*Bueno** Rubén ekintsi:n ne: xite:chnohno:tsa yo:n tsiwahkal kito:ka:ytiah, ka:ni mochi:wa wa:n ke:niwki n' ixiwyo, ikowyo, neh nki:xmattok sayoh n' tsiwahkal yo:n kinamakah ne: Kuesala:n pero a:mo niki:xmati ne:n..., ka:ni mochi:wa. Tsiwahkal mochi:wa nika:n paratani, nika:n ka:mpa tietokeh paratani mochi:wa ya. Yo:n tsiwahkal n' ixo:chio, tikita n' kowxi:lo:t ixo:chio, a:mo n'mati kox tiki:xmattok n' kiliah kowxi:lo:t, ihkó:n tamatte:wasneki n' ixo:chio. No: ike:span de n' kowit mo..., moskaltia n' ixo:chiotsi:n, wa:n ihkó:n ke:meh nimitsilia neh de ike:span moskaltia n' ixo:chiotsi:n, ompa ke:mah ompa moe:..., pawetsi a n' ixo:chio, ompa mometsketste:wa ya ne:n tsiwahkal. Ihkó:n ikehke:span motehtekpa:nilia n' kowtsí:n wa:n komo, komo a:mo no: itech imaxal, pero i..., *siem..., s...**, mah tikihto:ka:n semi, semi kualtsi:n ta:ki n' ike:span. *Siempre** ma:ski ihkó:n imaxal pero itech ike:span de n' kowit, a:mo ke:man tikihto:ka:n tehwa:n ikech..., itech ikechselotsi:n mah, mah mopilowili ne:n ita:kilotsi:n, mochi:wa itech n' ike:span de n' kowit. ¿Wa:n ne:n ixiwyo? Ixiwyo ma:we:weyak, ma:pihpitsaktik wa:n ma:we:weyak tepitsi:n. wa:n ma:ahalaxtik wa:n xohxoxoktik n' ixiwyotsi:n. Wa:n moskaltia yo:n, semi, semi wehkapan moskalti:s xa: ke:meh, ke:meh na:wi, na:wi tamachi:w de wehkapan. Na:wi tamachi:w, tikihtowah tehwa:n yehwa yo:n tikihtowah na:wi ma:it tikihto:snekih tehwa:n acha na:wi, na:wi, na:wi, yehwa n' kihtowah, koyo:kopa *cuatro metros**, na:wi, tehwa:n tikihtowah na:wi, na:wi tamachi:w, ke:meh eskia na:wi, na:wi mak..., na:wi ma:..., na:wi, na:wi tamachi:w. Wa:n yo:n moskaltia we:i ke:meh ke:meh, ke:meh kowxi:lo:t ihkó:n mometsketste:wa no:. Wa:n yo:n kowtsí:n nimitsilia neh a:mo moneki t'to:kas iteyo. Neh nikpia se:, nikpia se: taktso:n ompa nika:n nokaltsi:ntan nikto:kak, nika nikitak ox seliaskia. Niktek se:, se: imaxaltsi:n de ne:n kow..., kowit tein we:i wa:n nikwa:lpanki:xtih, niehkok nokaltsi:ntan wa:n ompa niktsi:nta..., niktsi:nto:kak sah, wa:l, wa:l kaxto:lika nikita neh kox wa:ki *o** a:mo wa:ki. Nikita a:mo wa:ki, Ihwa:k sepa nikitato, neh nikita ka:n..., mahyá: maxihxi:..., mahyá: [mo]ma:xihxiwyo:tia ya. *hasta** a:xka:n we:ikowtsí:n ya, aya:mo ta:ki, pero ta:kiti a, *porque** we:ikowtsí:n moskaltih ya. Ke:mah. ¿Wa:n iteyo, ke:niwki, tihti:ltik, ihista:k? N' tsiwahkal tikihtowah tehwa:n mochi:wa mahyá: se:, mahyá: se:, Ololtik. ololtik wa:n yo:n ololtik taihtik kipia ya ne:n iteyo. Iteyo a:mo n'mati kox tiki:xmattok ne:n yo:n kiliah *este** xi:..., xi:kal, xi:kalmeh inin..., iteyo, ihkó:n tamat..., ihkó:n tamatte:wa, ka:..., ika, ihkó:n tamati a, tamati no:. Ne: tihti:ltik no: wa:n ihkó:n we:we..., we:weyak no:. Wa:n yehwa yo:n, ¿ke:ní:w se: kimati komohkó:n chika:wayak ya? Komo selik, xoxoktik. wa:n ihwa:k *cuan...