A:xka:n Rubén ne: nikneki xine:chtapowi, neh ne:, i:n xiwit kiliah nexkoko:kiswat, neh a:mo semi niki..., niki:xmati, *bueno** niki:xmattok, kihtowah *que** onkak o:me taman, pero neh i:pa niki:xmati yehwa sah i:n sentaman, pané:, pané: nochi iwki sah, neh nmolia *que** xa: ka:sá: ika telkuali n' ta:l wa:n yehwa ika moteliskaltia ne:n yehwa i:n iswat, *porque** ikowyo tohtoma:wak wa:n ixiwyo no: telpa:pata:wak, wa:n ka:sá: ika onkak ye..., seki neli pisi:ltik, pero neh nimolia *que** xa: nochi yehwa sah *porque** yo:n ka:mpa pisi:ltik mochi:wa ka:mpa yo:n, i:ksá: ixwa ne: ohte:noh, ohte:noh ka:mpa a:mo semi tapala:ntok wa:n nejo:n, neh nmolia *que** xa:, xa: yehwa sah, a:mo, xa: nochi yehwa sah. A:mo, a:t ox o:me taman onkas. I:n iswat neh nikui ne:, ika nikpi:ki ne:, nikchihchi:wa tamal, ke:meh yo:n nakatamal oso ne:, i:pa nakatamal sah ika tikpihpi:kih. Wa:n no:, no: kualtia ne:, kuali ika se: taxkalpi:ki, se: kikuetowa, wa:n ika se: kipi:ki ne:n taxkal tein yo:n, *bueno** se:, aksá: se: kitoktia para kikua:s ne: itekipan, Se: kikuetowa kualtsi:n wa:n ika se: kitetsi:lowa n' taxkal, telsenka ya n' ahahwiya:k ne:n ke:man se: kikua ne:wí:n nepantah ye:kahahwiya:k n' taxkal ke:man ika iswat se: kipi:ki. Yehwa sah yo:ni, neh a:mo nik..., ne:n, mahyá: ke:man chika:waya ne: xo:chiowa no:. N' i..., n' ixo:chiotsi:n mahyá: ne:, kiliah n' koyo:kopa *anaranja..., anaranjadas** ne:n ixo:chio, n' ixo:chiotsi:n. Wa:n teyowa, ne:n iteyotsi:n ne: xoxoktik mahyá: yo:n mopihpi:ki. Ke:meh eskia yo:n ne:, mahyá: e:yi, ex..., e..., ne:n yewal..., ne: a:mo semi telohololtik ne:n iteyo, sine[sanoke] ihi:xtapalweyak, wa:n e:xka:n moe:wa n' iteyotsi:n ne:n taihtik. Ke:man selik i..., n' iteyo ihi:stak, ohololtik, ke:meh eskia yo:n, ne:, ay ke:ní:w n' kiliah yo:n, ka:n nikelna:miki se: kowit no: kipia n' iteyotsi:n telsenka ya m' pisi:ltik, ye:ktsikitsitsi:n, ihi:stak wa:n ke:man wa:ki a n' iteyo ne: tihti:le:wi. No: ne:n ie:wayo no: tile:wi, wa:ki mahyá: yo:n ehkawtia. Wa:n tak tap..., de tap..., tapa:ni *o** chika:waya xi:i:ni *porque** no: wa:ki, de sepa teyowa yehwa i:n iswat, wa:n xo:chiowa wa:n teyowa ompa, mahyá: ompa wa:ki a, a:mo selia ok, sepa seki itsmoliw..., itsmoli:ni n' taihtik tak de itesyo wa:le:wa, a:mo n'mati ox inalwayo *o** itesyo kipia, ompa ne:n, ompa sepa seki ki:saki iswakone:meh wa:n sepa iwki moskaltia. Yehwa i:n neh, yehwa sah neh n'mattok, a:mo n'mati n' teh xa: tiki:xmattos ne:, ox neli o:me taman onkak *o** i:pa sentaman sah. Pos tehwa:n tiki:xmatih o:me taman, tein yo:n tikihtowa n' teh iswat wehwei, nexkoko:kiswat tein nika:n tehwa:n tiki:xmatih, tein nika:wí:n onkak, wa:n onkak seki tein kiliah pisi:ltik, tein ne:wí:n paratanikua:kopa onkak ka:mpa *más** takawa:ni, *más** takawa:ni. Yo:n kiliah *este**, no: n..., no: nexkoko:kiswat. pero pisi:ltik, a:mo wehkapan moskaltia wa:n onkak n' tein nika:wí:n, yo:n tein kiliah ma:pa:pa..., pa:pa..., ma:pa:pata:waknexkoko:kiswat. Onkak o:me taman. Neh niki:xmati *porque**, ke:meh..., niki:xmati ke:meh newí:n tanikua:kopa n' tehwa:n tinemiah, ompa a:mo kanah tikitas nexkoko:kiswat ke:meh nika:wí:n onkak nexkoko:kiswat. wa:n ompa timolwi:skiah *que más** onkaskia tein *más** kuahkuali iswat, *porque** n' ompaka ne:wí:n *más** tapala:yohtok, mah tikihto:ka:n ompaka ne:wí:n ta:ltsí:n a:mo tai:xtami:l, entó:s kihto:sneki yo:n *que** n' ompaka ne:wí:n *más** kipia n' tapala:n ta:ltsí:n, wa:n moskaltia n' iswat, a:mo kanah tikitas se: iswatsí:n ke:meh nika:wí:n moskaltia n' tehwa:n toiswaw. Entó:s nika:n tehwa:n tein tonexkoko:kiswaw tikihtowah, tikihtowah n' toiswaw [...], parahko, parahko, *bueno**, tein nika:wí:n ta:l..., ta:..., ka:mpa tahtasese:ya. wa:n onkak nex..., nexkoko:kiswat tein pisi:ltik, tein de newí:n ka:mpa takawa:ni. Neh nimitsilia *porque** neh ninemia ne:wí:n paratanikua:kopa wa:n nochi yo:n, nochi yo:n neh ninemik, A:mo kanah nikitak seki iswat ke:meh yo:n nika:wí:n tikitah tehwa:n. Nompa ne: ka:mpa tik..., ka:mpa tiknekiah tia:yah wa:n *siempre** tikitayah nexkoko:kiswat, ompa ne: ki:xmatih nexkoko:kiswat pero pisi:ltik, tsikitsitsi:n. A:mo wehka tia:skeh, pe:wa de nika:wí:n Tekoltepe:kkopa paratani, ompakawí:n a:mo kanah xkita ok semi nexkoko:kiswat ke:meh nikawí:n tehwa:n tikitah nexkoko:kiswat. Wa:n neh nik..., wa:n ompaka ne:wí:n pos tapala:ntok, tapala:nyohtok neh nikihtowa, ta:ltsí:n a:mo tai:xtami:l ke:meh nika:wí:n tehwa:n, onkaskia *más** kuahkuali iswat. Neh name:chilia *porque** neh nikitani n' ompaka ne:wí:n. Wa:n tein nika:wí:n toiswaw, komo, ka:mpa tiknekis xiow, 'kitati, wehwei iswat moskaltia. Seki, tein semi a:mo kualtsi:n moskalti:s, ka:mpa semi a:mo, a:mo we:i moskaltia, mo..., mo..., mahyá: tikihtowah tehwa:n mataht..., ma:tehtewa:ki, ma:tahtata. Ka:mpa yo:n kihto:sneki ka:mpa a:mo *abo...**, ka:mpa a:mo *a...**, a:mo kipia tapala:n ta:ltsí:n. Wa:n ka:mpa tapala:nyohtok, ke:meh i:n ka:mpa tawakal wa:n ka:mpa tak..., ka:mpa tapala:yohtok, moskaltia n' iswat ma:pa:patakaxtik wa:n telkowyohtohtoma:wak. Yehwa yo:n ximok..., ximo..., ximonemili n' teh, ke:yeh kihto:sneki yo:n. Kihtosneki nika:wí:n tehwa:n, parahko..., parahkoiswat, oksé: n' taman onkak wa:n tein paratani iswat no: taman onkak. Oksé:, ke:meh yo:n timonohno:tstoyah name:chilia, ke:meh yo:n nexkihit, nikawí:n a..., nika:wí:n tikitah nexkihit. pero ne:wí:n paratani a:mo kanah tikitas nexkihit, ne:wí:n *más**, ne:wí:n, newí:n ka:mpa *más* teltakawa:ni, a:mo kanah tikitas nexkihit. Yo:n onkak no: o:me taman nexkihit, *igual** ne:n nexkoko:kiswat no: onkak o:me taman, onkak n' tein pisi:ltik, tein paratani, paratani nex..., nexkoko:kiswat. Wa:n onkak n' tein wehwei nexkoko:kiswat, tein nika:wí:n tehwa:n nexkoko:kiswat. Yeh ke:mah nochi kualtia, *pero siempre más** ahwiya:k n' tehwa:n toiswaw nika:n, *a que** tein parataniiswat. Tein parataniiswat a:mo semi telahahwiya:k wa:n ompa moskaltia semi n' ima:x..., n' ima:iswayotsi:n semi telwehwei, ihko:ko:ni sah, tsikitsitsi:n. Ke:meh o:me, ke:meh, ke:meh o:me powal, o:me powal de we:..., de ma:we:weyak. Wa:n nika:wí:n tikahsis iswatsí:n *hasta, hasta** nahna:wi powal, mahma:kui:l powal seki iswat tein *más** wehwei. ¿Ke:yeh? *Porque** no: sentaman iswat nika:wí:n tehwa:n. Wa:n ompaka ne:wí:n i..., n' i..., n' iteyotsi:n pisi:ltik. No: moskaltia, moskaltia ke:meh nimitsilia wehkapan semi ke:meh se: ke:meh se: tahko neketsal de wehkapan wa:n ompa teyowa ya. Ompa teyowa wa:n ompa wa:ki. Wa:n nika:n tehwa:n moskaltia wehkapan wa:n *cuando** teyowati a, neli ke:meh tikihtowa, ompa poliwi. Pero a:mo *porque** poliwi, ta: yo:n poliwi de chika:waya ya no: ne:n iswakowit, de teyowa chika:waya ya, ke:mah wa:ki, pero tatsi:ntan wa:le:wa sepa n' itesyo, sepa moitsmolo:tia. Yo:n a:mo timokaya:waka:n tikihto:tih poliwiti. wa:n no: kual..., no: kuali se: kichi:wilia yo:n iswat, *cuando** yo:n chika:waya ya wa:n de kita, se: kita de yowi wa:kiti mah se: ki..., mah se: kite:xi:ma. A:mo t'te:ntekiti *hasta** ta:lte:n sanoke tiktekis *siquiera** ke:meh se: o:me, o:me, o:me o:me powal, o:me powal *o** e:yi powal de wehkapan. ¿Ke:yeh? Para mah a:mo kitampawi tein, tein yankuik wa:lahtok n' itsmoltsitsí:n. No: mah tikihto:ka:n kip..., kipia *que** tiktapania:ntili:skeh, mah tiki:xtili:ka:n tein wa:kik wa:n mah tka:waka:n tein selik. para kualtsi:n moskaltia sepa yo:n. Pero komo teh tika:w, ompa we:wehktik wa:n ompa a:mo ke:man tik..., a:mo ke:man tiktate:xi:mih, a:mo ke:man tikchipa:w, a:mo xkihto ke:man kuali, kuahkuali iswat ok ki:sas, ki:sas n' iswat, moskalti:s pero yehwa ya n' ke:meh yo:n ma:..., ma:..., mahyá: yo:n, seki ma:teh..., ma:wahwa:ki *o** yo:n mahyá: kohko..., ma:kohkoyoktik. Yo:n kihto:sneki mo..., mo..., momiktia. *Que** yo:n kipia *que cuando** chika:wayati a, tamiteyowa wa:n ke:mah x'te:xi:ntiw a. X'tapayantilihtiw a, 'tapaya:ntilihtiw a yo:n para sepa moskalti:ti, tein wa:la:ti sepa ne:n i..., n' i..., n' i..., n' i..., n' itesyowa:n pos moskalti:ti sepa ke:meh n' okseki tein yankuik e:wa, iwki yo:n neh nikmattok mochi:wa yo:n iswatsí:n. Pos pané: yehwa sah ne:n, ne:n tein neh nikmattok wa:n tein teh tikmattok no: yehwa sah, neh no: tein nikmattok nimitsilwih ya. Ke:mah, ihkó:n ke:meh tine:chnohno:ts, neh no: nikmattok para kipihpi:kiskeh ke:meh i:n taxkaltsí:n ika ika *este** n..., tehwa:n tikiliah nakatamaltsí:n. Nakat..., n' tehwa:n tikto:ka:ytiah nexkoko:kiswat wa:n kito:ka:ytiah nakatamaliswat wa:n nexkoko:kiswat, kipia o:me to:ka:it. ¿Ke:yeh n' kito:ka:ytiah nakatamaliswat? *Porque** yo:n i:pa kikuih, i:pa para nakatamal *o** ke:meh i:n para te:chtapi:ki:skeh, kanah ika tik..., tiowih ke:meh i:n kowtah, tikpi:kih n' totaxkaltsi:n ika yo:n, yehwa yo:n iswat. para tikihtowah telahahwiya:k n' taxkal ki:sa wa:n telehemaxtik. Yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah tax..., taxkal..., *este** nexkoko:kiswat. Kualtia para o:me taman, kuali t'tatekiwti:skeh para timotapi:ki:skeh ika n' totaxkaltsi:n wa:n kuali te:chili..., *o** te:chchi:wili:skeh nakatamaltsí:n. Yehwa yo:n. Ne:n, a:mo semi nikye:kmati pero pané: n' ixo:chiotsi:n kipipi:na yo:n wi:tsikitsi:n *porque** tsope:k. N' ixo:chiotsi:n kuali kikua wi:tsikitsi:n wa:n no: yehwa yo:n xi:kohmeh kipipi:nah. ¿Ke:yeh? Ka:mpa yo:n ata, ka:mpa yo:n a:..., ihwa:k mo..., ihwa:k moxelo:ti a ne:n i..., n' ixo:chiotsi:n ikehke:span ka:mpa yo:n ikehke:span n' i..., n' i..., n' ixo:chio tein moxe:xelowa ya ehe:wa ata yo:n mahyá: we:weyak n' ixo:chiotsi:n. Entó:s na:lkihki:sa ompa ya ne:n, tein mopata:wa ya ompa ya n' kina:lpipi:nah n' okuiltsitsí:n. Wa:n wi:tsikitsi:n pos yeh *más** ihsiwka *porque** yeh monenepi:l..., mote:mpi:lkalaki:ti ne: ka:mpa n..., ka:mpa n' xo:chitsí:n pos *más** ihsiwka. Entó:s yehwa yo:n kichi:wah yehwa:n para mah mo..., mah mo..., mah mopata:wa yo:n xo:chitsí:n. De, de yo:n *de que**, de yo:n, *de que** mopata:wa ya, *entonces** kalakih ya no: ne: xi:kohmeh. *Porque** xi:kohmeh yehwa:n pos ke:meh a:mo tehte:mpi:lehkeh, pos yehwa:n kina:lpipi:nilia *pero primero** mah kitah..., ka:mpa mota..., motapowa ya ne:n xo:chitsí:n. ka:mpa tsi:ntantok motapowa entó:s ompa ya yehwa:n kipipi:nah, *pero primero** yehwa n' kipipi:nati, kipipi:nati yehwa ne:n wi:tsikitsi:n kilwiah. *porque** ke:yeh, yeh ne: pi..., te:..., te:mpi:lweyak. kuali mote:mpi:lkalakia *hasta** ka:mpa n' tsi:ntantok xo:chitsí:n, yehwa yo:n tehwa:n, *bueno** neh nikitani ne:n, okuiltsitsí:n ke:ní:w n' tapipi:nah. ¿Wa:n iteyo teihsá: kikuih? N' iteyo neh nik..., neh nikita a:mo ke:man teh ti..., ihkó:n tikitah tehwa:n, kikuih para a:wil, ke:meh i:n pi:pil ka:wiltiah, seki ika mo..., ki..., yo:n kiwelitah yo:n ihchayaka ata, yo:n ki..., tikihtite:miliah teihsá:, *botella o** yo:n pos te:..., *plásticos** yo:n, ke:meh nankihtowah n' a:man yo:n onkak *bot..., botecitos** n' i..., n' i..., teihsá: ihkó:n kihtikalakiliah wa:n kitsetselohtinemih, yehwa:n kwelitah porin ih..., porin ihchayaka. Yehwa yo:n sayoh, para a:wil sah pero mah tikihto:ka:n mah kualtia para teihsá: ihkó:n mah se: kikua n' i..., n' it..., n' iteyotsi:n a:mo, a:mo we:lik, mahyá: tikihtowah... Ke:mah pos *este** n..., no: nikelka:wka ya nimitsili:s, a:man mahyá: ne:, ke:meh ekintsi:n tokni:wa:n miakeh, miakeh yowih ne:..., ne:wí:n ahkua:kopa tanamakatih, a:man no: kikowah yo:n i..., yehwa yo:n *este** nekoko:kiswat. Ne: kampa ika neh ninemi ne:, yowih seki tokni:wan yowih kite:mo:tih, kikowatih ompa wa:n tak yowih sepa kinamakatih xa: Zaragoza *o** Zacapoaxtla, a:mo se: kimati ka:ni n' kwi:kah, pero ekintsi:n ne: kinamakah ya, a:mo ke:meh ne: wehka:w, ne: wehka:w nochi ompa moa:wilowa:ya. oso, *bueno** ompa mo..., ompa wa:kia wa:n mahyá: ne:nke:n telonkaya, ta: ekintsi:n mahyá: a:mo semi onkak ok. Tak, pos tak yehwa ika pero, yehwa ika ke:meh i:n ti..., tikmatis ta: yo:n no:, no:, no: kiwi:..., komo a:mo tiknehmach..., tiknehmachpiak, poliwi no: yo:n iswatsí:n. Yo:n iswatsí:n tikmatis ke:ní:w yo:n, *cuando** se: ki..., te:pi:kiliah ika se:, ika n' tamaltsí:n, ki..., komo se: *kimalchi:wak** yehwa yo:n ika wa:ki. ¿Ke:yeh yo:n se: *kimalchi:wa? Porque** seki kikuih ata, kikuih wa:n kitikota:liah, yo:n komo kitikota:lihkeh, eski x'ma..., xtako:wtamati *que** yo:n pe:wa ya poliwi ne:n itaktsoyo, mahyá: tahtata, yehwa yo:n kichi:wa. *Por eso** ke:meh tikihtowa, ke:meh tikihtowa n' teh, *que** ne:ka..., ne:, ne: ke:man telonkaya, ne: ke:man telonkaya *porque** a:mo ke:man tikakis teh kipanki:xtiah ne: we:ixola:l kinemi:lti:tih. Wa:n a:man a:mo, kkakkeh, komo kkakkeh itech *cerca** ilwitampa de n' tamalkua:lis a, yo:n ke:man xkihto kitekih ya, kitekih se: se:ntaolo:ch wa:n *kicostalketsah** wa:n ke:mah ne:wí:n kwi:kah ya. Yo:n kitomi:nchi:watih ya, pero, ¿toni mochi:wa? Kitomi:nchi:watih yehwa:n ne: kiwi:kah, pero ne: ka:mpa kinamakatih, a:mo x'mati ke:ní:w n' kita..., ke:ní:w n' kima:..., ke:ní:w n' ki..., ke:ní:w n' ki..., kiwi:..., kipa..., kipala:naltiah ne:n iswatsí:n, xa: kitikota:liah. Yehwa yo:n kichi:wa. *Porque** yo:n tit, titsí:n tikihtowah tehwa:n, mah nochi x'chi:wa n' tein, tein a:mo kualtsi:n, no: kihtakowa. *Hasta** yo:n nexkihiiswat, nexkihiiswat xikui wa:n xiktikota:li mah tata n' i..., n' i..., n' iiswayotsi:n, tako:wtamati *que para** se: xiwit a:mo teh tikpias iswat ok, poliwi. Wa:n yehwa yo:n neh nimitsilia nexkoko:kiswat. Ne: ke:man neli nexkoko:kiswat tel, tel nochi yehwa katka nika:wí:n nikitaya neh. Ke:mih i:n kahfe:ntah, tikxik..., sayoh x'tepe:wati sah n' iteyotsi:n wa:n tikitas teh ixwako ya wa:n de yo:n ixwako ya, tikitas teh nochi yehwa ika n' taxiwyohtok a. Kachi ka:mpa yo:n tapala:nyohtok, *hijo e mala** tel..., kitelna:miki. *Pero por eso** nimitsilia neh, tehwa:n *mismo** timochi:wiliah, *tikmalchi:wah** n' teihsá: kowta:kilo:t. En..., a:mo, moneki mah tiknehmachpiaka:n, *hasta** tehwa:n no: *mismo** timopale:wiah ika yo:n iswatsí:n, tiktami..., tiktamimahse:wah n' taxkaltsí:n tein ika kipi:kih wa:n mah se: ki..., mah se: kiololo wa:n mah se: kite:mati ne: ka:mpa se: ita:lpan, pos yehwa *mismo** pala:ni wa:n sepa *mismo** yehwa n' *taabonarowa**. Pero tein kichi:wah, yo:n tapala:n, yo:n kualtia para nochi n' tato:k, mah tikihto:ka:n komo onkak iswat, onkak kahfe:ntsi:n, onkak teihsá: ihkó:n mo..., kowta:kilo:t kipale:wia kuali, pero tehwa:n a:mo yehwa n' tiknemiliah, tehwa:n tikuih wa:n tik..., seki pi:pil kikuih wa:n kipihpixkah n' tamal wa:n ke:mah ne: tikna:ltikota:liah ne: tikote:noh, tewa:ki ne:n iswatsí:n ompa tata ya. Ompa yo:n tehwa:n *tikmalchi:wkeh** ya n' totato:k. Yehwa yo:n neh name:chilia. Yehwa yo:n moneki mah se: kitelnehmachpia yo:n iswatsí:n, tikihtowah tehwa:n a:mo, a:mo semi te:mach, pero yo:n no: telte:mach tikihtowah. Mah se: kinehmachpia yo:n, nochi yo:n, nochi yo:n nepale:wi:l, *porque** yo:n se: nepale:wi:l para tikihto:skeh, ke:meh a:xka:n timonohno:tstoyah, tikihtowah kiwi:kah ne: we:ixola:l kinemi:lti:tih. A:mo kinemi:lti:tih, sayoh kiahxitiah wa:n seki tokni:wa:n ki..., tahtani, ka:nachi, ka:nachi tikneki yo:n, taki:tskil de, de, de n' iswatsí:n. *No** pos nikneki, nikneki achi i:n, Kikuih wa:n kiwi:kah ne:wí:n, pos yehwa:n kimattokeh ya para toni n' kinekih. Yehwa yo:ni. Pos pané: yehwa sah, ne: ne:chilwi moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. *Bueno** pos neh noto:ka:y Amelia Domínguez, niwa:le:wa ompa ne: Xaltipan, tasohka:matik.