Rubén pos ekintsi:n xte:chnohno:tsa yo:n kowit yo:n nika:n i:n xola:lpan no: onkak yo:n kiliah ta:pa:t, neh niki:xmattok, pero a:mo ke:man nikita n' ixo:chio wa:n a:mo n'mati ox se: kitatia. Yo:n ta:pa:kowit kilwiah moskaltia mela:wa:k kualtsi:n wa:n ima:..., im..., ima:..., ima:..., ima:yowa:n, mah tikihto:ka:n imax..., imaxal, kipia wa:n ma:we:weyak, maxalwe:weyak, wa:n ka:mpa tamiti a ne:n ima..., n' imaxal..., n' ima..., tamiti a n' imaxalwa:n, iyekapan ya ompa ya m' pe:wa ya moxihxiwyo:tia. Ompa ya ne:n moma:..., momahmaxaltia, ompa ya m' pe:wa n' ixiwyo. Wa:n yo:n kowtsí:n semi tel..., telkuali..., telkualikowit, telema:ni..., a:mo semi si..., tikihtowah telema:nik xoxowik, *después de** wa:ki kualtsi:n takua:waya no:. A:mo, para se: kitehtekis a:mo owih. wa:n para se: kitapana:s a:mo owih, kualtsi:n tapa:ni yo:n kowit. Neh nikmattok *que** tikuih yo:n, kikuih *solamente** para kowtati:l. para n' ke:meh i:n, para kitatiah, para ika te:tixiliah, ika te:chtapalo:lchihchi:wiah. A:mo nimits..., a:mo nikmati ox kualtias *o** para okseki, para kalkowit *o** neh niki:xehekowa xa: no: kualtias para kalkowit, nimitsilia neh a:mo ke:man n'tatekiwti. A:mo ke:man n'tatekiwti para kow..., para kalkowit, neh nimolia no: kualtias *porque cuando** wa:ki kualtsi:n pipi:nia no:. Wa:n i..., ¿ixo:chio, ita:kka ke:niwki? N' ixo:chio, ixo:chio neh nik..., neh nikitaya ixo:chio ista:k. pero ixo:chio sah, pero n' iteyo a:mo ke:man semi name:chkaya:wati nikitak n' iteyo, neh nikita n' i..., xo:chit. Ompa ne: ka:mpa neh ni..., *ne:chtocarohka** se:, sempa:nti nika:n i:n, San Miguel ne:paka, ne:chyo:le:wka mah nikowtehtekiti. Wa:n entó:s ompa ya niki:x..., niki:xmatik kuali yo:n kowit, nikahsika:i:xmatik, i:pa nikaktiwi:ts, kiliah ta:pa:kowit, pero a:mo nikye:kahsika:i:xmatia neh. Ke:meh nika:wí:n tehwa:n i:n ka:mpa ticha:nchi:wah a:mo onkak, yo:n onkak, onkak s..., nika:n ka:mpa nika:n San Miguel parahko, se:, se: kowtah motano:tsa Ka:la:tetsapotah[Ka:la:tsapotah]. Por A:tekohkomolkopa, ne:wí:n San Miguel ne:paka nochi yehwa yo:n kowit. Wa:n ompa ya i:n ne:chyo:le:wkeh se:, se:, se: tokni:w ne:chyo:le:w mah n'tehtekiti, mah n'tehtekili:ti seki kowit wa:n ne:chilia *que** onkak, telonkak tapala:wa:kowit[ta:pa:kowit], pero neh a:mo nikmatia *siquiera** toni n' tikiliah tapa..., tapal..., tapala:wa:..., tap...,acha tapalkowit[ta:pa:kowit] A:mo nikmatia toni yo:n tapalkowit[ta:pa:kowit], a:mo nikmatia, ne:chixmati:..., ne:chi:xmati:ltih wa:n ne:chilia yehwa i:n kowit x'tehteki kihtowa, tapalkowit[ta:pa:kowit]. Nikilia, tapaa:wa:..., tapalkowit nikilia *o** ke:ní:w mono:tsa. A:mo ta: tap..., tapal..., tapal..., tapal..., tapaa:wa:t[ta:pa:kowit], ke:n acha tapalkowit, ke:n kito:ka:ytia, ne: taman ne:chto:ka:ytilih, ompa ya neh niki:xmat. Wa:n nikilia wa:n i:n kowit nikilia para toni n' kualtia, nikilia i:n, kihtowa i:n kihtowa tehwa:n tikuih para *puro** kowtati:l sah, a:mo tikuih para oksentaman tiktatekiwtiah, para kowtati:l *por eso** nimitsilia x'tehteki. ¿Wa:n *qué tal** kualtsi:n xo:ta? Kihtowa kualtsi:n xo:ta kihtowa i:n, de wa:ki kihtowa, ta:pa:kowit de wa:ki kihtowa kualtsi:n tata. Wa:n nikneltokak *porque** neh n' ompa neh *cada que** nikowtehtekia de tio:tak, nimowa:lilpihte:wilihte:waya[nimowa:lilpilihte:waya] sake:ra se: tama:mal wa:n telahoktik. Yo:n tikxi:ko:s, tikxi:ko:s komohkó:n ma:akiskia momekapal sake:ra tah..., tahko, tahko *cuartotsi:n** tikwa:lma:ma:skia, telahkoktik, kualtsi:n yo:n kowit. Nikwa:lma:ma:ya neh *desde** s..., *desde** ne: Ka:la:tetsapotah[Ka:la:tsapotah] *hasta** nika:n no..., nocha:n nikehkoltia:ya. Wa:n telkualtsi:n xo:ta, para te:tixili:skeh yo:n a:mo moneki miak, ika o:me, o:me, e:yi kowtsí:n kina:lkalakiliah n' koma:ltsí:n ne:nke:n taxo:ta. ¿Yo:n a:mo pahti *o** ihkó:n? Pos neh a:mo niki:xmatik, a:mo na..., ne:chilihtoya n' ta:katsí:n n'tahtania:ya para toni n' kualtia yo:n kowtsí:n, ne:chilia *que** a:mo, a:..., nimitsilia neh a:mo, a:mo, a:mo teh *este**, kitatekiwtia:ya. Nikilia ox kualtias para kalkowit. *Pues** a:mo wel nimitsili:ti kihtowa *que** kualtia kihtowa, pero neh niki:xehekowa *que** kualtias kihtowa, ihkó:n ke:meh tikita yekintsi:n kihtowa yema:nik de xoxowik, *después de** wa:ki a kihtowa x'tehteki kihtowa wa:n pipiktik. Wa:n komo a:mo tikneltoka kihtowa ne: etok kihtowa se: kowtsí:n kihtowa tein wa:kik x'tehtekiti. Wa:n neli nikte:ntekito se: kowtsí:n tein wa:kik katka ya, ompa taman neh nikitak, neli pipi:nik yo:n kowit. Ihkó:n ke:meh tikita yo:n, a:mo n'mati kox tiki:xmati kiliah tsiwahkaltio:kowit, ihkó:n, ihkó:n, ihko:ni de takua:wak n' kowtsí:n *cuando** wa:ki. *Bueno** pos pané: nochi a ne: i:n kowit tte:chnohno:ts, ne:, sayoh moto:ka:y wa:n moxola:l. Oksé: te:chpolo:to, a:mo no: nmitsilwih *que** m..., kahka:ni mochi:wa yo:n. Yo:n mochi:wa ka:mpa tepitsi:n *más** parahko ya. *que** nika:wí:n tehwa:n, nikawí:n paratani mah tikihto:ka:n, de nika:n San Miguel paratani a:mo mochi:wa yo:n kowtsí:n. Yo:n mochi:wa ya, niki:xmatik, niki:xmatik *solamente** ka:mpa *más** tepitsi:n tahtasese:ya mah tikihto:ka:n. Pero ka:mpa *más** takawa:ni a:mo kanah xkita yo:n kowtsí:n. Nikawí:n paratani, ninemi nika:n, ninentinemia nika:n por Xa:ltipankopa, nika:n Ayo:tsi:na:pankopa, ihkó:n, a:mo kanah nikitak yo:n kowtsí:n *que** s..., niki:xmat *que** nimitsilia neh, niki:xmat nika:n para San Miguel parahko, ka:mpa *más** tahtasese:ya ya. Yehwa yo:n neh nimitsilia wa:n a:mo wel nimitsilwi:ti para, kikuih para kalkowit *porque** neh niktatsi:ntokihtoya yo:n ta:katsí:n, sayoh ne:chi:xehekowilih, *que** kualtias para kalkowit *porque** no: takua:wak. *Cuando** wa:ki pipi:nka:wa:ki no: n' kowtsí:n, entó:s yehwa yo:n neh ne:chilihtoya, para, tehwa:n tikuiah *solamente para** kowtati:l, para ke:meh ika te:chtixiliah, te:chtapalo:lchihchi:wiah, yehwa yo:n kualtia yo:n kowtsí:n. Ke:mah, yehwa sah. *Bueno** pos moto:ka:y wa:n moxola:l. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de nika:n Chilcuahta, nipowi San Miguel.