*Bueno** Rubén pos ekintsi:n mah timonohno:tsaka:n yo:n tekolo:me:t ox *este** ox no: tikuih n' teh ke:meh yo:n, seki nika:n xola:lpan ika ttachihchi:wah komohkó:n ahsik ne:n, *viernes santo** pos *este** ti..., tiknemiliah tikte:mo:tih wa:n seki, a:man se: kita kikowah, pero ne: ke:man i:pa ya:yah n' tokni:wa:n ko:nte:mowa:yah, a:mo n'mati n' teh ox no: tikte:mo:ti. Neh a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man niktekiti pero i:pa nikinkakilia:ni tokni:wa:n *que** tokni:wa:n ko:ntekih nika:n Cohuatichan, nika:n por, nika:n ke:n talwiah La Galera, ompakawí:n semi mochi:wa. Miak tokni:wa:n ke:meh i:n *cuando** kimattokeh *que** ta..., te:..., tama:tokotsowah ya para n' ilwitsí:n de *semana santa**, *viernes santo** panki:sah n' tokni:wa:n kikuitih ika tama:mal. Seki kikuih para tachihchi:wah wa:n seki kikuih para kinamakah. żKe:yeh? *Porque** nejó:n tikmatis a:mo kachi, a:mo kachi onkak nika:wí:n tehwa:n. Entó:s ika yo:n moto:nalka:wah n' tokni:wa:n, panki:sah kitekitih newí:n parahkokopa. Neh a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man nipanki:sa niktekiti, miakpa ihkó:n ne:ch..., ne:chyo:le:wayah n' tokni:wa:n mah nikin..., mah nikininwi:ka mah t'tekitih, neh a:mo ke:man nim..., niknekik, wa:n semi telte:mach *porque** wehkapan mochi:wa no: yo:n xo:chitsí:n, itech kowit. Kowke:span ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa onkak. Wa:n neh nikihtowa pos de, de yo:n ni..., de yo:n nia:s mah ika nimokokoti, *mejor** nikowa nika:n Kuesala:n no: kwa:lkuih ke:meh i:n, ke:m..., ke:man *cerca** ilwitsí:n pos kiwa:lkuih. Pero neh a:mo kachi, a:mo kachi n'tatekiwtia neli yo:n, semi ke:man weli sah n'tatekiwtia:ya ne:, ne:ka, ne: ke:man. Wa:n tehwa:n a:mo tik..., a:mo kachi t'tatekiwtiah. Pos seki, *bueno, casi** nochi ne:n tokni:wa:n, xihxiwtika ne: yowih kite:mo:tih. A:mo ne:n, a:mo iwki moka:wa, tein, tein pos nochi ne:n mokuiti yo:n ihwa:k i:pa yehwa sah, soh sepa xiwit se: kikui, mahyá: n' sempowalxo:chit, i:pa no: soh sepa xiwit se: kikui. A:mo ne:n, a:mo kachi tikuih, tein kachi tikuih ne:n chamakih. Pero yehwa ne:n tekolo:me:t pos i:pa soh sepa xiwit tikuih wa:n ihwa:k sah. Wa:n yo:n kualtsi:n porin yo:n wehka:wa t'ta:li:s wa:n ke:meh i:pa tak, ke:meh eskia wa:kkatik, yo:n iwki, iwki ompa etok, wehka:wa kichi:wa xa: se: metsti, komo a:mo se: me:tsti panowa wa:n komo a:mo t'temowih a:mo xokoya, ta: pi:tswa:ki sah. Ke:mah, yo:n kikuih *porque** yo:n talna:miki:lis de, de ne: y..., de ne: wehka:w, wehka:w, wehka:wkayo:talna:miki:lis yo:n kitohto:kah ne:n tokni:wa:n. wa:n yo:n, pos neli ke:meh tikihtowa *este** panowa sah n' yo:n no: kitatekiwtiah, ke:meh i:n *cuando** mochi:wati *este** n' *viernes santo, semana santa cerca**, yehwa yo:n ki..., ki..., ta..., tate:mowah, panki:sah n' tokni:wa:n kitekitih. żKe:yeh? *Porque** mah tikihto:ka:n, yo:n se: talna:miki:lis de ne:ka, ne:ka to:nal kika:wte:wkeh n' towe:ita:twa:n, *hasta** a:xka:n i:n a:mo ke:man moelka:wa. Pos seki:n, wa:n tiseki:meh tikihtowah pos tikelka:wah ya, a:mo no:, a:mo no: ttachihchi:wah semi ika no: yo:n xo:chitsí:n. Pero nika:n tio:pan, tio:pan San Miguel pos semi yo:n kitatekiwtiah neli ihkó:n ke:meh tikihtowa pero no: nika:wi:ni sah. *Porque** ka:n kach..., ka:n kanah semi xkita ne:wí:n mah tikihto:ka:n tehwa:n mah semi kitatekiwti:ka:n *que solamente** nika:n tehwa:n tokni:wa:n nikita panki:sah, *lo que es** nika:n xola:l..., xola:lpankah nochi panki:sah kite:mo:tih yo:n xo:chitsí:n. żKe:yeh? Nejó:n talna:miki:lis pos a:mo ki..., a:mo kelka:wah de ne:ka, ne:ka to:nal kika:..., kika:wte:wkeh n' to..., towe:ita:twa:n. Pos ke:meh teh tikihtowa i:pa xola:lpan sah n' kikuih *porque** nika:wí:n okseki xola:lmeh a:mo kikuih, *ca..., casi** ne:n n' tein kachi wehka ka:n ki:xmatih, ka:n, ka:n kito:..., xa: kito:ka:yi:xmatih *o** xa: a:mo pero, a:mo, a:mo se: kita mah kikuika:n wa:n nika:n i:pa i:n, i:pa San Miguel sah n' kikuih a:mo nikihto:ti ne: oksé:, oksé: xola:l kikuiskeh, ke:meh ne: tanikua:kopa Xaltipan, Ayotzinapan, pané: a:mo se: kita kikuih. A:t ke:yeh yo:n, i:pa nika:n sah ne: yo:n kitatekiwtiah yo:n, yo:n xo:chit wa:n neli ke:meh tikihtowa, tak a:mo semi owihka:n mochi:wa, ta: ne: ahkua:kopa mochi:wa ka:mpa achi ta:ta:lpan. Pero ompa nika:n Cohuatichankopa mochi:wa itech yo:n okotsot. Ompa nochi ne: yo:n, yo:n a:mo owih se: kiteki, ke:meh ne:n okotsot mahmaxaleh pos ti..., titehko iwki wa:n tiktemowia *porque** yo:n se: kiteki se: kite:xi:ntiw, se: ki..., ika *machete** ti..., tikte:xi:ntiw wa:n tela:yoh, yo:n ke:mah tela:yoh i:ksá: *hasta** te:aha:wih. Tea:hawia wa:n ye:k..., ke:meh *este** pos wehka:wa ne:n ki..., kisentilia yo:n a:t, ke:meh yo:n chamakih, seki ye:k..., eliwis *este** tsohya:k n' a:t. Wa:n yo:n teh tik..., tikiniwi:kani a n' tokni:wa:n no: ke:ní:w n' *cuando** kitekitih. *o** ti..., tikitani *o** mitsilwia:nih *o** xa: no: tia:ni, xa: no: tia:ni tiko:ntekini n' teh. A:mo, tehwa:n iwa:n no:pá:n tiowih tikuitih, a:mo nochipa tikuitih, a:man tikita monamaka, ihwa:k a:mo se: ke:manti, pos yowih kikuitih wa:n teh tikihtowa a:mo ke:man tikte:mo:ti tak, pero soh tiki:xmattok ke:niwki mochi:wa wa:n ka:ni mochi:wa. Ke:mah, neh nimitsilia no: tiktatekiwtia:yah neli ne: ke:man nimitsilia neh pero neh nikowa, tehwa:n tik..., timoma:patilia:yah n' ompa nika:n i:n Kuesala:n. A:mo ke:man tikihtohkeh mah t'tekitih, neh nim..., neh ke:meh nimitsilia neh *este** pos *siempre** te:mach, se: sepa ke:meh i:n, ma:ski tikihtowa a:mo, a:mo wehkapan semi pero n' i:n ka:mpa a:mo, a:mo mahmaxaleh n' kowtsí:n, *porque** yo:n semi tikmattok yo:n mota:lia itech ike:span kowit *o** imahma:t..., imahma:te:mpan. Wa:n o..., oksé: tatsi:ntokalis, tehwa:tsi:n ke:meh i:pa tiko:ntekini, *bueno** ke:ní:w teh tikita, sepa ka:mpa, ka:mpa yo:n kitekih, sepa ompa mochi:wa para se: xiwtika *o** wa:ki yo:n iitsmoltsi:n *o** itsmoli:ni yo:n xo:chita:kilo:t. Yo:n a:mo se: kimati, tak *este** yo:n ompa wa:ki a n' ke:meh yo:n, yo:n ompa wa:ki a wa:n a:mo ne:, iwki, iwki ke:meh se: kiteki ompa wa:ki tak, sepa, sepa tak no: teyowa eski wa:n sepa seki mochi:wtiw *porque** komohkó:n tiki:xmattok n' teh ata yo:n e:..., iwkitik a yo:n nika:wí:n yo:n kiliah *este**, *kuopo:pollo** mochi:wa, soh porin yeh x..., xo:chiowa chi:chi:ltik. Kua:chi:chi:ltik ne:n xo:chiowa wa:n imahma:..., imahma:tsala:n yehwa i:n chi:chi:ltik sepa ki:sa ata mahyá:, pisi:ltsitsí:n xo:chit, mahyá: *morado** wa:n ihtikohkostik, ka:n n'mati ox tiki:itani n' teh. Ata yo:n, yehwa yo:n xo:chit iwki yo:n mochi:wa wa:n neli tela:yoh. Pero yo:n i:pa, i:pa kowke:span wa:n itech tet a:mo n'mati ox mochi:wa, tak xa: a:mo ke:meh, pos *este** a:mo, a:mo, nika:n a:mo, a:mo icha:yohka:n a:mo wel se: kihtowa ne: ox, ox ke:ní:w yo:n mochi:wa wa:n ka:nachi xiwit yo:n ihwa:k mochi:wtok yehwa yo:n mahyá: *kuopo:pollo**, ka:nachi xiwit wehka:wa para sepa poso:ni a ne:n ixo:chio chi:chi:ltik, yo:n a:mo se: kimati ke:meh nika:n, nika:n pos *este**, a:mo tiki:xmati, ompa mochi:wa i:pa ne: ahkua:kopa sah ke:meh teh tkihtowa, wa:n neli a:man pos kinamakah, teh no: tikitani ne: Kuesala:n kinamakah. Oksé: neh nimonemilia, a:mo semi ihkó:n nikahsika:..., nikahsi..., nikahsika:itani pero neh nimonemilia xa:, xa: no: itsmoli:ni ke:meh yo:n tikihtowah tehwa:n ma:tsah. Ma:tsah mono:tsa yo:n kiliah *pińa**, ata *porque** ma:tsah ka:mpa n..., ka:mpa ta:ki n' ita:kilo, ompa pe:wa ihitsmoli:ni. Neh nimoi:xehekowa[niki:xehekowa] *que** no: iwki ta:, no: iwki ke:meh, ke:meh tikihtowah tehwa:n xa: ihitsmoli:ni, a:it ox no: iteyo mochi:wa, xa: no: iitsmoltsitsi:n sah, mahyá: tikihto:ka:n tehwa:n inahnalwayotsi:n. wa:n *por eso** niki:xehekowa ompa iwki e:wa eski *porque** neh niki:xehekowa komohkó:n mochi:wak, wa:n ompa wa:kik senki:s poliwis..., poliwiskia ya ne:n i..., itaktsoyo wa:n nikita neh ka:mpa yo:n onkak taktsoyohtok yo:n, sepa ompa *mismo**, ompa *mismo** moke:s..., moke:se:waltia para sepa poso:ni. Wa:l se: xiwtika tikitas teh komo a:mo kipantamo:tkeh ne:n i..., n' i..., n' i..., nochi n' itaktsoyo, entó:s sepa xkitati sepa ompa xo:chiowa, neh niki:xehekowa iwki yo:n ihitsmoli:ntiw no: mahyá: tikihtowa teh ke:meh yo:n tikihtowa *kuopo:pollo**, *porque** yo:n *kuopo:pollo**, wa:ki ne:n, wa:ki n' tein it..., itaktsoyo n' tein *mero, mero** tayeka:ntok wa:n ikehke:span ya mochihchi:wa yo:n tikihtowa n' teh mahyá:, mahyá: pisi:ltsitsí:n. Neh nimolen..., neh nimolia xa: no: iwki mochi:wa eski yo:n xo:chitsí:n, yo:n tekolo:me:t kilwiah. Pos pané: a:mo, neh niki:ita yo:n ke:meh yo:n kitekih, kitsontekih wa:n yehwa nimitsilia yo:n se: kiteki ata se: kitsonteki wa:n moka:wa ne:n tikihtowa itaktsoyo, pero ompa pala:ni a. Yo:n mochi:wa *porque** komohkó:n teh tiow n' ompa ne: kowtah, tikita mochi:wtiw seki yehwa ne:n pané: *kuopo:pollo** tsikitsitsi:n, wa:n yo:n tak yehwa ihwa:k chika:wayati yo:n xo:chiowa. Pero tak ih..., *siempre, siempre** neh nimolia *que este** tein *porque** yo:n kitah no: n' tokni:wa:n tein selik ok, tsikitsi:n ok a:mo kitekih. Kitekih sayoh tein wehwei wa:n chika:wak a. *Porque** iwki ne:n kwelitah, mah wehwei ne:n kitekika:n, wa:n neh nmolia no: *que** yehwa yo:n, tein moka:wtiw selik tak teyowa *porque** i:ksá: kanah ika se: kita pi:tswa:kik a, entó:s yo:n tak teyowa wa:n tein yo:n iteyo yehwa yo:n sepa, sepa ihixwa kowke:span ne:n tein yankuika:. Pero a:mo se: kimati neli ke:ní:w yo:n ox wehka:wa ne:n, sake:ra se: xiwtika oso xa: kachi wehka:wa ne:n para sepa poso:niki, yo:n a:mo se: kmati ke:meh nika:n a:mo, pos a:mo *este**, a:mo ichayo:hka:n a:mo se: ki..., ka:n se:..., ka:n tiki:xmatih yo:n xo:chit, tehwa:n tiki:xmatih i:pa soh ihwa:k tiktekitih wa:n iwki a, a:mo, a:mo a:mo tikmatih ke:ní:w ne:n yo:n mochi:wa. żWa:n teh ka:n ke:man tikitani n' iteyo ke:niwki? Pos n' iteyo tak..., a:mo, ka:n ke:man ne:si, n' ka:n ke:man xkitili. Ke:masá: xkita n' iteyo, *cuando** yo:n pe:wa wa:ki a, n' iteyo ki:sa mahyá: yo:n mahyá yo:n po:poto tikihtowah tehwa:n pero *no que** ne: a:mo poto:ni, *como que** ne: mahyá: tikihtowah tehwa:n mahyá: s..., mahyá: ne: yo:n, mahyá: xe:xe:liwi no: ne:n i..., iteyotsi:n, nikitani n..., neh nikitani. Tein yo:n telchika:wak a se: kita, tikihtowa n' teh, mah se: kita *cuando** yo:n telchika:wak a wa:n wa:ki a, se: kita n' i..., n' iteyotsi:n. N' iteyotsi:n mahyá: seki *este**, tikita yo:n kowa:pahtet, tsik..., pitsi:ltsitsí:n. ihkó:n n' it..., ihkó:n ne:n i..., itsi:tsi:ntayo, itsi:ntayo de n' i..., ixo:chiotsi:n, ka:mpa n' i..., ka:mpa tein poto:ni mah tikihto:ka:n tehwa:n, tein momoya:wa ya no:. Neh, neh sepa, neh sepatsi:n ihkó:n nikitaka, a:mo nikmati kox xa: nimo..., xa: nimokaya:w, neh nikitak iwki neh nimitsilia neh nikitak yo:n ixo:chiotsi:n. Mahyá: tikihtowah *cuando** pe:wa wa:ki a no: motahtapowa ne:n i..., ixo:chiotsi:n wa:n mahyá: poto:ni ne:n i..., n' iteyotsi:n, yehwa yo:n neh nimitsilia. Neh nikitaka sepa, sepatsi:n neli pero kih..., ke:meh yo:n i..., ixo:chiotsi:n mahyá:, de wa:ki motahtapowa no:, ihkó:n nikitaka. Yehwa eski n' iteyo *porque** komohkó:n tikita ne: nika:wí:n yo:n *kuopo:pollo**, neli ata yeh no: teyowa soh *que** yeh ista:k ne:n i..., ixo:chio, yo:n ista:k n' ixo:chio wa:n ihwa:k chika:waya neli n' ke:meh tikihtowa mahyá: pi:tswa:ki wa:n yo:n tein mahyá: momahma:kuitok n' ihwa:k xo:chiotok, mahyá: yo:n xehxe:liwi wa:n neli ki:sa ne: yo:n, ke:meh eskia po:poto wa:n komohkó:n yo:n iwki tak, eski no: iwki, neh neli a:mo niki:xmati a:mo ke:man nikita ne:, ke:meh yo:n tikihtowa xe:xe:liwi pero tak no: chika:waya wa:n no: chika:waya ihwa:k a yo:n pe:wa moxe:xe:lowa wa:n ki:sa n' iteyo, yehwa tikihtowa yo:n pané: po:poto tak xa: no:, poto:ni wa:n ihwa:k a ne:n sepa y..., e:..., ka:mpa ahsi ke:meh yo:n kowke:span pos sepa sepa pe:wa ixwa, yehwa nimitsilia neh nikitani ne:n yehwa n' *po...**, n' *kuopo:pollo** n' tein tsikitsitsi:n ok wa:n yehwa n' tak chika:wayati pos *este** mochi:wa ya yehwa yo:n tekolo:me:t. Pero pos *este** i:pa, i:pa kipe:waltihkeh ki..., kikuih ompa sah i:n San Miguelkopa ke:meh ye:wa ti..., tim..., timolihtoyah, i:pa ompaka sah, n' okseki xola:lmeh a:mo a:mo ke:man se: kita ox kikuih, tak ox x'mati yehwa:n, n' okseki xola:lmeh ton ika tachihchi:wah n' ihwa:k yo:n, onkak yo:n *este** mah tikihto:ka:n ilwit *viernes santo, porque** pos ne:n..., wa:n tio:pan a:mo no: okachi kikuih, ta: kachi kikuih ne:n, ke:meh i:n kahkalpan, kahkalpan pero pos *este**, kanah ik..., kanah ika ne: ki..., kita:liah a:mat n' a:man *porque** tak mah tikihto:ka:n, koyo:tamatih, a:mo yowih ok kowtah *o** a:mo kinekih ne:n ki..., kikowaskeh pos kikuih a:mat. wa:n pos yo:n a:mat a:mo ke:man kahchi:wah, a:mo ke:man wa:ki, iwki panowa xiwit wa:n ompa etos. Pos tikmatis o:m..., o:me e:yi tokni:wa:n kikuih yehwa ya n' chamakih. Ke:meh ihwa:k i:n to:nal *cuando** mochi:wa yehwa yo:n *viernes santo** ihwa:k yo:n onkak yo:n kowtahchamakih. *Casi** n' tokni:wa:n pos mah tikihto:ka:n miak, miak yehwa yo:n kitatekiwtiah. *porque** ke:yeh, a:mo yo:n, ta: no: *igual** ki..., no: *igual**, no: *igual** sah moita. Sayoh neh nimitsilwisneki, no: nimitstahtani:sneki n' teh ke:ní:w tiki:..., tiki:xmattok yo:n. tekolo:me:t kilwiah, kox i:pa para yehwa sah yo:ni n' kualtia *o** xa:, tte:kakilia:ni *o** xa: tikmatini n' teh *que** kualtia para sentaman teihsá: ihkó:n, para pahti *o** mah tikihto:ka:n tehwa:n para okseki *cos...**, okseki chi:walismeh kitatekiwtiah. Pos yo:n a:mo se: ki:xmati ke:meh nimitsilihtoya ye:wa a:mo nika:n ka:yot, entó[s] a:mo nika:n ka:yo:t a:mo ke:man tak ompa ne: n' ka:mpa onkak, xa: kikuih teihsá: a:mo se: kimati, pero nika:n tehwa:n a:mo nikihto:s, tikuiti, n' ka:n ika tia:ti t'te:mo:ti komohkó:n teihsá: kokolis mitsahsik ompa ne: ahkua:kopa ti..., pos ompa ti.., tikte:mo:ti:w tikuiti pahti, a:mo ke:man se: te:kakilia n' ke:meh yo:n. Wa:n nimitsilia yo:n, yo:n kwelitah n' tokni:wa:n porin, porin xahxahkaltik kualtsi:n. Wa:n yo:n komohkó:n ttachihchi:wati a n' teh pos ti..., tikta:lilia ya ne:n, tikilpihtiw, ke:meh eskia chamakih, soh, tiki:xnepanohtiw yeh achi, teh tikmati, komo miak n' tikpia pos tila:wak moka:wa kachi mo..., kachi kualtsi:n ne:n moka:wa x..., xahxahkaltik, i:xtila:wak tikiliah n' tehwa:n. 'Nehnepano achi kue:chtik wa:n komo a:mo miak n' tikpia pos no: t'pasolowa sah, no: mota, ta: ke:meh ma:xahxahkaltik no: mota *que** ttachihchi:w a, pero komo a:mo miak tikpia, yehwa yo:n ti..., mahyá: tiki:xmoya:wa sah. Wa:n komohkó:n achi miak n' tikpia pos yo:n ixtila:wak n' tikilpihtiw. Wa:n neli no: kuali moka:wa wa:n wehka:wa wa:n pos yo:n sepa wa:ki sepa tikahchi:wa, mah tikihto:ka:n sepa wa:ki i:pa itamia:n ya n' abril onkak a n' chamakih, ma:s kowtahchamakih nika:wí:n, pe:wa ya pos n..., ihwa:k a ne:n, yehwa ya n' tiktekih. Yo:n, ke:meh yo:n ye:wa timolihtoyah, yo:n chamakih yehwa nochi ne:n xiwit yehwa t'tatekiwtiah. Ke:mah, pero yo:n tekolo:me:t yo:n no: ki..., no: kipia n' i..., no: kipia n' i..., n' i..., n' iwi:kal, yo:n kitatekiwtiah, chi:wa..., x..., mah tikihto:ka:n ximonemili n' teh, ke:meh *cuando** ne:n, ke:meh *cuando** yo:n *todios** ki..., kikohkokohkah, keheski:xtihkah, yo:n nochi yo:n ine:ska:yo yo:n xo:chitsí:n, tehwa:n a:mo tikmatih, pero pané: ihko:ni nikinkakilia:ni neh n' towehka:wkayo:we:ita:twa:n *que** yehwa yo:n talna:mikili:s yehwa:n kitohtokah, yo:n mahyá: tikihtowah n' tehwa:n se: talna:miki:lis de wehka:w, wehka:w tein mochi:wka, yehwa yo:n kitatekiwtiah, *porque** a:mo ke:man semi tikakis teh mah kikuika:n sayoh mah ika tachihchi:waka:n sah. Yo:n no: etok n' iwi:kal, no: etok n' ichi:walis ke:yeh yo:n, no: etok n' ine:ska:yo. Yehwa yo:ni kitatekiwtiah. Mahyá: tikihtowah tehwa:n ke:meh *cuando** i:n *todos santos** yo:n sempowalxo:chit a:mo nochipa ika tachihchi:wah, yo:n no: etok sah. No: etok sah yo:n para n..., para tikihto:ka:n tehwa:n a:nimahtsitsi:n kintachihchi:wiah. No: iwki a i:n tekolo:me:t, i:n tekolo:me:t kihtowah kitachihchi:wiah se: ne:ska:yo:t, ke:meh ne:ka, ne:ka to:nal kikohkokah ne:n to..., tote:ma:ki:xtihka:tsi:n pos yo:n kika:wak, moka:wak mahyá: se: talna:miki:lis mah tikihto:ka:n tehwa:n se: ne:ska:yo:t de ne:ka to:nal ke:ní:w m' *pas...**, ke:ní:w mochi:wak. Yehwa yo:n, yehwa yo:n nikakilia:ya neh n' to..., towehka:wkayo:..., towehka:wkayo:we:ita:twa:n n' tein kih..., kineltokayah n' tachihchi:walis ika yo:n, pero n' a:man neli ke:meh tikihtowah n' a:man tikelka:wtiwih ya neh mah nimitsili neh, nikelka:wtiw a ke:meh n' a:man neh a:mo okachi niktatekiwtia pero nikilia ne:ka *tiempo** neli [...] towe:ita:twa:n tachihchi:wayah, ne:ka to:nal tachihchi:wayah ika semi yo:n xo:chitsí:n. Mah tikihto:ka:n pos yo:n kikuih porin chi:chi:ltik. Wa:n yehwa yo:n tikihtowah teh tite:te:nkakilia:ya, a:man pos a:mo, tak a:mo te:chiliah ok, a:mo tikmatih, tehwa:n soh tikitah, tikitah i:n tein okachi tipi:pil ok, tikitah yehwa n' kikuih pos no: komohkó:n ahsik n' to:nal komo a:mo t'te:mo:toh no: tikowah wa:n no: tikta:liah, neli a:mo t'matih ke:yeh yo:n pero, tikitstiwi:tseh iwki mochi:wtiwi:ts, miak taman tanemili:lis tein nika:wí:n onkak i:n tima:se:walmeh a:mo t'matih ke:yeh, pero tikitah kichi:wah pos no:, no: ompa tiowih, no: no: tikchi:wah, mah tikihto:ka:n t'tohtoka:ka:n wa:n yehwa yo:n tein teh tikihtowa tte:te:nkakilia:ya, ke:yeh yo:n se: kikui, x'mati ne:n seki xola:lmeh ox ox a:mo kimatih yo:n, *porque** neli, a:mo kanah, a:mo tikitas nio:n se: xola:l n' kikui yo:n tekolo:me:t, i:pa ompa sah nika:n San Miguel. tia:s kanah ika wa:n a:mo kikuih. Tia:s ne: nika:n tanikua:kopa *o** nipawí:n, a:mo kanah tikitas teh ompa ne: kita:liah yo:n, yo:n, yo:n xo:chit, i:pa ompa sah ne:n San Migue..., San Miguel sah n' kikuih. Neli ihwa:k sah ne:n t'tatekiwtiah ke:meh yo:n tein i:n kalihtik tikpiah *este**, pos ne:n *santoi:xpan** yehwa tikta:liah, tikihilpiah. Wa:n kanah ika se: kita n' okseki kaltsitsí:n ata ka:ketsah. Soh *que** seki a:mo kwelitah porin ke:meh kua:xahxahkaltik, Ka:ketsah. mokui:kuitakepa xo:chia:ko:mit n' i:ksá:, yehwa yo:n seki a:mo kwelitah n' ka:ketsah. Pero seki n' tokni:wa:n se: kita ika tachihchi:wah ne:n itech n' *artal** wa:n sepa ki..., kia:ketsah, nochi yo:n mah tikihto:ka:n kitatekiwtiah. Pero neli x'ma..., *o** x'mati ke:yeh yo:n ompa sah San Miguel wa:n okseki xola:lmeh tak ox ka:n kimatih yo:n tikihtowa *que** ne:ska:yo:t oso ke:yeh yo:n a:mo, a:mo kikuih. Tak tikmatis ke:meh ye:wa ya n' timonohno:tstokeh yekintsi:n yo:n ki..., yo:n talna:miki:lis *que** mah tikihtoka:n kelka:wtiwih ya m' pi:pil. Mah tikih..., mah tikihto:ka:n a:mo kelna:mikih ok ke:meh ne:ka, ne:ka to:nal ke:ní:w para toni n..., para toni n' kualtiaya. Yehwa ya ekintsi:n, ke:meh ekintsi:n tine:chnohno:tstok, teh tikmati sayoh para ika tachihchi:wah sah. Pero yo:n a:mo tikmatih toni yo:n kihto:sneki, ke:ní:..., ke:yeh yo:n. Pero yo:n no: kipia n' iwi:kal, ke:yeh yo:n ika tachihchi:wah. toni n..., toni n' ika n' i:xpowi, toni i:xpowi yo:n, pero yo:n no: ika i:xpowi, no: i:xpowi ne:n i:xpowi n' talna:miki:lis mah tikihto:ka:n. Entó:s tehwa:n yehwa yo:n, yo:n tikihtowah, okseki, okseki xola:lmeh, kichi:wah *o** kichi:wayah ne:ka to:nal. A:xka:n kelka:wtiwih ya ke:meh ekintsi:n timonohno:tstokeh. San okachi n' tehwa:n nika:n Sa..., nika:n toxola:l a:mo no: kichi:waskeh ok. Tein *hora** tankeh ya nochi n' towehka:wkayo:ta:tahwa:n, moelka:wati nochi yo:n talna:miki:lis komo tehwa:n no: tikelka:wah ya tikihtowah, a:mo tikchi:wah ok. Ke:meh i:n tine:chnohno:tstok, sayoh kita:liah *porque** kitah *que** kita:liah, pero mahyá: tikihtowah tehwa:n a:mo kiahsika:matih, ke:yeh yo:n kita:liah. Toni n..., toni ka, toni, ke:yeh, toni n' i:xpowi *porque** yo:n no: i:xpowi ke:yeh n' kita:liah. A:mo *porque** i:pa semi sayoh senki:s sah kinemiliah ika tachihchi:watih wa:n panowa ya. Ke:mih yekintsi:n nimitsnohno:tstok ika sempowalxo:chit, yo:n tachichi:wah, pero yo:n no: kimattokeh toni ka n' i:xpowi ke:yeh yo:n ki..., tachihchi:wah ika yo:n sempowalxo:chit. Entó:s no: iwki a yehwa i:n, tekolo:me:t tikihtowah, yo:n no: i:xpowi ke:yeh yo:n ika tachihchi:wah, toni n' kihto:sneki yo:n ika tachihchi:wah yo:n xo:chitsí:n. Yehwa yo:n neh nimitsilia, yo:n nimitsilia se: ne:ska:yo:t, ke:meh tote:ma:ki:xtihka:tsi:n ne:ka to:nal ika ma:wiltihkeh, keheski:xtihkeh, entó:s yehwa yo:n kihto:sneki yo:n xo:chitsí:n. chi:chi:ltik mahyá: tikihtowah ke:meh eskia esti. Yehwa yo:n talna:miki:lis tikpiah. Pos xkita teh tikihtowa no: *que** nika:n i:n talna:miki:lis poliwtia:ti, neh ni..., neh nikita *que** owih semi para poliwis, a:mo wel poliwis *porque...** Neli tak seki ne:n pi:pil tein mah tkihto:ka:n ko:koyo:tamatih, pos *este**, pos xa: a:mo kichi:waskeh ok, pero ke:meh *este** miakeh ne: tikitah, *bueno** neh nikita nika:n kachi *más** n' toxola:l San Miguel timiakeh i:n achi..., ekintsi:n toma:se:waltilmah poliw nochi, mah tkihto:ka:n pos *este** nochi i:n tein ompa tinemih, tein i:n tipi:pil ok nochi tko:koyo:tamatih, pero pos ke:meh tikihtowah tehwa:n ne:n koyo:t sayoh ne:n totake:n, pero ne:n toyo:lo, totanemili:l wa:n nochi n' ke:meh tinemih pos nohma tima:se:walmeh, wa:n neh nimolia *que** yo:n, yo:n pos a:mo poliwis. Ke:meh i:n..., wa:n i:pa ka:mpa eski teh, teh tia:s i:pa ka:mpa eski, kati:eski kali teh tia:s, sayoh tein..., *bueno** pos neli kalaktok i:n okseki tanemili:lis tein a:mo taneltokah ok, entó:s yo:n yehwa:n, sayoh yehwa:n neli ne:n, no: taman n' tanemiliah, no: kipiah toni ne: kimatih, no: taman kitohtokah mah tkihto:ka:n, pero pos kachi miakeh n' tein taneltokah wa:n ma:ski tia:s katiye:ski kali n' teh pero i:pa etok ne:n *santoi:xpan**, i:pa ka:mpa eski tia:s, tikalakiti:w i:pa yekinika yetok yehwa. Wa:n yo:n neh nki:xehekowa *que** yo:n a:mo, a:mo poliwis, tak xa: poliwis pero wehka:was ok. A:mo niman, *porque** tikita n' in..., ke:meh ekintsi:n i:n tein pi:pil nochi kipiah inchahcha:n pero nochi:n nochi:n kipiah yo:n *santoi:xpan**, nochi:n kipiah n' *artalkowit**, ma:ski tikihtowa n' teh a:mo kachi tachihchi:wah pero sake:ra sepa xiwit, kita:liah xo:chit, ke:meh yo:n komohkó:n *este** pos kanah ika kinyo:le:wah mah *mayordomotika:n** pos i:pa, i:pa kichi:waltiah yo:n chi:walis wa:n i:pa, i:pa kita:liah yo:n xo:chit, ta:ká:n neli xa: a:mo mokuis ok yehwa i:n timonohno:tstokeh tekolo:me:t, xa: neli i:xpoliwis yo:n kikuih porin kihto:snekih n' seki:n, kikow..., kikowah oso a:mo ke:mantih kite:mo:ti:wih. Pero nimolia nochi yehwa i:n *pues**, poliw..., poliwtiw, poliwtiw pero yo:li:k para poliwis, tein ke:mah neli poliwtok, a:man a:mo kachi kichi:wah ok, neh a:mo kachi nikita ok pero se: te:kakilia ke:meh tikihtowa n' teh, ne: wehka:w n' ke:meh yo:n itech *viernes santo** yo:n kilia:yah tai:xtsakuayah. X'mati ke:yeh yo:n, ihkó:n ki..., ihkó:n kihtowa:yah n' ta:tahmeh, tai:xtsakuah. wa:n a:mo, a:man pané: a:mo a:ki:n, tatsa:la:n ya sah kichi:wah, neh a:mo nikitak ok yo:n kihtowa:yah tai:xtsakuah. *Pues** semi we:yak n' tosa:ni:l ke:meh tim..., timonohno:tstokeh neli wa:n nikwelkaki neli n' ke:meh i:n tikelna:mikkeh nochi i:n talna:miki:lis de weh..., wehka:w..., wehka:wkayo:talna:miki:lis, neh niki:xehekowa *este** mah timoi:xeheko:lti:ka:n wa:n a:ki tik..., tikwe:iltihtokeh i:n tosa:ni:l de i:n talna:miki:lis, wehka:wkayo:talna:miki:lis de nochi, de nochi tikelna:mikkeh, tikelna:mikkeh yehwa ya n' tekolo:me:t para toni yo:n kualtia wa:n tikelna:mik a de yo:n tai:xtsakuah, yo:n tai:xtsakuah, neh nikinkilia:ya n' to..., towe:ita:twa:n yo:n kihtowah kini:xtsakuah ne:n xa:ntohtsitsi:n *porque** yo:n to:nal, ihwa:k yo:n to:nal *cuando** yo:n pe:wa yo:n ilwitsí:n, temo:wa ne:n, temowa ne:n okuilin, kilwiah, tehwa:n tikilwiah ne:n teyaoni. Teyaoni mono:tsa yehwa n' tein tikiliah, tikiliah a:mokuali. Entó:s yo:n temowa, *cuando** yo:n temowa yeh, kihtowah momaka n..., momaka ne:n momaka no: ne:n pa:kilis yeh *porque** ihwa:k yo:n to:nal *cuando** yehwa:n ne:n to..., tote:ma:ki:xtihka:tsi:n ika ma:wiltihkeh. ika, ika *bueno** ika ma:wiltihkeh, ika kikohkokohkeh, yehwa:n moka:ya:wkeh *hasta** kimiktihkeh, pero a:mo kimiktihkeh ta: yeh yo:n yeh yo:n yetok n' ka:mpa yetok wa:n no: yahki n' ka:mpa yahki. Entó:s yo:n kihtowah ki:x..., ki:xtsakuah, tai:xtsakualis, para n..., ne:n xa:ntohtsitsi:n yehwa:n ki:ni:xpi:kih, para mah a:mo kinin..., mah a:mo kinimone:xtili yehwa yo:n, yehwa yo:n okuilin. Yo:n talna:miki:lis tein ne:ka to:nal ne:chtapowihkeh ne:n towe:ita:twa:n ke:yeh yo:n iwki kichi:wah. Wa:n yo:n a:mo sayoh nika:n tehwa:n moahsi, a:mo sayoh nika:n yo:n talna:miki:lis moahsi yo:n kihtowah kini:xtsakuah, neh ni:xpeta:nik katka nipili, nipili ok katka neh *cuando** neh nikpiaya ihwa:k, nikpiaya *este** mah..., mahtakti xiwit, chikna:wi xiwit, mahtakti xiwit, neh ninemia nika:n xola:l *más** paratani wa:n yo:n talna:miki:lis a:mo sayoh nika:n moahsi, yo:n talna:miki:lis moahsi *hasta** ne:wí:n, *más** tanikua:kopa ya. Wa:n ompa neh nikinkakka kihto..., kihtowa:yah se:..., sepa neh niah, niahki ni..., nikalpano:to ne:n tio:pan, wa:n pe:wak timonohno:tsah iwa:n se:, se: na:nahtsi:n ya, na:nahtsi:n ya, de xiwit a, wa:n pe:wak nikilia, *bueno** nikilia, ke:yeh nikilia n' kini:xtsakuah nikilia n..., n' to..., toxa:ntohtsitsi:n nikilia ke:meh i:n. Yehwa ya ne:chahsika:tomilih ya ke:yeh yo:n, ne:chahsika:ilih ke:yeh yo:n kini:xpi:kih. żKini:xpi:kih ke:yeh? *Porque** yo:n tal..., yo:n talna:miki:lis, yo:n tanemili:lis, a:mo kinekih n' xa:ntohtsi:n mah i:x..., mah paniá:n i:..., wa:li:xne:sto, *porque** yehwa ne:n, n' teyaoni kihtowah, yehwa n' a:mokuali yeh, pos yo:n momaka, momaka n..., momaka n' tachialis ihwa:k yo:n to:nal yeh. Momaka n' tachialis. Entó:s yehwa yo:n ne:chahsika: ilwih yo:n tokni:w, ihwa:k a neh notech moka:w wa:n *hasta** axka:n neh a:mo nikelka:wa yo:n talna:miki:lis, o:me, e:yi tokni:wa:n tein timonohno:tsah i:n, ke:meh i:n timonohno:tstokeh neh nikintapowia, a:koni yo:n ne:chtapowih wa:n ke:yeh yo:ni, ke:yeh yo:n iwki mochi:wa. Yeh ka *este** semi kualtsi:n *que** tikwe:iltihkeh n' tosa:ni:l pos tikelna:mikih miak talna:miki:lis tein pano:k a, tikihtowah tehwa:n pano:k a pero komo a:mo tikelka:wah n' tehwa:n yo:n talna:miki:lis *todavía** mochi:was ok. Wa:n mah ihkó:n tikini:xeka:naka:n n' topi:pilwa:n para yo:n talna:miki:lis pos a:mo ke:man kelka:waskeh, nochipa ya... Wa:n ne:n, *bueno** ne:n tikihtowa neli tai:xtsakauah n' tio:pan, ka:nika eski tio:pan tia:s yo:n nohma, i:n ekintsi:n nohma, ompa ne: nika:n xola:lpan no:, no: nohma tai:xtsakuah, tio:pan. Pero ne:n, tein neh nimitsilia ne: poliwtok a n' tai:xtsakuayah kihtowah wa:n yehwa yo:n neh a:mo nikitak ok, kalihtik. Kalihtik kihtowah no: tai:xtsakuayah. A:mo n..., tak xa: no: iwki n' ke:meh yo:n teh tikihtowa mitsilihkeh n' ompa ne: ka:ni teh tinemia oksé: xola:l wa:n ke:yeh yo:n tai:xtsakuah n' tio:pan, xa: yehwa no: ika ne:n nika:n xola:lpan ne:n inkahkalihtik no: tai:xtsakuayah. Pero yo:n a:mo n'mati ke:..., ke:maniá:n yo:n kita:lia:yah yo:n tilmah wa:n ke:maniá:n sepa kiki:xtia:yah mah tikihto:ka:n. Pos ihwa:k *cuando** yo:n neh nimitsilwia mo..., motaka:wa nochi, a:mo onkak, a:mo onkas nio:n teh nekuehmolo:lis, mah tikihto:ka:n pe:wah *desde n' jueves santo**, *viernes santo, sábado** tahkoyowa:n, ne:, ne: ke:man kichi:wayah tahkoyowa:n, kihtowah ya yo:n moxelowa yowal, sepa ye:kka..., ye:k..., ye:k..., ye:kkato:nal sepa tipe:watih mah tikihto:ka:n, yo:n panowa ya yo:n tikihtowah ne: ne..., netayo:kol mah tikihto:ka:n ina:wak i:n *todiostsi:n**. Panowa yo:n tayo:kol, *cuando** yeh kihtowah yo:n sábado s..., kit..., ata kihtowah, kihtowah n' koyo:meh *sábado de gloria**, yo:n *sábado de gloria** kihto:sneki ihwa:k *cuando** yeh monema:ki:xtih wa:n tamik nochi yo:n tayo:kol tikihtowah tehwa:n. *Cuando** yeh yo:..., yeh ki..., yeh yahki, miak mokaya:wkeh kihtowah kimiktihkeh wa:n kipachohkeh, pero a:mo neli, ta: yeh yahki n' ka:mpa yahki. Yetok n' ka:mpa yetok, yehwa yo:n talna:miki:lis ki..., kipiah, neh ne:chtapowihka yehwa nimitsilia yo:n se: tokni:tsi:n tein, de, de xiw..., de x..., kipia ya n' ixiwmeh[ixiwwa:n], a:mo nikihto:ti ke:meh se:, tikihto:tihkeh ya timonohno:tstokeh ke:meh ekintsi:n timonohno:tstokeh n' tehwa:n, no: ihkó:n ya komo tikpiah se: tok..., se topili mah t'tapowihtia:ka:n ke:ní:w ne:ka *tiempo** tekitik, ne:ka to:nal tekitikeh, ke:ní:w ne:ka to:nal mowi:kaya n' talna:miki:lis, a:xka:n nejó:n, talna:miki:lis mah tiktohtokaka:n, mah a:mo tikelka:wa:ka:n. Ke:meh i:n tipe:wkeh, i:n sa:nil semi kualtsi:n, nikwelitak no: neh, tipe:wkeh ika n' tekolo:me:t, *hasta** ka:mpa titamikoh ika yo:n, ika yo:n ma:..., ika yo:n sani:ltsí:n tein talna:miki:lis. Pos i:n ika timonohno:tstokeh porin tekolo:me:t i:pa yo:n, tikihtowah i:pa ihwa:k sah n' tikuih, tekolo:me:t ke:meh yo:n ye:wa timolwihtoyah, mahyá: sempowalxo:chit, i:pa sayoh *todos santos** n' tikuih. Mahyá: no: iwki ne:n ke:meh tewi:tso:t, tewi:tso:t a:mo kikuih nochi xiwit mah tikihto:ka:n chihchikue:ika, a:mo ta: tewi:tso:t kikuih sayoh ihwa:k, *cuan..., cuando** tikihtowah n' tehwa:n a:ltepe:ilwit, soh sepa xiwit wa:n nika:n i:n San Miguel, a:mo se: kimati n' okseki xola:lmeh, pero nika:n i:n San Miguel kikuih n' tewi:tso:t sayoh mah tikihto:ka:n, yetok sah to:nal, yo:n a:mo wa:n a:mo, a:mo akin eski ne:n kite:mowa, ta: no: etokeh n' tokni:wa:n tein kite:mowah wa:n yehwa yo:n tein taeka:ntokeh ika yehwa i:n *mayordomotih** n' tokni:wa:n pos yehwa:n no: kimattokeh ya ke:ní:w yo:n motekpa:nte:wah. *Que** mah tikihto:ka:n tehwa:n nika:n, nika:n San Miguel sayoh kita:liah n' tewi:tso:t i:pa pe:wte:wah, sayoh ihwa:k xiwit, *bueno** a:man, a:mo n'mati ne: ke:man, pero a:man se: kita itech *santos reyes** porin ompa ihwa:k ne:n, tikmattokeh *que** ompa se: to:nal sah mopatah ne:n *pues este** seki:n taseliah, seki:n taka:watih, wa:n *este** ihwa:k yo:n kipe:waltihte:wah n' a:man mah tikihto:ka:n, wa:n sepa kita:liah ihwa:k *dos de** febrero, kiliah *candelaria** sepa kita:liah. Wa:n ompa sepa kita:liah ihwa:k a *sábado de gloria** tikihtowa n' teh. Wa:n sa:te:pan ke:meh i:n itech, itech ke:meh i:n ehko *corphus** e:xpa ne: ke:man tachihchi:wayah, i:n a:man se: kitstiwi:ts mopatak ne:n ke:meh kichi:wayah, soh sepa, pero a:man mone:xtilihkeh kichi:wah yo:n, chamakihxo:chikal, yo:n xo:chikaltsitsí:n kita:liliah chamakih, yo:n no: mopatak *porque** neh nika:kakilia:ya no:pá:n *que** ne: wehka:w kikuiah tilmah. Tilmah wa:n nochi xo:chit ka:ketsayah nochi ista:k yo:n ihwa:k. Wa:n ompa sepa kita:li:kih n' tewi:tso:t, itech ke:meh yo:n *cuando** talwiti n' ompa ne: tehwa:n itech *pues este** septiembre, tikmattokeh ya no:, yehwa:n ne: mo:..., mokuehmolowah xo:chichi:wah wa:n sepa tachihchi:wah. Wa:n ompa sepa tachihchi:wakih itech, itech *combate**, itech *combate** wa:n sate:pan *hasta pascua**. Wa:n *pascua** mah tikihto:ka:n ika monawatiah ya n' tein ki:satih yo:n xiwit *porque** ne:n *santos reyes** ehko a:mo, a:mo tachihchi:wah ok, tachihchi:wah pero ne: inkahkalihtik wa:n tio:pan pero mah tikihto:ka:n sayoh ne:n tsikitsitsi:n kitahta:liliah, sayoh ne:n tein kika:watih wa:n iwki a. Pero neli mopa:pata i:n ke:meh teh tkihtowa:ya ne:n ke:meh tachihchi:wah *porque** pos *este** nika:n tehwa:n, ihwa:k titachihchi:wah tikita ne:n tewi:tso:t kiewalowah iwki sah, wa:n nipawí:n okseki xola:lmeh se: kita, ke:meh i:n *San Andreskopa**, i:ksá: se: yowi *o** n..., nika:n Kuesala:n tak *este mismo** ne:n ompaka tokni:wa:n ne:wí:n kayo:meh n' tachihchi:wakih, yehwa:n ata kitapechtiah ika kowxiwit n' tewi:tso:t. Wa:n tehwa:n nika:n *San Miguelkopa** a:mo ihkó:n tikchi:wah. A:mo ihkó:n tikitakeh, ke:meh tikihtowa:ya n' teh yo:n ye:wa. Ke:meh tikitstiwih kichi:wah, no: t'chi:wah n' tehwa:n wa:n neli yehwa i:n timonohno:tstoyah ika tekolo:met pos tehwa:n, a:man seki nikita ke:meh wa:kkatik wa:n tikiliah we:hka:wa, tikwelitah tikuiskeh tewi:tso:t, *este** a:mo tewi:tso:t, ne:n ke:n kiliah yo:n xiwit *este**, tepe:sin, tepe:sin tikuih *porque** yo:n wa:kkatik wa:n wehka:wa wa:n a:mo ma:tepe:wi. Wa:n tepe:xi:lo:t pos yeh ma:tepe:wi pero n' tekolo:me:t, miakka:n tikitah i:pa tiktapechtiah sayoh ika ne:n tepe:xi:lo:t. Pos semi kualtsi:n we:itik n' tosa:ni:l, wa:n neli ke:meh nim..., nimitsilwia, yo:n tine:chnohno:tstok ika ne:n xo:chitsí:n, yo:n tachihchi:wah no: tein wehweimeh, tikihtowah tehwa:n wehwei, *wehweimayordomomeh** sah tein, a:mo, a:mo nochi:n. Onkakeh n' tein xa:n..., xa:ntohkonemeh kinilwiah wa:n onkakeh xa:ntohmeh, tein taeka:ntokeh, yehwa i:n kintachihchi:wiah ika nochi yo:n xo:chit, tikihtowah tehwa:n yehwa yo:n tewi:tso:t. Yo:n tewi:tso:t kitatekiwtiah neli n' ke:meh tikihtowa n' teh tein wehweixa:ntohmeh tein tayeka:ntokeh. A:mo tein tatohtokanih, onkakeh tehwa:n tikihtowah tein tatohtokanih tikihtowah tehwa:n ke:meh yo:n xa:ntohkone:meh. Yehwa yo:n neh nimitsilia neli, yo:n talna:miki:lis yo:n mochi:wak a:mo tehwa:n tik..., a:mo yekinika yo:n mochi:wak n' talna:miki:lis, ne:ka to:nal a *cuando** towe:ita:twa:n pe:wkeh i:xpeta:ntiwi:tseh, yehwa:n kinemilihtiwi:tseh ke:ní:w n' kichi:waskeh. Entó:s yo:n kualtsi:n, semi kualtsi:n yo:n talna:miki:lis *hasta** a:xka:n *todavía** moelna:miktiw ok. Pero kichi:wah yo:n tehwa:n ke:meh name:chilia neh kichi:wah, tikchi:wah tehwa:n tima:se:walmeh. A:mo kichi:wah n' wehweikoyo:meh. żTimolia n' teh ne: Kuesala:n...? Ompa a:mo tachihchi:wakih koyo:meh, ompa tachihchi:wakih toma:se:walikni:wa:n. żKe:yeh yo:n toma:se:walikni:wa:n tachihchi:wakih? *Porque** yehwa:n, yehwa:n mah tikihto:ka:n kitohtokatokeh kitohtokatokeh ok *todavía** ne:n mah tikihto:ka:n ma:se:waltal..., ma:se:waltalna:miki:lis, ma:se:waltanemili:lis. Wa:n yehwa semi kualtsi:n, ke:meh neh nimitsilwia mah nochi iwki nimochi:waka:n nika:n tehwa:n, nika:n toxola:n, nika:n *San Miguel**, mah mo:sta wi:pta mah mokohkoyo:chi:waka:n ya topi:pilwa:n mah kihto:ka:n pos a:mo tikini:xeka:natih ok ke:meh ma:se:waltalna:miki:lis, mase:waltanemili:lis, no: mochi:was ke:meh Kuesala:n mochi:w. Kuesala:n ne: ke:man, ne:chta:tapowia no:má:n, ne: ke:man no: mochi:wa ya ok n' ma:se:waltalna:miki:lis kualtsi:n. Pero ihwa:k *cuando** kalakikoh wehweikoyo:meh ya, kalakkeh wehweikoyo:meh koto:n yo:n talna:miki:lis, komo a:mo ma:se:walmeh a:mo mochi:was n' ilwit, komo a:mo ma:se:walmeh a:mo mochihchi:w..., a:mo motachihchi:was n' tio:pan. Yehwa yo:n neh nimitsilia nika:n toxola:n no: *igual** mochi:was, ko..., no: iwki mochi:was, komohkó:n tikitah n' tehwa:n, ne:n mah nochi ko:koyo:meh ya entó:s yo:n talna:miki:lis, wa:la:skeh n' tachihchi:waki:wih pero tein ne:wí:n kowtah..., kowtahtokni:wa:n. Pero n' tein *mero, mero** xola:l kelka:waskeh yo:n talna:miki:lis. Wa:n mochi:was *porque** mochi:wtok n' Kuesala:n. Mah t'tasohka:matika:n Kuesala:n mochi:wa n' ilwit wa:n motachihchi:wa n' tio:pan, tasohka:matik de toma:se:walikni:wa:n a:mo *tanto porque** koyo:meh. Koyo:meh yehwa:n a:mo kichi:wah ilwit, koyo:meh yehwa:n kinekih mah tikihto:ka:n tehwa:n kitohtokah tomi:n, a:mo kitohtokah ma:se:waltalna:miki:lis. Yo:n tikihtowah tehwa:n i:n talna:m..., ma:se:waltalna:m..., semi nikwelita n' tikwe:iltih..., tikwe:iltihkeh n' tosa:ni:l, yo:n ma:se:wal..., ma:se:waltalna:miki:lis kichi:wakih ma:se:walmeh, a:mo kichi:wah koyo:meh. Wa:n ke:meh neh nimitsilia nika:n toxola:l no: san okachi no: iw..., san okachi no: iwki mochi:wati. żKe:yeh? *Porque** nochi ko:koyo:meh ya n' ti..., nochi ko:koyo:meh ya n' a:man pi:pil. Ko:koyo:tamatih ya, a:mo kelna:mikih ok mah tikihto:ka:n ke:meh, ke:meh ne:ka, ne:ka to:nal kichi:wayah n' ta:tahmeh, *todavia** etokeh ok o:me, e:yi tokni:wa:n, tepa:pawa:n mah tikihto:ka:n te:taskaltia:niwa:n, te:..., tein tachihchi:wah ok, kinemiliah tachihchi:waskeh ok *todavía** ma:se:wal..., ma:se:waltalna:miki:lis. Pero, te:..., teiskal..., taskaltia:nimeh ya. Pero m' pi:pil a:xka:n mah tikihto:ka:n nochi kelka:wtiwih ya yo:n talna:miki:lis wa:n yeh ika neh nimitsilia neh, miak talna:miki:lis onkak, tein, tein neli kitohtokatokeh ne:ska:yo:t wa:n yehwa:n kimattokeh to..., towa:mpoywa:n yehwa:n kimattokeh ke:yeh yo:n, ke:yeh yo:n i..., ke:yeh yo:n iwki mochi:wa. Ke:meh yekintsi:n nimitsilwihtok para toni n' kualtia n' tekolo:me:t. żKe:yeh yo:n ika tachihchi:wah, tewi:tso:t ke:yeh yo:n ika tachihchi:wah? Yo:n nochi iwi:kal, nochi tik..., nochi kimattoskeh ke:yeh, sayoh tehwa:n a:mo tikmatih ok, *porque** a:mo te:chmati:ltihkeh n' towe:ita:twa:n ke:yeh yo:n, para toni kualtia yo:n, toni kihto:sneki yo:n tachihchi:walis. A:xka:n tehwa:n no: *igual** tehwa:n tikelka:wtiwih ya, mo:sta wi:pta topi:pilwa:n ya *más** kelka:watih. Wi:tseh toxwi:wa:n mah *más** ko:koyo:tamatika:n ya, *más** kelka:watih nochi yo:n talna:miki:lis. żKe:yeh? Ke:meh nika:n tikihtowah. Nika:n tikelka:wah, tikelka:wah tehwa:n, kelka:wah topilwa:n. Kelka:wah topilwa:n, kelka:wah toxwi:wa:n. Entó:s nochi yo:n koto:ntiw a yo:n talna:miki:lis. Ke:meh ekintsi:n nimits..., sepa ye:kka: nimitsilwi:ti, komo a:mo ma:se:wal a:mo mochi:was tei. Tasohka:matik tehwa:n tima:se:walmeh mochi:wa n' tein, mochi:wa n' tein wehka:wkayo:talna:miki:lis, wehka:wkayo:tanemili:lis, axka:n se: koyo:t a:mo kelna:miki, toni kihto:sneki se: ma:se:waltanemili:l, toni n' kihto:sneki se: ma:se:waltachihchi:walis. Se: koyo:t a:mo mitsilwi:s wa:n a:mo kimatis, mahyá: i:n timonohno:tstokeh yekintsi:n tehwa:n, xiow xnohno:tsati se: koyo:t, 'tahtani:ti toni n' kihto:sneki yih i:n, i:n tanemili:lis a:mo mitsilwi:s. *porque** a:mo ii:xpan onkak wa:n tehwa:n tima:se:waltsi[tsi:]n teh x'nohno:tsati se: toma:se:walikni:tsi:n, se: tein ta:tah ya, xnono:tsati ne: s..., ne: Kuesala:n x'tahtani:ti toni n' kihto:sneki i:n tachihchi:wkeh i:n xo:chitsí:n kita:lihkeh, yeh mitswa:lilwi:s ke:yeh, mitswa:lilwi:s para toni, pero x'nohno:tsati se: koyo:t a:mo mitsilwi:s ke:yeh *porque** nio:n no: sake:ra kimati para toni yo:n kualtia, toni kihto:sneki yo:n tachihchi:walis. Yehwa ya neh nimitsilia wa:n ihkó:n i:n, wa:n iwki a yo:n mochi:was, yehkos tona:l mochi:was n' toxola:l. żKe:yeh? *Porque** nochi ko:koyo:meh ya n' a:man pi:pil. Mah tikih..., ke:meh tikihtowa n' teh, a:mo kipata n' inakayo, kipatah n' i:n..., kipatah n' imin..., n' imin..., n' imin..., n' imintilmahtsi:n wa:n kipatah n' imintalna:miki:lis. Yehwa yo:ni mochi:wa, n' ka:n *tanto porque** tikihto:tih *porque** koyo:t ke:ní:w. Ta: koyo:t *por** n' intilmah pero n' intalna:miki:lis no: kipatatiwih ya wa:n yehwa yo:n nimitsilia mochi:wa neh. Pos *este**, pos neh nmolia *que** a:mo *este*, a:mo *este**, a:mo poliwis ne:n yo:n. A:mo poliwis porin porin ma:ski tikihtowa n' teh, neli ko:koyo:tamatih m' pi:pil, xa: neli, yo:n *este**, pos yo:n i:n, *como que** ne:n intake:n mah tikihto:ka:n, pero neh nikita nika:n ne:n xola:lpan, ekintsi:n, ekintsi:n i:n mah tikihto:ka:n miakeh ya ne:n, tein neli pos mah tikihto:ka:n tak xa:, a:mo semi ma:se:walmeh ok, a:mo ye:ktikeh ma:se:walmeh, ekintsi:n, pero no: iwki tikitah, miakeh pi:pi:l ekintsi:n nemachti:lehkeh, *porque** ke:yeh tota:twa:n mah ti..., mah timomachti:tih, pos te:chti:tankeh mah timomachti:tih pos timomachtihkeh wa:n nochi wa:n mah tikihto:ka:n pos a:mo tikowtahtekitih ok. Pero ma:ski a:mo tikowtahtekitih, teh tiki..., teh tikitani no: ne: nika:n xola:l, mihto:tia:nih a:mo poliwih wa:n a:mo poliwih wa:n teh xa: no: tikitani, tatsala:n de ne:nke:n ne:n tein yo:n motekpa:nte:wah mihto:tiah, miak pi:pil nemachti:lehkeh, yahkah ne:wí:n ahkua:kopa, Zacapoaxtla, Puebla, momachti:toh, wa:n sayoh sake:ra sepa ne: ihwa:k talwiti, wa:ltemowah. Wa:ltemowah, wi:tseh nika:n, mihto:ti:kih n' to:nal n' ke:man ke:mah te:wa:ntih wa:n sepa yowi. Entó:s ompa neh yo:n nikita *que** xa: n' okseki xola:lmeh ke:mah poliwtok ya, pero neli n' okseki xola:lmeh pos neli a:mo teh mihto:tia:nih, tiow n' teh n' ilwit pero ilwit ihkó:n *este** ke:meh kihtowa sake:ra pos se: *este**, se: pa:nti sah mihto:tia:nih n' onkakeh. Wa:n a:mo panowa yo:n. Tiow nika:n xola:lpan, pos *siempre* achi miak ne:n motekpa:nte:wah entó:s yo:n kihto:sneki ika ma:ski, ma:ski ne:machti:lehkeh m' pi:pil, ma:ski n' toni, ma:ski ko:koyo:meh, pero nohma te:wantih, yo:n nohma te:wantih pos neh nimolia ika yo:n, a:mo poliwis, ihkó:n ke:meh yo:n ko:koyo:tamatih ya wa:n wi:tseh, sake:ra sepa xiwit mihto:ti:kih, m' pi:pil tein kimpiaskeh, no: mihto:ti:snekih, nimolia neh *porque** komo t..., tehwa:n tikitah, a:man ne:n pilimeh seki:n kitelnehnekih mihto:ti:skeh. Entó:s n..., nochi yo:n ke:meh teh tkihtowa, poliwis tak xa:, xa: neli poliwis pero wehka:was ok. *Porque** wehka:w a yo:n tikpiah wa:n a:mo, mah tikihto:ka:n ka:n poliwtani, mahyá: yo:n a:mo *este**, *o** a:mo tak tehwa:n a:mo tika:wah mah poliwi. *Porque** no: iwki neh nimitsilia miakeh n' ompa ne:n xola:lpankah mah tkihto:ka:n, pos tein ko:koyo:tamatih ya mah tkihto:ka:n, te:tekitiliah seko *o** wehka, wa:n *como, como siempre** ke:meh yo:n komo kinyo:le:wkeh mah taseli:ka:n itech *santos reyes** pos kichi:waltiah. Wa:n kichi:waltiah *este** a:man se: kinkakilia ne:n tokni:wa:n a:man ma:ski n' tein yo:n ye:wa teh tikihtowa:ya se: *santokone:t** we:i ilwit kichi:waltiliah. *Porque** kihtowa:yah ne: ke:man a:mo, a:mo semi kipiayah ne:n tak n' tomi:n tokni:wa:n, kihtowa:yah i..., iwki sah, ke:mehwelitsi:n sah. Wa:n a:man a:mo, a:man tikitah neli n' tein teh tiki..., tikihtowa tikitsi:n ilwitsí:n, we:i ilwit kichi:wah, we:i *gasto** kita:liah. Wa:n pos nochi iwki ompakawí:n tipanowah, ta: teh mitsilwi:tih xchi:walti, kihtowah seki:n pané: yo:n a:mo se: mowelmatis tte:ilwi:s ka:n niweli. I:pa t'chi:waltia *porque** tikihtowa n' a:..., a:man i:n n'chi:walti:ti, se: xiwit a:mo nehwa a:mo ok, se: xiwit sepa se: tokni:w pano:s, ta:ká:n ne:chelna:mikkeh se: e:yi, na:wi xiwit sate:pan. Yo:n, wa:n ika nochi yo:n, yo:n nimitsilia *bueno**, tak *este** xa: owih para poliwis neli ne:n i:n, pos te..., teh t'to:ka:ytia ma:se:waltachihchi:walis. Pero nimitsilia owih tak para, para ki:sas nochi yo:n tein tikihtowa:ya yewa nochi:n tein tochahcha:n tikpiah n' *artal**, x'mati yo:n tak, ox no: ikualne:ska n' tocha:n oso ke:yeh yo:n, pero ka:mpa eski tia:s nochi kipiah yo:n kuowit. nochi kipiah ne:n *artal** nochi:n kipiah yehwa ne:n seki:n tak xa: neli a:mo taa:ketsah. pero sake:ra etok ompa ne:n tapachiwtok xo:chia:ko:mit, ma:ski a:mo kita:..., kita:liliah chihchikue:ika, *porque** kanah ika tikitah n' tehwa:n, chihchikue:ika n' taa:patah, pero a:mo n..., a:mo no:ya:n, kanah ika n' kihtowah pos o..., ke:mawelitsi:n sah n' taa:ketsah. Pero s..., i:pa kita:liah, sake:ra sepa xiwit kita:liah. *Pues** semi kualtsi:n timonohno:tskeh ika yo:n tikelna:mikkeh ne:n de n' tekolo:me:t, we:yak n' tosa:ni:l wa:n semi kualtsi:n, nikwelita, nikwelita no: n' ke:meh i:n timonohno:tstokeh ti..., *porque** tikihto:ka:n tehwa:n timiak..., miak talna:miki:lis tikyo:litihkeh yekintsi:n, miak talna:miki:lis tikel..., tikelna:mikkeh tein tein ne:ka *tiempo** tikitstiwa:lahkeh wa:n tikitstiwi:tseh *todavía** axka:n i:n to:nal, nikwelita kualtsi:n timonohno:tstokeh wa:n neli ke:meh nimitsilia mah..., nikwelitaskia mah a:mo ke:man koto:niskia n' talna:miki:lis, neli kemeh tine:chilia n' teh wi:tseh miak pi:pil, talwichi:wakih *cuando** talwi..., talwi:ti nika:n *San Miguel**, tikihtowah n' tehwa:n ilwiti ne:n *patrón**, towe:..., tow..., towe:ite:nkowyo mah tikihto:ka:n tehwa:n nika:n toxola:l, kualtsi:n kitalwiki:xtiliah wa:n mah tikihto:ka:n mah kisentokaskia, mah a:mo moelka:waskia ne:, yo:n talna:miki:lis, mah tikihto:ka:n tehwa:n mah a:mo tikelka:waka:n tehwa:n titaskaltia:nimeh para a:mo no: kelka:waskeh n' topi:pi:lilwa:n mah tikini:xeka:naka:n ke:mih i:n ke:meh moneki. Neli n' ke:meh nimitsilia tak, *cada, cada** xola:ltsí:n kipia n' italna:miki:lis, ke:meh nika:n Kuesala:n tikihtowah neli tak yo:n no: no: koyo:meh intalna:miki:lis, no: koyo:meh intanemili:l, pero pos komo *kiseguiro:skia** ma:se:walmeh niki:ehekowa a:chá: no: moyeka:naskiah ke:meh *kiseguirowa** ke:meh nika:n tehwa:n ne:n toxola:l. Pos a:mo nikmati xa:, mo..., mo..., moelna:miki *más** talna:miki:lis, xa: yehwa sah, neh pané: nikmati kit mahyá: yehwa sah n' tein ika timonohno:tskeh. Pos ti..., timonohno:tstoyah yehwa de i:n tekolo:me:t ke:ní:w n' tiktatekiwtiah, wa:n yehwa ika i:n ti..., tikelna:mikkeh nochi ne:n *pues** ke:ní:w ne:n ti..., timowi:kah n' tehwa:n tima:se:walmeh wa:n ke:ní:w ne:n mah tikihto:ka:n titachihchi:wah, ke:meh yo:n k..., tikelna:mikkeh nochi to..., tohton xo:chit ne:n tikta:liah ika ttachihchi:wah, ke:meh tokalihtik wa:n ke:meh ompa ne: tein, *pues este**, *mayor..., mayordomohti**, pos yehwa:n ohka:n tachihchi:wah. Tachihchi:wah n' inkalihtik wa:n tachihchi:wah n' ompa ne:..., ne:pa tio:pan, neli sake:ra, komo kinyo:le:wkeh pos seh sepa xiw..., e:..., seh se: xiwtika kichi:wah ne:n yo:n chi:walis wa:n neli ipa n' xo:chitsí:n tikta:liah i:pa yehwa sah ne:n tekolo:me:t, tewi:tso:t, yo:n yehyetok sah, ke:meh yo:n tkihtowa:ya. Sempowalxo:chit no: yetok, no: sepa sah xiwit. Wa:n nochi ne:n okseki to:nalmeh tein panowa pos i:pa chamakih. Sayoh ne:n chamakih i:pa yehwa ne:n ke:meh i:n, takawa:ni, itech abril, mayo, mayo n' kachi pe:wa onkak, mayo, junio, telonkak kowtahchamakih. Wa:n tato:kchamakih iwki onkak *hasta** nochi i:n agosto, septiembre, pe:wa sepa tasohti de ne:wí:n octubre a:mo tei ok, pero nika:n tehwa:n porin tasese:ya, yo:n to:nalmeh octubre a:mo a:mo kachi xkita n' chamakih. Tel, pos semi mo..., motelkuehmolowah yehwa:n ne:n tein chachihchi:wah ke:meh yo:n tio:pan. Yehwa:n ne:n, pero kite:mowah, tak ma:ski kikowah ne:wí:n tanikua:kopa ka:mpa kachi takawa:ni, ompa nochipa, nochi xiwit panowa onkak chamakih, *hasta** ompakawí:n kite:mo:tih, yowih ika no: tak no: moto:nalka:wah ya oso xa: kikowah pero kipia *que** ne:sis. Pos ke:mah, yehwa yo:n ika timonohno:tskeh neli n..., mah tikihto:ka:n *este** n' tein ika tne:chtekpa:nilih, n' chamakih, *este** ne:n tek..., tekolo:me:t, sempowalxo:chit, yehwa yo:n tewi:tso:t, yo:n neli pano..., panowa sah. Nochi yo:n, pero n' chamakih neli yo:n ke:man, ke:man tikelna:mikih pos nochipa, noch..., *siempre, siempre** nochipa onkak. Sepa ne: xo:chia:ketsal yo:n a:mo ke:man koto:ni yo:n talna:m..., tanemili:lis, yo:n *siempre** nochipa tik..., ttanemiliah tika:ketsaskeh ma:ski a:..., ma:ski a:mo semi chihchikue:ika, ma:ski kahkaxto:lika to:nal pero, tiknemiliah tikpatas..., tika:pataskeh. *Pues** yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh, a:mo nikmati neh *este** pos semi kualtsi:n, kualtsi:n yetoya n' tosa:ni:l, wa:n nochi tikelna:mikkeh kualtsi:n talna:miki:lis wa:n mah tikchaskiah mah a:mo ke:man poliwiskia neli yo:n talna:miki:lis, pos neh pané: nikmati pané: yehwa sah n' tein ika timonohno:tskeh. Pos say..., sayoh para tima:tamiskeh ya sayoh ne:n tikelna:mik teh xo:chitaa:ketsal, tikihtowa n' teh e:..., yo:n, kahkaxto:lika pos *siempre** ti..., titaa:patah n' ompa ne: kalihtik. Yo:n, yo:n neli, pero pos a:man tikita n' teh nochi xo:chitakowal, a:mo n'mati teh ne: ke:man, kachi wehka:w a n' tinemi, ox i:pa onkak yo:n xo:chi..., xo:chitakowal kualkuih nika:n Kuesala:n oso ton xo:chio yo:n ihwa:k n' kita:lia:yah. *Pues** neh nikitaya ne:..., ne:..., ne:ka to:nal, pos neli, neli n' to..., totaskaltia:n..., toskal..., skaltia:niwa:n[tote:iskaltihka:wa:n] katka ne:n towe:ita:twa:n pos tikihto:ka:n yehwa:n ke:meh i:n ki..., kite:mowa:yah ma:ski kowtahxo:..., kowtahxo:chitsí:n, ke:meh i:n nika:wí:n tehwa:n onkaya tehteinweli xo:chitsí:n ki..., ka:ketsayah *siquiera** mah tikihto:ka:n, sake:ra mah kitaka:n kalihtik tas..., taselistok. Wa:n a:man a:mo, n' a:man tikihtowah tehwa:n a:man nochi tikowah ya sah. żKe:yeh? N' a:man wa:n miak xo:chitsí:n kualtemo:ltiah de ne:wí:n parahko. Ne: ke:man onkaya, onkaya pero semi a:mo *ig...**, a:mo ke:..., a:mo ke:meh a:man tikitah n' tehwa:n onkak xo:chit. Neh nik..., neh nikita...,, nikitaya ne: ne:ka to:nal, tikwelitayah n' tehwa:n semi xo:chitsí:n tik..., tika:ketsayah yo:n yo:n te:ntso:n..., te:ntsonxo:chit kilwiah. Te:ntsonxo:chit komo a:mo yo:n, kiliah *este** n..., a:mo nikmati ke:ní:w mono:tsa ma:se:walkopa, yo:n kito:kaytiah koyo:kopa *tulipán**. A:mo n'mati ma:se:walkopa ke:ní:w mono:tsa yo:n a:..., oholo:chtik ata. Yehwa yo:n ne: ne:k..., ne:ka to:nal semi tikuit..., tikteltekiah wa:n tikmattoyah *que** nika:wí:n tehwa:n *solamente** yehwa yo:n mochi:wa. No: mochi:wa n' sempowalxo:chit ke:meh nimitsilia neh pero no: panowa sah, yo:n a:mo nochipa, olo:xo:chit no: panowa sah. Yo:n olo:xo:chit no: a:mo, a:mo nochipa onkak. Katí:n *siempre, siempre** onkak no: yehwa yo:n, yehwa yo:n te:ntsonxo:chit no: et..., no: etok, no: e..., to:nal sah, a:mo no: nochipa. Entó:s nochi yehwa yo:n tehwa:n tiksehsentilia:yah, ke:meh i:n to..., tokow..., kowtahxo:chitsí:n, wa:n a:man a:mo, n' a:man, n' a:man nikita neh kwa:l..., miak xo:chitsí:n kwa:ltemo:ltiah de ne:wí:n parahko, n' a:man nochi yehwa t'tatekiwtiah, n' a:man nochi tikowah ya. Ne:n, ne:n ne:ka to:nal neli pos ke:meh tikihtowah tehwa:n pos tak a:mo te:chahsia n' taxta:wi:ltsi:n, tehteinweli xo:chitsí:n tiksentilia:yah nika:wí:n wa:n tika:ketsayah, *pero siempre** tikitayah mah taseli:l mah taselisto n' kalihtik, a:mo ke:man semi tika:wayah mah ta..., tawa:kto. Yehwa yo:ni. Pos ne: ke:man neli se: kitaya ki..., neh a:mo nikitak ok n' tikihtowa kuowtahxo:chit ke:meh yo:n ki..., kitekiah wa:n ka:ketsayah, tein neh i:pa nikitak ne:n ki..., chi:..., i..., ki..., kia:ketsayah no: monamakaya ata yo:n, yo:n sa:liah, yo:n sa:liah ne: ke:man semi ki..., kihilpia:yah ne:, wa:n kinamakayah wa:n no..., nochi yo:n xo:chitsí:n yo:n, *hortensia** kiliah, itech mayo nochi yehwa, toni no: semi monamakaya wa:n no: taa:ketsayah ika, wa:n yo:n i:n ahkua:kopa ata mochi:wa sah ohte:nakas yo:n, xo:chit yo:n kiliah sa:sakatsitsi:n. Wa:n kwa:lkuih ok, se: kita kwa:lkuih ok n' Kuesala:n ne:n siwa:tsitsí:n de ne: ahkua:kopa tak Xocoyolo, ka:ni yo:n kwa:lkuite:wah ata a:man ne:n mone:xtiliah yehwa ne: yo:n sa:sakaxo:chit kita:liah iwa:n yo:n tak a:mo kipia n' ima:se:walto:kay tak, yo:n *dalia**. *Dalia** kilpiliah wa:n kinamakah pero semi tatsa:la:n ya sah n' kikowah. A:mo kachi kinekih n' tokni:wa:n wa:n ata onkak no: seki xo:chit, 'mati ke:ní:w mono:tsa yo:n ata itech i:n agosto telonkak seki, *rosas** ata xo:chit, telahahwiya:k pané: *azucena**, ata metskowyohtihti:ltik, yo:n no: semi kiwa:lkuih. Pero neli tikihtowa n' teh a:mo kachi, mah kihto:ka:n kitelkowaka:n. ta: kikowah i:pa n' yehwa n' tein ahkua:kopa kwa:lkuite:wah, x'mati ka:ni yo:n, kwa:lkuite:wah yo:n xo:chit, yehwa n' tein a:man okachi kikowah. Tak pos 'mati ke:yeh yo:n, pero neli tikihtowa n' teh, pos mopatak n' tanemili:lis tak, pero neli ne: ke:man... Pos a:man taa:ketsah nochi ika wehweixo:chia:ko:meh, wehweixo:chia:komeh, ma:ski kalihtik *o** ompa ne: tio:pan kiketsah, wehweixo:chia:komeh wa:n ne: ke:man yo:n a:mo tei katka. *Pues** tikmatis ke:yeh yo:n, a:mo, a:mo t.., a:mo semi *porque** tikihto:ka:n tehwa:n *este** tel..., a:mo onkak, *sino que** yeh a:mo wehka:wa. Yo:n tein tine:chnohno:tstok, *hortensiaxo:chit** kilwiah, yo:n a:mo wehka:wa, niman wa:ki. Komo a:mo, komo semi, semi wehka:was e:yi to:nal, na:wi to:nal wa:n pe:wa nojó:n mahyá: tikihtowah tehwa:n ma:kuehkuetawi a. Oksé: yo:n xo:chit tein tine:chilia yeh n' *saliahxo:chit** a:mo no: wehka:wa. *Por, por eso** yehwa:n kihtowah a:mo kikowah, a:mo ki..., a:mo kachi ka:ketsah ok n' a:man porin pos ne: ke:man neli, pos tikihtowah tehwa:n a:mo, a:mo, a:mo semi monamakaya, nika:wí:n onkaya t..., yo:n xo:chitsí:n. pero no: poliwtiw a, n' *hortensiaxo:chit** tehwa:n nika:n i:n, ka:mpa ticha:nchi:wah nochi yehwa katka. Ke:meh i:n kahfe:ntah ka:mpa ttawi:tekiah nochi yehwa katka yo:n xo:ch..., xo:chitsí:n. N' a:man ka:n..., ka:n kanah tei ok n' a:man, nochi wa:ktiw a. Pos n' a:man yo:n onkas pero mah semi kinehmachpiaka:n, mah no: tikihto:ka:n kita:lili:ka:n tapala:n para no: onkas yo:n xo:chitsí:n. Nochi yo:n xo:chitsí:n tein tine:chnohno:tstok, nochi yo:n, nochi poliwtiw a. Wa:n se:, s..., oksepa no: nimitsilia neh a:mo no: wehka:wa *por eso** a:mo no: semi kiteltatekiwtiah yo:n xo:chitsí:n ka:ketsaskeh *porque** a:mo wehka:wa. *Mejor** no: etok sah n' xo:chitsí:n tein, tein moma:patiliah, timoma:patiliah ne: Kuesala:n, etok xo:chitsí:n tein wehka:wa tikwelitah, *porque** nimitsilia neh tein wehka:wa sake:ra kaxto:lto:nal, komo tiknemilih *que** tiktsi:na:pataskeh, tika:patah *siquiera** wa:n xo:chitsí:n ke:mih i:pa yetok xo:chitsí:n, wehka:wa. Yehwa yo:n tehwa:n tikitiliah, a:mo *porque** semi tikihtowah tehwa:n tel..., telkualtsi:n. Sanoke tehwa:n tikitiliah *de que** wehka:wa xo:chitsí:n. Ika yo:n tehwa:n tikihtowah. Yo:n ne:wí:n parahko..., w..., wa:n a:xka:n mia:..., a:xka:n telmiak taman xo:chit kwa:ltemo:ltiah, seki telkualtsitsi:n, pero yehwa ya n' ke:meh nimitsilia neh, seki wehka:wa, seki a:mo wehka:wa. Wa:n tehwa:n tikowah ma:ski tikihtowah tehwa:n, ma:..., ma:ski *medio** pati:yoh tikixta:watih pero tikmattokeh wehka:wati *siquiera** kaxto:l to:nal, wa:n kipia n' tachialis ke:mih, ke:mih i:pa. A:xka:n tehwa:n xo:chitsí:n tein nika:n, tein tine:chto:ka:ytilih yo:n xo:chitsí:n, a:mo wehka:wa, semi wehka:was tak se: na:wi to:nal wa:n ke:mah pe:wa ya ma:i..., ma:xi:i:ni a, komo a:mo wa:ki. Wa:n yehwa yo:n tehwa:n tikitiliah, tehwa:n tikitiliah tein wehka:wa xo:chitsí:n. Ke:meh a:xka:n te:chwa:ltemo:ltiliah de ne:wí:n parahko, pos yo:n xo:chitsí:n, wehka..., wehka:wa taxi:kohtok, *siquiera** komo tiknemilihkeh t'tsi:na:pataskeh, t'tsi:na:patah, kaxto:l to:nal kipia tachialis ke:meh..., tachialis kualtsi:n. Yehwa yo:n. Ke:mah. *Bueno** pané: nochi a n' timonohno:tskeh i:n ke:ní:w ttachihchi:wah, neli n' ke:meh tikihtowa:ya n' teh semi ti..., tiwehka:wkeh ya, pero pos no: moneki mah timolwi:ka:n yehwa n' ke:meh i:n ke:ní:w n' ti..., titachihchi:wah, tipe:wte:wkeh ika tekolo:me:t wa:n pos tikelna:mikkeh nochi ke:ní:w i:n, tikta:liah ne:n xo:chit. Tasohka:matik *este** ti..., timotapowihkeh. Neh noto:ka:y Eleuterio Gorostiza, nikayo:t nika:n San Miguel. Pos semi kualtsi:n, miak tasohka:matik. Neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez, nipowi nika:n Chilcuauhta, Chilcuauhta *nivivirowa**, nipowi, nipowi nika:n *es...** San Miguel nicha:nchi:wa nika:n Chilcuauhta.