Rubén pos ekintsi:n mah timonohno:tsaka:n yo:n kowit nika:wí:n mochi:wa, yo:n chi:kiki:s ka:n n'mati xa: ne:, no: taman ito:kay n' teh ti..., tikmati xa: no: kipia oksé: to:ka:it ne: yehwa yo:n kowit pero nikawí:n telonkak wa:n pos ata tel..., tikihto:ka:n tak telnahwayohchika:wak. *porque** yo:n i:n, aya:mo wehka:w yo:n pano:k yo:n kiowa:ehekat miak kowmeh wile:wkeh wa:n chi:..., chi:kikis, nochi iwki ihihkatokeh, a:mo se:meh wile:w nochi n' tein onkakeh nika:wí:n, a:mo n'mati ox no: tikitak. Chi:kikis, neh niki:xmati chi:kikis i:pa chi:kikis sah, a:mo kipia oksé: to:ka:it. Sayoh ke:meh tine:chnohno:tstok n' teh *que** a:mo kwile:wa n' ehekat, mah nimitsili ke:yeh, *porque** a:mo kipia se: nalwat sah. Yo:n tikita moskaltihte:wa n' itsi:ntan mahyá: se: nalwatsí:n sah, pe:wa moskaltia ika, ika se: tahkotamachi:w, kihto:sneki tahko tamachi:w, tahko *metro** moskaltia ahko, ompa ya, ompa ya mo..., mo..., mo..., monalwayo:tia sepa. Yo:n nalwatsí:n mopampilowa ah..., ta..., de n..., de n..., de n' ahko, mahyá: its..., mahyá: se: itsmoltsí:n nalwatsí:n, a:mo n'mati kox tikitani n' teh. Mahyá: se: nalwatsí:n mopampilowa, yo:n mopampilowa, moskaltia, moskaltia, moskaltia *hasta** mote:nto:kati sepa ta:lihtik. Yehwa yo:n semi wehka kipale:wia. Yeh ika tine:chilihtok n' teh, ma:ski ehekas, ma:ski toni mochi:was wa:n a:mo kwetsi:ltia, ¿ke:yeh? *Porque** mahyá: tikihtowah motai:xikxilihtok nika:n. Taman yo:n tein kipia n' inalwat, tein inalwayo tein ika taeka:nte:wa, wa:n taman tein kipia n' tein ika motai:xikxilia. Yeh ka tikihtowa n' teh taxi:kowa yo:n kowit, a:mo *porque** semi teltakua:wak, sanoke yewha *mismo** inalwayotsi:n kipale:wia. Wa:n para tine:chneltokili:s, ke:masá: xkita se: kowtsí:n, ke:ní:w n' ke:..., ke:ní:w monalwayo:tia. A:mo monalwayo:tia ta:lihtik, monalwayo:tia pania:mpa. itampa. Xkita, moskaltia yo:n, moskaltia yo:n kowtsí:n, inalwayotsi:n yowi, temowa, temowa, temowa, t'matis a teh *hasta, hasta** mote:nto:kati ta:lpan. Wa:n mote:ntoka ta:lpan wa:n ke:mah mota:lia, ke:meh eskia mah tikihto:ka:n tehwa:n ya n' ch..., yehwa ya n' ika mochika:wa ya sepa, mochika:wte:wa. Wa:n se: nowa:mpoy, a:mo n'neltokilia neh, a:mo n'neltokaya neh, se: nowa:mpoy ne:chilwih, de toni n' ixwa yo:n, yo:n kihtowa para tikneltokas kihtowa xkita, kanah ika kihtowa ka:mpa tapachiwtok, tatampa de tahsol kihtowa wa:le:wa mahyá: se:, mahyá: se: nanakatsí:n. Pero yo:n nanakatsí:n kihtowa yehwa n' chi:kikiskowit kihtowa i..., i..., chi:kikiskowit i..., mahyá: tikihtowah tehwa:n ke:meh eskia ixina:ch wa:n a:mo n'neltokaya neh, Pero ke:yeh neli, ka:mpa ti..., onkak, *este** kanah ika xkahsi, xikahsi ne: tahsoltampa, tahsoltampa tikahsitiw se: ihkó:n mahyá: se: ololtik mahyá: se: nanakatsí:n. Wa:n ih..., nan..., yo:n nana..., yo:n mahyá: nanakatsí:n, neh n..., neh miakpa ihkó:n nikitak wa:n niki:xtapa:na, neh nimolwia xa: nanakat. Pero a:mo nanakat, yo:n ololtik, ololtik nimitsilia niki:xtapa:na wa:n iihtik kipia mahyá: yohyoltik, mahyá: yo:n ke:n tikihto:skeh tehwa:n *este**, ke:n nimitsilwi:s neh, mahyá: y..., mahyá: ihtiahato:ltik, mahyá:, mahyá: yo:n *harina** n' iihtik kipia. Yah..., yohyoltik n..., mahyá: yohyoltik ne:n iihtik, ista:k. wa:n ompa nikneltokak neh *que** yehwa yo:n, yehwa yo:n chi:kikis, chi:kikis, chi:kikiskowit. Pero yo:n a:mo moskaltia, a:mo, a:mo mitstachialti:s ke:ní:w mos..., ke:ní:w, ke:ní:w n' ixwati. A:mo tikitas teh ne:wí:n mah wetsi n' i..., mah wetsi n' iteyo wa:n tikitas teh ne:wí:n wa:le:wati de chi:kikiskowit a ne:, Wa:n, wa:n neh a:mo n'neltokaya, n' ompa nimomakak *cuenta que** neli, n' ompa nimonemilih neh *que** neli *porque** nikitak n' tahsol, tahsoltsa:la:n yo:n wa:le:wati, wa:lixwati, mochi:wa mahyá: se:, nanakatsí:n, yo:n a:mo nanakatsí:n, neh nmokaya:w nanakatsí:n, takah a:mo nanakatsí:n, yehwa n' chi:kikiskowit, ne:chilihtoya se: nowa:mpoy. Wa:n yo:n ata ihwa:k pe:wa moskaltia, ihtik..., ihti..., mahyá: yo:n ihtikoyoktik. Wa:n yo:n ihtikoyoktik a:mo n'mati n' teh ox tikmattok ata, ompa mot..., mahyá: tkihto:skiah mahyá: yo:n, mocha:nta:liah seki a:skameh, pero a:mo n'mati yo:n *este** ton achi ika we:i m' pe:wa kikuih oso ox i:pa iwki n' ixwati, i:pa kiniwa:lkui. *Pues** a:mo nikmati *porque** x'tek..., x'te:nteki se: chi:kikiskowkone:t, tein tsikitsi:n, aya:mo kipias, tein mos..., moskaltia *apenas** tein yahtok a tahko, tahko, tahko neketsalis, kihtowah tahko neketsalis *hasta** se: *metro** aya:mo teh kipias a:skameh. *Pero cuando** pe:wa moskaltia ya, ompa ke:mah x'te:nteki, ke:mah pe:wa ya n' kipia n' a:skameh, a:mo miakeh, semi tepitsi:n sah pero kipia ya n' a:skatsitsí:n. Yo:n, yo:n niki:xehe..., niki:xehekohtok neh *mismo** yehwa n' kowtsí:n ke:meh eskia iihtik yo:lih yo:n okuilimeh, mahyá:, pero yetos yo:n, toni yo:n, ox ihkochin, se: ihkochtsí:n, ox mo:yo:t oso toni yo:n kita:lili:kih yo:n ihkochin, pero yetok se:, yetok tikihto:ka:n se: okuiltsí:n tein tein kinta:lilia yo:n kowtsí:n. Yo:n tehwa:n tiki:xmatih chi:kikiskowit, chi:kikis. Seki tikakis kito:ka:ytiah a:skayohkowit. ¿Ke:yeh n' kito:ka:ytiah a:skayohkowit? *Porque** a:skayoh. Wa:n yo:n ka:mpa tiknekis, a:mo kanah tikahsiti:w se: kowit mah a:mo a:skayoh. Yo:n chi:kikiskowit ka:mpa tiknekis tikahsis, nochipa ya, nochi kimpia a:skameh. *Entonces** yehwa n' kito:ka:ytiah, seki kito:ka:ytiah chi:kikiskowit, seki kito:ka:ytiah a:skayoh, a:skayohkowit, a:skakowit. Yo:n kiliah. Neh ne:chilih se: ta..., nika:wí:n, de nika:n para, nika:n para ne: ki:xmatih n' ompa a:skakowit. Neh *apenas** yahka se: ta:katsí:n ne:chtekiwi:to seki kowit wa:n soh niksenita, ne:chilia, kihtowa, nikpia kihtowa seki yo:n a:ska..., a:skakowit kihtowa, Entó:s nima..., niman nimonemilih neh, nimolia toni n' a:skakowit. Nikilia xa: yo:n tikiliah chi:kikiskowit. Yehwa kihtowa. A:ska:yoh..., a:skakowit kihtowa yo:n. Wa:n entó:s nikilia, wa:n ke:yeh n' kiliah a:skakowit. Kihtowa, *porque** pos yo:n yehwa n' kinixwaltia kihtowa n' a:skameh kihtowa. E:mah, yeh ka kiliah a:skakowit. Ke:mah yo:n, pos yo:n kowit kualtsi:n, *cuan..., cuando** motoma:wa, motsakua, yo:n pané: ihtikakawtik motsakua wa:n moka:wa i..., kowit a wa:n kualtsi:n *porque** yo:n ata niman tapa:ni wa:n niman wa:ki, ahoktik wa:n kualtsi:n tata no:, a:mo n'mati ox tekoloh pero kualtsi:n tata. *Pues** tein chika:wka:kowit de yo:n kowtsí:n, no: tekoloh. n' itsi:ntayo mah tikihto:ka:n tehwa:n, a:mo semi teltekoloh ke:meh, ke:meh tein takua:wakkowit. pero no: kualts..., no:, no: kipia n' itekoltsi:n, n' tein xo:tatok kipia n' tekoltsí:n, *después de que** pa:ti a, moka:wa kownextsí:n, koxnextik, mahyá: owapach *pues, pero** tein *mero** chika:wak, chika:wak n' itsi:ntayo, kualtsi:n ne:, no: te..., no: tekoloh, pero ka:mpa pe:wa yo:n kohkoyoktik a, ompa yo:n a:mo tekoloh, ompa yo:n ke:mah, ihkó:n ke:meh tatatiw ihkó:n moka:wtiw mahyá: kownex. tein, tein, ka:mpa mah tikihto:ka:n ka:mpa kohkoyoktik a *porque** yo:n etok, yetok n' itsi:ntan ke:meh tikihtowa n' teh poliwi n' tein kohkoyoktik, moskaltia, moskaltia, wa:n ka:mpa *más, ma...**, ka:mpa *más** tantiw a de n..., de n' toma:wak ompa pe:wa sepa kohkoyoktik. Ka:mpa *hasta, hasta** iyo:lpan *más** kohkoyoktik ka:mpa tamiti a ne:n i..., ikechselotsi:n. *Mero** ka:mpa, ihkó:n ke:meh mochika:waltihtiw ihkó:n poliwtiw de n..., de n' kohkoyoktik, motsaktiw mah tikihto:ka:n, tehwa:n neli, *hasta** yo:n i..., ima..., ima:xa:..., ima:..., ima:yotsitsi:n, ima:yotsitsi:n, no: *igual** yo:n itsi:ntayo ka:mpa tsi:ne:wtok n' ompa no:, kipias, kipias n' i..., ka:mpa koyoktik, pero semi tepitsi:n sah. A:mo yo:loh, sanoke mahyá:, mahyá: koyoktik pero tepitsi:n sah. Entó:s ka:mpa *más**, ka:mpa *más** pitsa:wak a, *más** a, *más** koyoktik a mah tikihto:ka:n tehwa:n ki..., mah..., *en vez que** iyo:lo, de me..., mah se:..., kihto:ka:n de iyo:lo eskia, yehwa yo:n iihtikakawyotsi:n, yehwa yo:n kowtsí:n kipia. ¿Wa:n yo:n koyoktik pos ompa ne: n' ka:mpa yo:n momahma:ytia? A:mo, ikehke:span. Ikehke:span, tikmatis *cuando** pe:wa ya moskaltia n' kowtsí:n, moskaltia, motamela:wka:iskaltia, wa:n ne: ka:mpa moskalti:ti a ka:mpa *s...