**, ihwa:k chika:wayati a pe:wa mahyá: no: kohkostia. Yo:n kohkostia kihto:sneki yo:n chika:wak a. Mah se: kka:wa mah kualtsi:n, kualtsi:n mah koh..., mah kualtsi:n chika:waya, *hasta, has..., hasta, hasta a veces**, se: sepa *hasta** ise:lti no: powetsi. No: iselti powetsi, yo:n kihto:sneki *que** chika:wak a. Wa:n *cuando** tik..., tikteki..., tikuiti:w ya, tikahokuiti:w, niman xikteki, xikteki niman ihkó:n de xoxowik, xikteki wa:n xikmolo:nti. ¿Ke:yeh n' kihto:sneki xikmolo:nti? Para mah, mah ki..., mah kipetsko n' iihti..., n' ih..., n' iihtikyo tein no: kipia ata ne: ka:mpa n' iihtikyo mah tikihto:ka:n iihtinakayotsi:n no:. Xikmolo:nti, *como que** mahyá: tikihtowah tehwa:n tikmanah, kualtsi:n ki:sa, kualtsi:n tih..., ihtichipa:waya. Seki kihtowah kixokoltiah, pero yo:n kixokoltiah a:mo kualtia, *más** kualtsi:n ki:sa mah se: kimana. Para a:mo no: ihti..., a:mo ihtixoko..., xoko:..., xokotsohya:ya, xokoltsohya:ya *porque** seki, komo tika:wa mah ihtixokoya, xok..., xokol..., xokoltsohya:k ne:n, mahyá: tikihtowah tehwa:n a:tsohya:ya n' taihtik. Wa:n ke:meh yo:n xoxowik tik.., chika:wak kualtsi:n tiktahkoteki wa:n ke:mah tikmolo:ntia, tikomolo:ntia kualtsi:n ki:sa nochi n' iihtikyo wa:n ke:mah x'pahpa:ka ya, kipahpa:kah wa:n ke:mah kito:nali:xta:liah mah wa:ki, ki..., kwa:tsah kualtsi:n, kualtsi:n wa:ki, ompa yo:n kualtia ya para tikuis, para tikuis ika a:tsí:n *o** titai:s ika mokahfe:ntsi:n. Ne: ke:man, ne: ke:man to..., towe:ita:twa:n a:mo, amo kikuiah ke:meh a:xka:n tikitah tehwa:n nochi *tazas** nehnemi, yo:n tikihtowah tehwa:n koyo:..., *koyo:tazas**. Ne: ke:man tikuiah, yehwa yo:n kikuiah ne:n towe:ita:twa:n yehwa yo:n tsiwahkalmeh. Ne: no..., no..., no..., nowei:tat yeh a:mo kiko..., yehwa:n a:mo kikowayah, acha a:mo kita:ki:ltia:yah, yehwa:n kkowayah, kiniwa:lnamaki:ltia:yah wa:n kwelitayah, *porque** yo:n ma:ski x'ma:petsko yo:n a:mo tikihto:s tapa:niti *porque** takua:wak. Ts..., *sólo** semi ika xikchi:wa, tikihto t'tapa:nati pero t'tapa:nas *porque** semi ika tik..., ika tikchi:was n' teh t'tapa:nati, pero tikihto:s ihkó:n tikma:petsko:ti wa:n tapa:ntiwetsiti a:mo tapa:ni. Wa:n yehwa ika kwelitayah yehwa:n, semi kualtsi:n wehka:wa wa:n nikilia neh *este** pos, *hasta** ahwiya:k n' kahfe:ntsi:n ika te:te:kiliah. A:mo tikihto:s xo:kihya:k, nio:n no: tikihto:tih, *este** tepostsohya:k *o** tapalkatsohya:k, *si n...**, kualtsi:n, mahyá: tikihtowah tehwa:n kow..., kowahwiya:k, pos yo:n mahyá: se: kowtsí:n eskia. A:man i:n tikihtowa ika taya:yah kahfe:n oso teihsá, pero ke:meh yo:n, kuittewitstik, ¿ke:ní:w, nochi n..., nochi mah se: ma:kto ne:n tsiwahkal? N' ka:n wel se: kketsa. Yeh yo:n, yehwa yo:n nimitsili:sneki no: yo:n a:mo xkihto tikih..., tikihto:ti ke:meh tehwa:n a:man to..., tokahfe:na:ti:lo:ni tikuih wa:n ne: tiko:ketsah *mes..., mes..., este**, itech ne:n ta:li:xko *o** ka:mpa ya tikonketsak wa:n ompa kuali tiketsati. Yo:n a:mo, yo:n tiktachihchi:wi:s, no: tikitas ka:nikawí:n tiketsas, ka:mpa yo:n achi ta:ltekochtik. A:mo tikuiti wa:n ne: tiki:xketsati a ke:mih i:n tamanis tikihtowa tiketsati ompa ne:, *porque** motsots..., mah tikihto:ka:n tehwa:n mo..., mimilowi ne:n wetsi wa:n para a:mo yo:n mochi:wa, kit..., tiktate:molia no: ka:mpa yo:n