Rubén pos ekintsi:n xte:chnohno:tsa de yo:n chakay, ke:niwki n' ixiwyo, ikowyo, ox, ox xo:chiowa, ox teyowa wa:n toni n' kualtia. Chakaykuowit kiliah yo:n n' chi:chi:ltik wa:n ata mahyá: pampihpixki ne:n i..., n' ike:..., n' ike:span kowit. Wa:n ixo:chio, ixo:chio *este** ista:k, *medio** ista:k n' ixo:chio wa:n iteyo ke:meh *pimientatet**. Tikita m' *pimienta** iteyotsi:n, ihkó:n tamati ne:n chakay..., chakaytet kilwiah. Ke:mah, ixiwyo pisi:ltik, pisi:ltik n' ixiwyo ke:meh yo:n, kito:ka:ytiah *este cuacuite,** tiki:xmattok n' *cuacuite**, yehwa ihkó:n ixiwyo tamatis..., tamatte:wasneki, sayoh ne: *más** ma:ahxalaxtik wa:n *más** ma:xohxoxoktik pero ihkó:n *casi** tamatisneki de ma:..., ma:..., ma:pisi:ltik. żWa:n yo:n nochipa xiwyoh? Yo:n a:mo ke:man se: kita mahyá: semi, mah tikihto:ka:n ma:..., mah ma:xi:i:ni, *como que** yo:n, ki..., xi:i:ntiw ke:meh, ke:meh chalawih, xi:i:ntiw wa:n selistiw. Semi, semi ke:masá: sah tikitas ihkó:n mah a:mo teh kipia ixiwyo, kowte:n sah, pero siempre** nochipa xiwyoh. żWa:n yehwa yo:n kuali se: kikui, kualtia kowtati:l? A:mo kualtia, yo:n kikuih *solamen...**, sayoh para ki..., tatsakuil ke:meh i:n para n..., ta..., ixta:wat *o para** ke:meh i:n ka:mpa se: mota:lna:miki, kito:kah, yehwa *sólo**, sayoh para yehwa sah yo:n soh *serbi...**, yo:n kualtia, a:mo teh kualtia para se:, tikihto:tih tikuitih para kowtati:l, *porque este** mahyá: wa:kkatik sah, *bueno** mahyá: tikihtowah tehwa:n owapachtik, tel..., telema:nik. Wa:n ne:n yehwa ne:n yo:n kowit toni ne:n, komohkó:n a:mo kualtia para se: kitati:s, żtoni ne:n kuali se: kikui? Pos kualtsi:n, *bueno** kualtia para ke:meh i.n kalikxit, sayoh mah a:mo, mah a:mo kima:ma tein eti:k. Mah tikihto:ka:n tehwa:n kima:malti:skeh *cartón**, yo:n a:ma..., *a:maca..., bueno, cartón** tein i:pa para n..., para kal..., kal..., kal..., kaltatsa..., kala..., kalekawil. Yeh a:mo eti:k, pero mah kima:malti:ka:n *teja** a:mo kualtia *porque** mah e..., tikihto:ka:n tehwa:n semi yema:nik wa:n teiktik, teiktikkowit. Ika tepitsi:n niman posteki wa:n tapetskowa nimah. Ke:mah. żI:pa yehwa sah se: kikui? Pos neh nikmati *que** pané: i:pa yehwa sah, a:mo wel nimits..., a: wa:n no: kualtia para ke:meh i:n *cuando** se:..., te:kokoh se: itsontekon, mah kima:..., mah kima:pa:taka:n kualtsi:n ihkó:n mah kima:xakualo:ka:n, wa:n mah ika se: mahmowi, neh nik..., neh namechi:lia niman nikitaya ne: nowe:ita:t, tein no..., no..., nowe:i..., nowe:ita:t ya katka i..., *como que** i..., ipopá:n ya katka ne:n it..., ite:iskaltihka:w a katkan nowe:ita:t, *como que** neh no..., neh note:iskaltihka:w katka ya iwe:ita:t. Neh ni..., katka ni..., nipili ok, nikpiaya xa: ke:meh ke:meh chikuase:n xiwit, wa:n ihkó:n *cuando** kikokowa:ya itsontekon ne: no..., no..., no..., no..., not..., nowe:ita:t ne:chti:tania mah nikui:li:ti, mah n'te:moli:ti yehwa yo:n chakayxiwit. Kiliah chakayxiwit. Nikte:moli:ti wa:n nikehkoltilia, wa:n kikui wa:n kima:xakualowa kualtsi:n ika i..., ika n..., ika a:t, kualtsi:n kima:xakualowa, ke:mah ika mahmowia:ya. Wa:n nikilia:ya neh para toni, para ton kineki yo:n kikui, kihtowa ke:meh i:n *a veces**, ke:meh i:n se: sepa te:kokoh se: itsontekon, mah ika se: mahmowi *porque** sese:k. Te:.., mahyá: te:kua:..., te:kua:sese:lih. Yo:n se: sepa se: ki..., te:kokoh se: itsontekon toto:nik yo:n te:chi:wilih. Entó:s yeh ne:chilia:ya *que solamente** i..., yehwa ika mopahtia:ya yeh, mahmowia:ya ika yo:n para kua:tamati:yaya ne:chilia:ya. Ke:mah. Ke:meh yo:n mah tkihto:ka:n ika se: tatsi:ntsakua kalihtik *o** ika se: *tacorralti**, żka:n kualtia? Tikmatis a:mo, a:mo no: e:kkualtia *porque** a:mo ke:man moskaltia semi mo..., mo..., mah tikihto:ka:n tehwa:n mah totamela:wka:iskalti, *sino que** mahyá: chihchihkoltik n' kowtsí:n. N' imaxal, n' imaxal, no: ekchihchihkoltik a:mo ke:man tikihto:ka:n kualtsi:n mah moskalti mah moye:k..., moye:kmela:wka:iskalti n' kowtsí:n, *sino que** nochipa ya chihchihkoltik n' kowtsí:n. No: kualtia ke:meh nimitsilia neh para tatsakuil ke:meh i:n ixta:wat *o para lindero** ke:meh i:n para ttatsakuas..., ttatsakuaskeh itech *linderos o** itech ke:meh i:n ka:mpa se: mota:lna:miki, *porque** selia. Pos komohkó:n nochi a de i:n kowit tte:chtapowih sayoh moto:ka:y wa:n moxo:lal. Oksé: a:mo no: nimitsilwih, tikelka:wkeh tepitsi:n, a:mo nimitsilwih de n' selia. Yo:n mah se: kitachkuili wa:n mah se: kiteki n' imaxal, mah se: kitachkuili wa:n mah se: kitsi:nto:ka ompa, tein ke:mah moneki mah se: kito:ka, se: kinehmachto:ka mah a:mo se: kimahmaga ne:n itsi:ntan, mah se:.., a:mo se: kitsi:nxohxokoli para kualtsi:n selia. Wa:n yo:n a:mo kito:kah iteyo, yo:n kito:kah n' i..., yehwa ne:n imaxal..., imaxalyo ne:n kowtsí:n. Yo:n yehwa sah yo:n neh nikmattok ne:n kualtia yehwa yo:n kowtsí:n. Ke:mah, *este** i:pa yehwa sah yo:n neh nikmattok. Sohka:matik miak, neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel.