*Bueno** Rubén pos ekintsi:n xte:chnohno:tsa yo:n kowit nika:n kikuih ne:, ika tatsakuah ka:mpa yo:n kita:liah *alambre**, kintsakuah kua:kuehmeh, kiliah tahkuilo:lkowit, ke:niwki ne:n ixo:chio, ixiwyo, wa:n ox no:, toni kuali se: kikui, xa: kowtati:l *o** ait toni se: kitatekiwtia. Yo:n xo:chitsí:n ixiwyo ma:..., ma:ehe:yi, seki *hasta** ma:nahna:wi ma:xehxeliwtok n' ixiwyotsi:n wa:n ixo:chiotsi:n we:weyak wa:n pihpitsa:wak. Ya:..., tami, tami poso:ni a, tami poso:ni a nochi n' ixo:chiotsi:n, poso:ni pa..., kualtsi:n, kualtsi:n, mochi:wa ya n' ita:kilo, mahyá:, tikihto:ka:n tehwa:n mahyá: se:, mahyá: yo:n a:ya:kachkowit iteyo, we:i. Wa:n de ompa yo:n chika:waya ya, tahtapani ne:n iteyo no:, moxe:xelowa n' i..., n' iteyotsi:n de yo:n kowtsí:n. Yo:n kowtsí:n a:mo teh kualtia, yo:n *sólo**, sayoh kikuih para ke:meh i:n tatsakuil, itech ke:meh i:n ixta:wat kitohto:kah pa..., para n' kua:kuehmeh ka:mpa nemih ixta:wat ke:mih i:n. N' i:n, wa:n no: kualtia para n..., ke:meh i:n kita:liah itech ka:mpa mota:lna:mikih. Mota:lna:mikih n' ompa no: kikehketsah yehwa yo:n kowit *porque** selia. Kwelitah porin selia, kasá: ika nejó:n kwelitah *casi** yehwa yo:n kowtsí:n. Oks..., oksé: ta..., ta..., oksé: tatsi:ntokalis xne:chili *a ver** ton tiknekia *más**, ton tiknekia. Pos *este** ne: wehka:w toni ne:n kikuiah, xa: tikitak n' teh, ekintsi:n a:mo, a:mo kachi se: kita yo:n kowit, pero ne: wehka:w xa:, xa: teihsá: kitatekiwtia:yah tein a:man a:mo kikuih ok. Neh ne: ke:man niki:xmati yo:n kowtsí:n a:mo ke:man nikaki mah kitatekiwti:ka:n, mah tikihto:ka:n mah kikuika:n para mah kawka..., kowkalikxit *o** mah kikuika:n ma:yá:, mahyá: para kowtati:l, a:mo ke:man nikaki neh yo:n. Yo:n i:pa sayoh kwelitah kemeh i:n para tatsakuil sah itech n' ixta:wat, tatsakuil para n' tapialmeh, pero i:pa para yehwa sah neh yo:n nikitani neh, a:mo ke:man nikakis mah kikuika:n para kow..., *porque** semi yema:nik. Yema:nik wa:n mah tikihto:ka:n tehwa:n semi yowa..., semi owapachtik *cuando** wa:ki, owapachtik, a:mo, a:mo k..., a:mo tekoloh. żWa:n yo:n no: taki n' ita:kka? Neh a:mo ke:man nikita, a:mo niki:xmati. No: ta:ki, ta:ki mahyá: s..., tsa..., mahyá: ts..., mahyá: se: tsapotsí:n. A:mo nikmati kox tiki:xmattok yo:n a:yakachkowit iteyo, ihkó:n tamatisneki n' iteyo ne:, we:i mochi:wa, mahyá: se: tsapot. Wa:n *cuando** pe:wa chika:waya ya, mo..., tapa..., tahtapa:ni no:, moxe:xelowa. żN' iteyo no: ke:meh a:yakach pos? A:mo, n' iteyo no: taman nimitsilia, ihkó:n, ihkó:n tamati ne:n, ihkó:n tamat..., tamatte:wasneki n' iteyo n..., tein n' ipankakawyo de n' iteyo, pero n' iihtik kipia, iihtik kipia mahyá: seki, ke:ní:w tikihto:skeh tehwa:n, żOhololtik? Ohololtik. *Ajá**, ohololtik. żWehwei, achichi ne:n *canicas**? A:mo, we:weyak ihko:kó:n, we:weyak, we:weyak n' iteyotsi:n. N' a:yakachkowit pos yeh no: taman, no: taman poso:ni *cuando** yeh. Wa:n, wa:n i:n ne:n kowit, ża:mo t'mati ke:yeh ne:n kito:ka:ytiah iwki? Kilwiah tahkuilo:lxo:chikowit, tahkuilo:lxo:chit kiliah, *porque** tamati, tikmatis ke:yeh, ne:n ixo:chio:tsi:n mahyá: se: l..., mahyá: tikihtowah tehwa:n se: tahkuilo:lo:ni, yo:n, t'to:ka:ytiah koyo:kopa *lápiz**, ika yo:n kiliah tahkuilo:xo:ch..., tahkuilo:lkowit. N' ixo:chiotsi:n weyak wa:n pitsa:k..., pitsa:wak mahyá:, mahyá: tahkuilo:lo:ni. Yeh ka kiliah tahkuilo:l..., tahkuilo:lkowit. Yo:n tikihtowa weyak ihwa:k aya:mo poso:ni, kapotsitsi:n ok. *Ajá**, ihwa:k *cuando** aya:mo poso:ni, *cuando** pe:wa poso:ni, moxe:xe:lowa ne:n ixo:chiotsi:n. Moxe:xelowa we..., ihkó:n ke:meh weyak ne:n xo:chitsí:n ihkó:n se:weyak moxe:xelowa n' xo:chitsí:n. N' xo:chitsí:n kos..., te..., *este medio** mahyá: tikihto:ka:n tehwa:n *me...**, mahyá: kostik. mahyá: kostik wa:n ie:kapan kipia mahyá: *este** ke:ní:w, ke:n nikihto:s neh *este**, ż*Rosa**? Mahyá: e:kapanpihpi:ktok n' ixo:chiotsi:n. Pos yehwa sah pané: nochi ne: i:n kowit tte:chtapowih, sayoh moto:ka:y wa:n moxola:l. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez. Niwa:le:wa de n' Chilcuauhta, nika:n nipowi nika:n San Miguel.