tsi:n..., tsi:n..., tepitsi:n tsi:ntekoch..., tatekochya:n, ompa tiktsi:nke:tsa para a:mo, para a:mo mi:x..., motson..., mokepa ihkó:n para nika:mpa mah mimilowi n' toni n' kipia. Yehwa yo:n tehwa:n. Wa:n..., wa:n..., oso no: tikwelita no: tikihto:s tik..., tiki..., pi:pi:tsas n' kahfe:ntsi:n tima:ktok, mah a:mo semi kitelpexo:nti:ka:n *porque** komo kitelpexo:ntihkeh senkawa:ni nochi ne:n, *hasta** iteyo:h. Kipia *que** tahko sah, tahkotsiwahkal, para kualtsi:n tiki:tskia wa:n tikpi:pi:tsa ika ne: mokahfe:ntsi:n. Neh nikitaya ne: no..., nowe:ita:twa:n ne: ke:man ihkó:n ika taya:yah yehwa:n inkahfe:ntsi:n. Wa:n ke:meh i:n tehwa:n tikalpanowa:yah, ke:meh katka tipilimeh, tipi:pi:l pos te:chmakayah yehwa mah ika yehwa yo:n tikahfe:na:ti:ka:n, a:mo te:chmakayah *taza**. Pos a:ya:mo semi moi:xmatia, no: moi:xmatia pero yo:n tehwa:n tekiliah soki..., soki..., kaxtsitsí:n *o sokitazas**. A:mo ke:meh a:man tikihtowah tehwa:n kuahkuali kohkoyo:..., *koyo:tazas** n' a:man tikihtowah n' kitekiti:ltiah ne:n to..., tokni:wa:n, kah..., kohkoyo:a:ti:lo:ni. Wa:n ne:n, ne: ke:man a:mo koyo:a:ti:lo:ni katka, ne: ke:man kikuiah yehwa yo:n, yehwa yo:n xi:..., xi:..., *este** xi:kaltsitsí:n, komo a:mo yehwa ya *sokitazas** kinilwiah, yehwa, yehwa n' tehwa:n ika to..., tikihto:ka:n tehwa:n ma:se:wal..., ma:se:wala:ti:lo:ni katka. *Bueno** pos pané: nochi a ne: in kowit tte:chnohno:ts, sayoh *este**..., ¿no: tata? Pos neh a:mo ke:man nikita ihkó:n mah kikuika:n para kowtati:l *porque** a:mo semi, a:mo semi no:ya:n kipiah yo:n, semi kahka:mpaweli sah n' ki... A:kin kinehmachpia, kipias wa:n a:kin a:mo kinehmachpia pos a:mo teh kipia *porque** yo:n a:mo tikihto:ka:n sanipa kito:kah sanipa kito:ktokeh mah tikihto:ka:n sanipa ta:..., sanipa selistok yo:n a:mo ka..., semi tatsa:lan sah kipiah yo:n kowtsí:n. Wa:n kualtsi:n, kualtsi:n tikwelitah, tikwelitah *por..., porque** yo:n a:mo xikto:ka *este** i..., iteyo *o** tikihto:ti tikixwa:lti:ti wa:n tik..., yo:n kuali tiki:..., tikteki n' imaxalotsi:n, wa:n tikahxitia ne: mokalihtik, wa:n t'tsi:ntachkuilia wa:n ompa tiktsi:nta:lia wa:n ompa ya pe:wa selia. Ihkó:n moskaltia, a:mo, ompa monalwayo:tia, a:mo tikihto:tih tik..., tikto:katih ke:meh se:, se: taktso:n kahfe:n tikihtowa tikahkowiwitatih wa:n tiktsi:nta:li:tih, ne: a:mo, ne: kuali tikma:tekis sayoh n' imaxaltsi:n sah, wa:n x'tsi:nto:ka ke:meh ne: wa:n tikitas teh pe:wa selia ya. Yo:n komo kaxto:lika, kaxto:lto:nalika tikitato selistok, kihto:sneki *que** yo:n a:mo wa:kis ok, yo:n yowi para seliati. Neh nimitsilia *porque** neh nikto:ktok nokaltsi:ntan se:, neh niko..., nikwa:lkuik se: maxaltsí:n katka de yo:n kowtsí:n, wa:n nikihto ika nikitati kox selias. Nikehkoltih nokalihtik wa:n niktsi:nto:kak wa:n ekintsi:n we:ikowtsí:n ya. Aya:mo ta:ki *porque** moskaltihtok ok, moskaltihtok ok pero ta:kiti. *Bueno** pos pané: nochi a ne:n ttechnohno:ts i:n tsiwahkal, moto:ka:y, moxola:l. Neh nimono:tsa Rubén Macario, niwa:le:wa de nika:n Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel.