Rubén ekintsi:n xte:chnohno:tsa yo:n xiwit nika:wí:n ohte:nakas mochi:wa, teh t'to:ka:ytia xoyo..., xoko:kkilit, miak tokni:wa:n a:it ox ki:xmatih, ka:ni n' teh yo:n tiki:xmat wa:n ke:niwki ne:n ixiwyo, ixo:chio, ita:kka wa:n ke:ní:w se: kikua. Yo:n xoko:kkilit kilwiah, mo..., mo..., *este**, nika:wí:n ta:ki, nika:wí:n onkak, nika:n pe:wa parahko, yo:n kina:miki ka:mpa m..., ka:mpa tepitsi:n tahtasese:ya, ka:mpa *más** takawa:ni ompa a:mo mochi:wa. Yo:n se: kikua, neh a:mo nikmatia kox we:lik, nosiwa:w ke:meh yeh i:pa, i:pa ki:xmattok yo:n kiltsí:n, ke:meh i:n nika:n, n' x..., toxola:l ki..., kinamakah wa:n kinemilih kikowas ke..., ke..., ke:yeh, ki:xmachtih, ki:xmachtih n' imomá:n, ke:yeh, kikowaya yo:n xiwtsí:n. Wa:n yehwa ya ne:chilih nosiwa:w *que** we:lik. N' es..., sepa neh nikilia xkowa nikilia wa:n tkeko:skeh, tkeko:s..., nkeko:s no: kox we:lik. Wa:n kikowak, kichihchi:w. kichihchi:w *este** chi:l..., chi:la:molo:n ika kua:kownakat. Semi kualtsi:n we:lik. Wa:n tehwa:n t..., *bueno** no: n'tahtanih neh ke:ní:w mono:tsa wa:n ne:chilih *que** mono:tsa xoko:kkilit. ¿Wa:n yo:n kito:kah *o** ke:ní:w yo:n, komo i:pa *o** i:pa onkak wehka:w nika:n? N..., neh nimitsilia a:mo niki:xmatia, niki:xmat yehwa nosiwa:w wa:..., nosiwa:w ne:chi:xmati:ltih yehwa yo:n xiwtsí:n pero yo:n a:mo kito:kah. Yo:n n' ik..., ika *mismo** ne:n it..., n' it..., ita:kilotsi:n, iteyotsi:n, ta:ki wa:n tahtapa:ni ne:n i..., n' i..., n' i..., n' ixo:chiotsi:n, iteyotsi:n wa:n momoya:wa ya. Wa:n momoya:wa ompa pe:wa ixwa. Yo:n a:mo, a:mo ih..., a:mo semi tikihto:tih mah t'to:kaka:n, mah tiktepe:waka:n, *sino que** yeh *mismo** mochina:chowa *mismo** ka:mpa onkak, poso:ni ne:n iteyotsi:n, n' ixo:chiotsi:n wa:n teyo:wa, chika:waya n' iteyo wa:n ke:mah momoya:wa, ompa ixwa ya. ¿Kuali tte:chili:s ke:niwki n' ixo:chio wa:n ita:kka? N' ixiwyotsi:n, ixiwyotsi:n ma:pa:..., ma:pa:pata:wak, ma:we:weyak. N' ix..., n..., wa:n n' i..., n' ita:kka mokehketsa, mokehke:tsa n' i..., n' ixo:chiotsi:n, mokehketsa n' iyo:lpan, iyo:lpan de yo:n xiwtsí:n, moketsa n' ixo:ch.., n' ixo:chiotsi:n wa:n pisi:ltik n' ixo:chio. Koh..., *este** ko..., *medio**, mahyá: tikihto:ka:n kohkostik n' ixo:chiotsi:n. Wa:n ompa yo:n ka:mpa tamixo:chiowa, chika:waya n' ixo:chio, ompa ya pe:wa ya ne:n it..., n' ita:kilotsi:n mota:lia iwki mahyá: x..., mahyá: tikihto:ka:n tehwa:n exo:chitsí:n[exo:tsitsí:n], mahyá: exo:t, yo:n yehwa ya n' iteyo. Wa:n *cuando** chika:waya niman moita, chika:waya mahyá: kohkostia ne:n i..., kohkostia ne:n iteyotsi:n, wa:n tahtapa:ni, yo:n tikihto:snekih tehwa:n tikitah *que** chika:wak a. Wa:n komo tiknekih, komo se: kineki mah se: kiteki n' iteyotsi:n wa:n mah se: ki..., mah se: kixina:cho no:. Mah se: kitepe:wa n'ompa ne:, ka:mpa *ce..., cerca de** se: kal..., se: ikale:kawiltsi:n pos mochi:was neh niki:xehekowa yo:n a:mo semi tel..., a:mo semi senki:s mah tikihto:ka:n tikto:katih, *sino que** mah soh t'tepe:waka:n sah wa:n mochi:wa. ¿Wa:n yehwa i:n xiwit se: kikua ihwa:k selik *o** ihwa:k chika:wak a? Semi kualtsi:n we:lik ihwa:k selik. Ok..., mah tikihto:ka:n *cuando** chika:wa, *cuando** chika:wak a mahyá: ma:kahkakaltia, *bueno** a:mo no:, a:mo no: ahwiya:k ok. Wa:n tein yo:n *me...