**, ka:mpa *cerca** tantia:ti a n' ikechtayo, ompa ya pe:wa ya moitsmohmolo:tihtiw a, pero a:mo pe:wa de moskaltihtiw mah moskalti ika, ika itsmol. Ika i..., n' ima:..., ima:..., ima:..., ima:yowa:n, *sino que** moma:yo:tia *pero hasta** ahko ya. Yo:n moskalti:s, de tatsi:ntan pe:was moskalti:s, moskalti:s, *sin que** ima:y. *Sin que...**, ixiwyo sayoh, *puro** ixiwyo sah. Pero ka:mpa ne:, iyolpan, n' ka:mpa yo:paltamiti *cerca** n' kowtsí:n, ompa ya ke:mah momahma:ytia ya no:. momahma:ytia ya. *Apart..., [...] de yahtok, tein yahtok ahko, ahko yahtok, ahko yahtok de ne:n iyo:lpayo, yehwa n' tein kohkoyoktik wa:n nika:n i..., nika:n ima:xahkal, i:n ima:xahkal, ika tikihto:ka:n tehwa:n ima:yowa:n ya, yehwa n'tsilia neh, kohkoyoktik pero semi tepitsi:n sah. Yo:n tkihto:snekih tehwa:n pos a:mo *más** moskalti:ti, sanoke mahyá: tikihtowah motoma:wa wa:n moma:..., moma:pata:wa ya no: n' kowtsí:n. Yo:n a:mo tikitas mah moskalti *más hasta** wehkapan, *hasta** ahko. Moskalti:s, moskalti:s pero ke:meh ne:, ka:mpa a:mo, a:mo nikmati yo:n ke:yeh, ne:wí:n tikitas teh moskalti:s wehkapan ne:wí:n por Ista:ka:kopa, moskalti:s *hasta** ahko, pero semi, semi tatsa:la:n sah, nika:wí:n tehwa:n moskaltia, moskaltia pero a:mo semi telwehkapan wa:n ke:mah moma:ytia ya. mahyá: tikihtowah tehwa:n mo..., momahma:ytia no:. Wa:n yo:n a:skameh, a:skameh n..., ka:mpa, ka:mpa motsaktiw a ne:n kohkoyoktik, n' a:skameh no: iwki kitohtokah, kitohtokah. X'te:nteki yo:n kowit, ka:mpa t'te:ntekis itsi:ntan a:mo teh kipias, pe:wa kipias ka:mpa yo:n kohkoyoktik, ka:mpa ne:n tantok pe:wa kohkoyoktik sepa ompa ya n' kine:wtok n' a:skatsitsí:n. Ompa ya n' kine:wtok. Pero yehwa yo:n a:mo x'mati yo:n a:skameh ka:ni yo:n wa:le:wah *porque** i:pa yehwa i:n, i:pa yehwa icha:..., icha:yohka:n de yo:n, de yo:n kowtsí:n a:skameh. Mahyá:... *Ajá** kohkostikeh. Kohkostikeh ata yo:n. Wa:n a:mo te:kokohkeh senki:s, sanoke mahyá: tikihtowah tehwa:n mahyá: te:kekelowah n' ka:mpa te:ihistekuih n' te:..., te:tihtipi:niah a:mo semi te:kokoh, ke:meh, ke:meh yo:n kiniliah *este**, te:mimanimeh kiniliah, te:mi:...., te:mi:manimeh, te:mi:nkehmeh kiniliah. Kowa:skameh. Pero yo:n ne:n, yo:n chi:kikis i..., yo:n a:skameh, no: te:kuah ke:meh yo:n kalihtika:skameh, no:, se: kimachilia. Ke:mah, pero a:mo semi telte:kokoh. A:mo ke:meh semi telte:kokoh ke:meh yo:n ti:ltika:skameh, yo:n ti:ltikeh. *Porque** yo:n ti:ltikeh mah mits..., a:mo tikxi:ko:s mah mitskuika:n sake:ra se: na:wi:n, na:wi:n *o** ma:kui:l a:skameh wa:n yo:n chi:kikiskowit ia:skayowa:n, tikxi:ko:s mah..., ma:s mah mitssenkuika:n nika:n i:n de a:mo, a:mo semi tikmachili:s mah mitskoko. Wa:n yo:n ti:ltika:skameh yehwa:n *más** te:kokohkeh, *siempre** tepi:tsi:n *más** te:kokohkeh *que** ne:n chi:kikiskowa:skameh. Ke:mah. Wa:n yo:n, yo:n ixiwyo seki ata kikuih ika tate:kah, ki..., seki kite:mowah, a:it ke:yeh yo:n pero, kitemo:wah wa:n yehwa ne:n ika kitapechtiah se: pio komohkó:n so tak to:tolin no: ki..., no: kikuih a:mo n'mati. Pos a:mo nikmati ke:yeh yo:n, neh ne:ch..., ne:ch..., ne:chi:ilwia:ni ne: no:má:n, note:iskaltihka:w ne:chilia *que** ika tate:kah kit para n' to:tolimeh kihtowah ki:sa n' to:tolimeh telmetswe:weyakeh. Ke:meh eskia no: mah tikihto:ka:n kintawelia, ne:chta:tapowia ihkó:n no..., no..., note:iskaltihka:w. Yeh ika kwelitah tate:kaskeh kit ika yo:n, yehwa yo:n xiwtsí:n. wa:n seki kihtowah *que** ne:n, seki kihtowah *que** kiwelitah kit *porque** a:mo, a:mo kikuih yo:n pe:pe:yo:limeh, a:mo okuilowah ne:n tapach..., tapachowa:nih ika yo:n, ika yo:n iswatsí:n kit, yo:n xiwtsí:n. Yeh ika kikuih yehwa m..., yehwa kachi kuali yehwa kikuih. Komo a:mo kikuih yehwa n' chi:kikiskowit[chi:kikisxiwit], kikuih chalawihxiwit, pero yehwa i:pa yo:n xiwtsí:n kikuih pero a:mo semi tel..., mah tikihto:ka:n a..., a:mo semi telpe:peyo:lyowah, ika yo:ni n' kihtowah kita:liliah. Wa:n i..., yo:n ixo:chiowa:n ata sate:pan tak mochi:wa iteyo ata mahyá: yo:n mo..., mopihpilowa ata we:weyak, no: tikitani tak, ata *cuando** tak xo:chiohtok kostik wa:n ompa ata pe:wa motoma:wa pané: yo:n, a:it, a:it ken..., a:it ke:ní:w ata pané: mopihpilowa mi:miak ata mah tkihto:ka:n ke:meh eskia pahpata. A:, yo:n ixo:chio mahyá: pihpi:ktok, mahyá: pihpi:ktok n' ixo:chio wa:n *cuando** pe:wa mo..., mo..., mopata:waltia ya, *cuando** yowi de, chika:wayati a, momoya:wa ya, ki:sa n' ie:wayotsi:n yehwa yo:n ixo:chiotsi:n, pawetsi n' ie:wayotsi:n ixo:chiotsi:n wa:n ke:mah moka:wa ya ne:n, moka:wa ya n' ita:kilotsi:n, mopahpampilowa wa:n yo:n *cuando** selik, *cuando** selik niman mota, mahyá: *este** xohxoxoktik wa:n *cuando** no: chika:waya ya, no: kohkostia wa:n moyo:kolia paxi:i:ni, yo:n kihto:sneki yo:n chika:wak a. Pero yehwa yo:n a:mo x'mati, kox yehwa ne:n ixwa, ox yehwa yo:n motalto:ka ke:ní:w yo:n wa:le:wati ne:n ka:mpa ne:n wa:l..., wa:lixwati, *Que** yo:n a:mo nikihto:s mah olo:che:wa ke:meh seki kowta:kilo:meh tikita teh olo:che:wati ne: *porque** teyohtok ne: chi:kikiskowit mah wa:lolo:che:wati nochi yehwa, a:mo ta yo:n no: etok sah, wa:le:wati:w ke:meh i:n kahfe:ntah komo semi telonkak n' chi:kikiskowmeh, tikahsiti:w we:wehika, a:mo tikihto:s tikahsiti:w no..., Teyowa, ka:n ne: telteyowa, ka:n tikitak n' teh mosemoya:wati nochi ne:n, nochi yehwa mah wa:le:wati, tikahsiti:w pero wehika, wehika, weihka ihkó:n tikahsiti:w se:, ka:mpa ya se:, ka:mpa ya o:me. Pero yehwa neh nimitsilia yo:n nanak..., mahyá: nanakatsí:n. Ke:mah wa:n yehwa yo:n itakka tikihtowa i:ksá: tak de, ke:meh miak ta:ki, ata yo:n tel..., teli:xkich ta:ki, oksi paxi:i:ni, pero seki ata kie:kkuah chiktehmeh, a:mo n'mati katí:n chiktehmeh *pero, este**, kie:kkuah. Kikuah chiktehmeh wa:n kikuah no: yo:n wehweiokuilimeh ne: kowtah, yo:n ma:pachimeh kinilwiah. yo:n no: kikuah. Tak kweliliah xa: porin tsope:k, ta: yo:n no: mahyá: tsope:k tikihtowah tehwa:n sayoh neli a:mo, a:mo ahwiya:k nikihto:ti, para tehwa:n a:mo, a:mo we:lik, pero para yehwa:n okuiltsitsí:n neli kikuah n' ke:meh tikihtowa, kikuah n' chiktehmeh yo:n, kiniliah *este** papa:meh, yo:n ay tsahtsitinemih i:n kahfe:ntah, yo:n semi kwelitah, semi kwelitah n' iteyo yehwa yo:n chi:kikiskowit. Ke:mah, pos pané: nochi a ne: i:n chi:kikis ika ti..., timonohno:tskeh, ka:n n'mati n' teh xa: tikelna:miki ok sentaman de n..., chi:kikis. Pos xkita yo:n kowtsí:n no: kualtia para kalkowit, *lo que** tein kipia yo:n kal..., para kalkowit yo:n semi teltaxi:kowa, *lo que** tein kipia yeh no:, *cuando** pe:wa to:naleheka mitsmohmowti:s, *porque** pe:wa tatsi:ni, yo:n tatsi:ni kihto:sneki, mot..., tahtapa:ni *cuando** pe:wa to:naleheka, ke:meh itech i:n, taka:wani ma..., *entre** marzo, marzo, itech abril *o** itech mayo, pe:wa ya ne:n, to:naleheka, yo:n pe:wa to:naleheka tikakis teh, tatsi:ntok, tatsi:ntok, se: kimatis pané: wetsiti n' kali, ka:n *porque** wetsiti n' kali, n' ka:n *porque** wetsiti n' kali ta: yehwa mahyá: tikihtowah motapowa, mot..., tapa:ni ika ne:n to:nalehekat. Yo:n no: semi teltaxi:kowa, yo:n a:mo tikihto:ti okuilowati. Chi:kikiskowit a:mo okuilowa, yo:n taxi:ko:s, ka:nachi xiwit tiknekis, neh ni..., neh nimitsilia *porque** neh nikuik, nikuika se: s..., sempanti niketska se: nokalekawiltsi:n wa:n nikuik de yehwa yo:n chi:kikiskowit wa:n ka:mpa neh nikitak, *cuando** pe:wa wa:ki, kachi ok komo kikui..., komo kimagatok ne:n tiehekat, pe:wa wa:ki, moka:wa pero pipiktik, a:mo xkihto *que** t'tehtekiti ika *machete** tikokots..., tikokototstiwetsiti, mahyá: yo:n, mahyá: yo:n pi:ts..., mahyá: yo:n mopa:tsto:ka sah *machete**, x'kahka:wili *machete**, wa:n a:mo xkihto *que** t'tehtektiwetsiti, yo:n telkuali para kalkowit, neh nimitsilia *porque** neh nikpiaya. Pero nika:wí:n tehwa:n a:mo tmomattokeh semi tikuih ne:n chi:kikiskowit para tocha:n *porque** tak ka:mpa a:mo teh kowit yehwa n' kikuih, xa: ne: tanikua:kopa wa:n onkak yo:n, xa:, xa: yehwa neli n' kikuih, pero nika:n te:hwa:n i:n xola:lpan a:mo, wa:n pané: a:mo a:kin semi xkitili mah kikui ne: yo:n kowit, kikuih nochi sentaman kowit, pero yo:n a:mo, a:mo kachi kikuih. Pero ke:mah, pero nimitsilia, nimitsilia *que** kualtia para kalkowit *porque** neh nikpiaya no..., nikpiaya nokale:kawiltsi:n yehwa de yo:n kowtsí:n wa:n mah a:mo a:paliwi, a:mo teh, a:mo teh kimachilia, yeh ke:mah komo a:paliw, niman ista:ka:pala:ni no: n' kowtsí:n. Pero komohkó:n kualtsi:n taeka:wilohtok ne:n ka:mpa etok wa:n mah a:mo a:paliwi, wehka:wa. Wa:n yo:n kowit a:mo se: kimati, tak nika:n a:mo a:kin ki:xmati xa: pahti *o** ihkó:n, pero pané: a:mo ke:man se: te:kakilia mah kkuika:n. *Pues** xkita, wa:lpanki:ska se: tokni:w, n' ompa ne:, nika:n ka:mpa ika n..., cha:nchi:wa ne: no..., nomoná:n, imomá:n de nosiwa:w wa:n kilwi:ko *que** semi kuali kit para n..., ke:meh yo:n tein tsope:ya n' esti, yo:n kiliah, koyo:kopa kilwiah *azúcar o diabetes**, Kihtowah *que** semi kuali wa:n no: semi kuali ke:meh yo:n ne:..., yo:n se: sepa ata se: ihtitoto:nik..., ihtitoto:nikkalaki, koyo:kopa kiliah *infección**, se: i..., se: kokolisyoh de se: iihtikkopa, mah se: tai kihtowah tamolo:nti:l, mah a:mo no: semi miak, wa:n mah se: kikui de n' ike..., n' iselotsi:n tein sel..., tein selik n' i..., n' ixo:..., n' ixiwyotsi:n. Wa:n mah a:mo no: miak se: kikui, semi tepitsi:n sah, mah se: tai. Seki kihtowah *que** no: kuali kikuih n' iew..., n' ie:wayo, n' ie:wayotsi:n tein no:, tein selik, ie:wayo wa:n ixiwyotsi:n, yo:n o:me taman kimolo:ntiah wa:n mah tai:ka:n *que**, mah tikihto:ka:n, a:mo tai:skeh par..., iwki ke:meh weli a:tsí:n sah, sanoke yehwa n' kikuiskeh para, para tai:skeh. Pos a:mo nikahsika:mati, ke:meh aya:mo ke:man tikchi:wah, sayoh te:chtapo:..., te:chtapowihkeh, wa:n kilwihkeh yehwa ne:n no..., nomoná:n, kilwihkeh *que** mah ke:ní:w mah kichi:wa. *Pues** aya:mo semi tikahsika:matih, ke:meh aya:mo tikehekowah n' tehwa:n, a:mo ya semi tikahsika:matih, pero para se: kimatis mah..., monekia mah no: tikitaskeh tehwa:n, mah no: tik..., tikeheko:ka:n, a:mo no: tikih..., tikihto:tih tikowatih, tiki:xta:watih ne: ka:mpa onkak, ta: onkak sah nika:wí:n tehwa:n. Sayoh *porque** tehwa:n a:mo, tak ke:meh a:mo no: tikpiah neli yo:n kokolis, pos a:mo no: tikchi:wah *cuenta** tehwa:n mah tikihto:ka:n timo..., timomolo:ntili:tih wa:n ttai:tih. Yehwa yo:ni, yehwa yo:ni ne:chtapowihtoyah n' ompa ne: *que** semi kuali para nejó:n kokolis, o:me taman kokolis kipahtia. Pos kuali a i:n kowit ika timonohno:tskeh Rubén, neh noto:ka:y Eleuterio Gorostiza wa:n no..., pos neh nocha:n San Miguel. *Pues** no: kualtsi:n, neh nimono:tsa niRubén Macario, niw..., wa:n niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel.