Tehwatsi:n ni..., nika:n timoahsih itech nejí:n kalekawiltsí:n, n'neki nimitsnohno:tsas ika seki kowtsitsí:n kox tiki:xmati. Moto:ka:ytia xi:lo:..., xi:lo:xo:chit. Xi:lo:xo:chit. Pero tehwa:n tiki:xmatih de ne:ka, ne:ka to:nal tiki:xmatih tehwa:n tik..., tiki:xmatih xi:lo:kapix, Ke:mah, *este** i:pa iwki tikto:ka:ytiah. A:, entó:s tik..., no: tiki:xmattok nejó:n kowtsí:n. Neh niki:xmati kiliah xi:lo:xo:chit, *porque** n' ixo:chiotsi:n mahyá:, mahyá: *este** xi:lo:t. Ke:mah. Wa:n kapix kiliah kampa n' itsi:n..., itsi:ntayo de n..., de n' xo:chitsí:n. Yehwa yo:n tehwa:n tiki:xmatih mono:tsa xi:lo:kapix. Xi:lo:kapix. Wa:n nikneki nikmatis komo tehwa:tsi:n tiki:xmati, ¿ke:yeh, key..., *bueno para** toni kikuih nejó:n, toni n..., toni n' kualtia? A:, ¿ne:n ikowyotsi:n? *Este** kualtia para tatsakuil. Kuali se: kiteki *para este** se: kualtia para n' *corral de** n..., de n' kua:kuehmeh para n' *potrero** tikchi:wah, ixta:wat n' tikiliah n' tehwa:n. *Como que** yo:n tein tepos, tepos, teposwila:nwitsyoh, tepostawila:nwitsyoh kiliah ika kipihpilowah, itech kisohsoh. *Esóle**, elo..., iwki, *esóle**, yehwa, yehwa. A:, yehwa yo:n. Yehwa yo:n ika tik..., tiktila:nah, nijó:n kuomekat tikiliah tehwa:n kuomekat [...] *que** wihwitsyoh. Pos teposwitsmekat. Ke:mah. *Esóle**. Yo:n i:pa yehwa sah, i:pa yehwa sah *este* n' kualtia *o** xa: kualtia para n' kowtati:l *o** ihkó:n teihsá: kitatekiwtiah mah tikihto:ka:n tehwa:n para kalkowit, *o** i:pa sayoh para tatsakuil sah de n' ixta:wat ke:mih i:n para tapialtsitsí:n. Pos yo:n para ton timokaya:waskeh *este** pané:, neh nikilia *que** i:pa yehwa sah nijó:n *este, Kualtia. *corral** de n..., nejo:n ixta:wat tik..., tikiliah n' tehwa:n, kualtia wa:n *este**, no: kualtia ke:meh i:n ka:mpa timota:lxelwiah, tikiliah n' tehwa:n *este** ompa timota:lna:mikitih ya wa:n mokua:..., mo..., tikiliah n' *esquina**, ompa yo:n *este** kuali se: kita:lia yo:n tahkoxi:lo:xo:chikowtsí:n, para este** se: *seña** tikiliah. Ke:mah, *como que** tikihto:sneki tehwa:tsi:n mahyá:, Ke:... Mahyá: ka:mpa, ka:mpa, ka:mpa a:mo timop..., ka:mpa a:mo timopolo:skeh tikihtowa ka:mpa timota:lna:mikih. A:, yehwa yo:n moka:wa ya. *Exactamente, merito** ihkó:n, k..., e:mah. A:, *ajá**. Wa:n ke:meh i:n para kowkalikxit, ¿ke:ní:w n' tikita tehwa:tsi:n, no: kualtia? *Este, bueno** no: kualtia *pero para** nejo:n *para cartón** sah, yeh yo:n a:mat tikiliah n' tehwa:n. E:mah, pero para kowtati:l pos a:mo kualtia *porque** semi, semi a:yoh nikilia neh, sel..., selia. Sayoh se: kitamo:ta sah, yeh selia. Ompa monalwayo:tia wa:n sepa selia. Ke:mah. Wa:n *a ver** 'ne:chtapohpolwi tehwa:tsi:n yo:n kikuih a:mo..., wa:n toni n' kito:kah, kito:kah eh..., onkak *este**, kipia iteyotsi:n *o** xa: kowit *o** ke:ní:w yo:n *cuando** kito:kah para selia. Pos yo:n a:mo kipia *este** ita:kilo:tsi:n de n' kowtetsí:n *sino que** yehwa n' ikowyotsi:n se: kita:lia. E:mah, wa:n selia. *Este**... Wa:n yo:n ka:ni n' onkak, nike:..., ka:ni n' onkak, nika:wí:n *más** parahko, onkak *más** paratani. Pos o... Pos ni..., *este** neh nikitstinemi nika:wí:n paratani. Te..., telonkak *porque** yehwa n' kikuih ne:n *corral de** ixta:wat. E:mah. *Ajá**. Wa:n tak *este** ompa ne:, tehwa:n ne: *este** itech ne:n ka:mpa ixta:wat pos kita:liah *corral**, wa:n nochi yehwa yo:n cho:chowi. Oksé: tatsi:ntokalis, tehwa:tsi:n *es...**, ke:ní:n tikita n' ixiwyo, ke:niwki n' ixiwyo, ke:niwki ne:n i..., ke:n..., ke:niwki n' ima:xiwyotsi:n wa:n ke:niwki ne:n i..., n' i..., n' ixo:chiotsi:n. A:, n' ixo:chiotsi:n, pos yeh *este** ke:mih tikihtowa ne:, ista:k ne:n ixo:chiotsi:n *cuando** poso:ni wa:n we:weyak ne: mochihchi:wa mahyá: *purito** komo tiki:xmattok timomaka *cuenta**, *Este, después cuando** poso:niti a, pos moye:..., *como que** tikihtowah n' tehwa:n, *este** moahsi a, entó:s mo..., kepo:ni a. E:mah. No: kuali, e..., e..., oksé: tatsi:ntokalis, yo:n tine:chnohno:tstok ika yo:n xo:chitsí:n, ¿n' ixiwyotsi:n ke:n..., ke:niwki? N' ixiwyotsi:n yeh *este**, e:yi ne:n ixiwyotsi:tsi:n, *hasta** moxe:xelowa kualtsitsi:n, xohxoxoktik, we:weyak. E:mah. Wa:n yo:n katí:n, katí:n *es...**, mah tikihto:ka:n tehwa:n katí:n tapowalmeh yo:n xo:chiowa, no: etok sah, no: etok sah, katí:n to:nal, mah ti..., katí:n me:tsti, I..., *este**... katí:n tapowalmeh mah tikihto:ka:n. *Pues** yeh i:n tak *este** te:..., nikilia neh i:n tiwa:lpano:keh ya itech ke:mih, marzo, abril, pe:wa ya ne:n yo:n xo:chitsí:n ne:, pané: tami *hasta** mayo, *algo así**. *Hasta** mayo. Wa:n yo:n de, de, de t..., de tami a, tamixo:chiowa n' ompa wetsi a n' ixo:chiotsi:n, Moka:wa ya n' itsi:nkaxyo, ti..., tehwa:n tikiliah xi:lo:kapix. Mo..., moka:wa ya n' itsi:nkaxyotsi:n. *Ajá**. Yehwa ya yo:n. Entó:s neh, no: iwki neh niki:xmattok, no: kualtsi:n no:, no: kualtsi:n yo:n timonohno:tstokeh, neh no: iwki niki:xmattok, neh niki:xmati tikilwiah *este** xi:lo:xo:chit, No: iwki tiki:xmati. Pero tein *me...**, n' tein semi, semi ito:ka:y kiliah xi:lo:kapix. Xi:lo:kapix. Xi:lo:kapix. Ke:mah ne..., neh i:pa iwki no: niki:xmati. E:mah, entó:s *este** neh nimolia:ya xa: no: taman nankito:ka:ytiah nikawí:n. No: iwki, no: iwki n' ompa ne: tehwa:n. A:mo, ta: no: iwki, no: iwki. Wa:n de yo:n tami xo:chiowa, a:mo n'matik tehwa:tsi:n kox, kox iwki nimitsnohno:tsati, neh nikita, neh nikitani yo:n tami xo:chiowa, ma:xi:i:ni nochi, xi:i:ni n' ixiwyotsi:n, moka:wa sayoh kowtsí:n ya sah. *Exac...