**, mah tikihto:ka:n tein sehseltik kitekih wa:n kik..., kikohkoto:nah, wa:n mah se: kikowa tepitsi:n kua:kownakatsi:n wa:n mah nompa se: kipante:mili, *o** no: kualtia ika yo:n ta:lkamoh, ta:lkamoh chi:lposo:n mah se: kichi:l..., chi:lposo:ntamolo:nti:l mah se: kipante:ma nompa yo:n xiwtsí:n, telwe:lik, mahyá: tikihto:wah mah t..., te..., t'ta:lili:skeh, t'ta:lili:skeh miak tomat, mah t'ta:lili:ka:n yehwa yo:n xiwtsí:n, xoko:k. Wa:n yehwa ne:n i:n, i:n xiwit tikihtowa ne:, chi:lposo:n kikuah, entó:s yo:n a:mo kichi:lwiah ok wa:n a:mo kitomawiah. *Más** kualtsi:n ahwiya:k ki:sa mah se: kitomawi wa:n mah se: kichi:lwi. para koko:k ki:sa, mah tikihto:ka:n semi senki:s yehwa sah a:mo *porque** yeh xoko:k. Entó:s n' tomatsí:n, se: kita:lilia n' tomatsí:n wa:n chi:ltsí:n para koko:ya wa:n tomatsí:n *para más** kualtsi:n ahwiya:ya *porque** nimitsilia a:mo senki:s yehwa sah, sanoke, sanoke kita:liliah kua:kownakatsí:n, wa:n *o** komo a:mo ta:lkamohtsí:n. Yehwa yo:n ika nimitsilia kichihchi:wah. Wa:n tein tikihtowa kinamakah ne:n ompa nipa Kuesala:n, ¿kati:ni n' kinamakah, ise..., ikechsehselo *o** nochi n' ixiwyo? Ixiwyotsi:n, kinamakah, kinamakah no: *por** tahtaolo:chtsitsí:n. Kima:ihilpiah no: wa:n kinamakah ka, ihkó:n mah tikih..., mah tikihto:k..., mah tikihto:ka:n tehwa:n *este** kima:oholo:chowah wa:n no: kinamakah. Kinamakah Kuesala:n. ¿Wa:n ompa ne: ahkua:kopa a:mo tikmati ox kito:kah oso no: mochi:wa sah? *Pues** a:mo wel nimitskahkaya:was kox kito:kah *porque** tehwa:n tikitanih nika:n Kuesala:n kiwa:lkuih Kue..., te:chwa:lkuiliah pero ke:meh eskia tatek a. A:mo, a:mo ttahtanih, pero nika:n tehwa:n tkitanih *que** mochi:wa, nika:n sayoh ki..., oh..., itech ohohte:noh ke:meh i:n, ka:mpa tahtaka:wtok, ka:mpa pahpaniá:n, pos ompa ya mochi:wa yo:n xiwtsí:n. A:mo, a:mo, nimitsilia a:mo semi *importa** tik..., a:mo semi t'teli..., teltik..., t'telko:wtoskeh komo a:mo tikpiah ne:n taxta:wi:ltsí:n pos kuali timokuihkui:li:kih nika:n ohte:noh onkak. Ke:mah. No: yetok s..., no: yetok sah ne:n, no: yetok sah n' to:nalmeh, a:mo semi nochipa onkak. *Cuando, cuando** poliwi, *cuando** chika:waya ya, tami teyowa nochi yo:n poliwi a ne:n ta..., n' ita:kilotsi:n, sempoliwi nochi ne:n ixiwyotsi:n. Sepa pe:wa mochi:wa ya ke:meh itech i:n juniohkopa, mayo, junio sepa pe:wa sehselia nono. Pos pané: nochi a ne: i:n xiwit tte:chnohno:ts, sayoh moto:ka:y wa:n moxola:l. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez. Niwa:le:wa de nika:n Chilcuauhta, nipowi San Miguel.