** De ju... Wa:n sepa pe:wa selia ihwa:k tami n..., ihwa:k tami me:ts..., mah tikihto:ka:n tapowalmeh de ma..., de n' ampowí:n mayo, *entre**, n' ampo:wí:n mayo wa:n junio pané: nikmati neh. Ke:mah, sepa pe:wa pos xiwyowati a *porque este**, sepa pe:wa moxiwyo:tia, moselyo:tia. ne: nejó:n *como que** no: yetok sah ne:n ixiwyotsi:n *cuando** chika:waya. Ika yo:ni ne:n, *por eso** wetsi a. Wa:n sepa *de nuevo** ne: ki..., sepa pe:wa selia. Ke:mah, ke:mah. Sepa ye:kka, seyahka: selia. Pos semi kualtsi:n, n..., yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh, neh a:mo nikmati xa:, E:mah. oksé: talna:mikili:s tikpia de tehwa:tsi:n tne:chtatsi:ntoki:skia, 'ne:chtahtani:skia ke:ní:w, neh pané: nikmati pané: yehwa sah yo:n. Ye:k... *Eso**. Oksé: nimitstahtani:snekia tehwa:tsi:n, Keh... ka:nachi taman tiki:xmati yo:n xo:chitsí:n. A:, n' *este** pos a:mo no: n'mati ne:, *este** teh, xa: timopohpolohtokeh ya pero *este** neh niki:xmati no: o:me taman. Nehwa o:me taman niki:xmati, a:mo n'mati ox tiki:xmattos. Neh niki:xmattok o:me taman yehwa n' tein kilwiah xi:lo:xo:chit. Xilo:xo:chit tein kiliah xi:lo:kapix. *Ésole** Wa:n onkak n' tein... *Merito**. Onkak n' tein ista:k wa:n onkak n' tein chi:chi:ltik. Ke:mah, neh no: iw... Entó..., yehwa yo:n neh n'nekia nimitstahtani:s, ¿Wa:n yo:n tein ista:k?, tikih..., *porque** timonohno:tstokeh mah tikihto:ka:n tein chi:chi:ltik wa:n tein ista:k, ¿no: iwki, no: iwkitik n' ikowyo, ihkó:n ixiwyo, nochi iwki sah? Nochi iwki a se: *color** sah, se: *color** sah. **Exacto**. Ke:mah. *Como que** mah tikihto:ka:n se: tapaltsí:n sah kipia n' ixiwtsi:n[ixiwyotsi:n] Pos semi kuali, neh nikmati *que** pané: yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh wa:n *Este...** Ke:mah. N' oksé: pos n' kowtsí:n ke:meh tine:chtapowia n' kowtsí:n nochi iwki sah. Nochi iwki sah, san se: sah. Semi kualtsi:n. *Este** wa:n yehwa yo:ni nik..., niknekia n'matis, pos miak tasohka:matik, Ka:n teh teihsá:. Neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. No: ihkó:n, tehwa:tsi:n a:mo n'mati de ka:ni n' tehwa:tsi:n. Neh niwi:tsa nika:n *este, crucero** Tecoltepec. Ke:mah, ompa ne: nicha:nchi:wa, niwi:tsa *hasta** nika:n no:. E:mah, nika:n nimoahsi. *Este** Filiberto Hernández Rosario. Moto:ka:ytsi:n ke:ní:w. Semi kualtsi:n, yo:n kualtsi:n. Tasohka:matik kualtsi:n. Ke:mah, *este**... A:mo teh teihsá:.