*Pues** nika:n n'nekia nimitsnohno:tsas *don**, tehwa:tsi:n, ika seki xiwtsitsí:n, a:mo nikmati ke:ní:w n' tehwa:tsi:n tiki:xmati, neh niki:xmati mono:tsa, kowwi:winta:ts, neh niki:xmati o:me to:ka:it, mono:tsa kowwi:winta:ts, wa:n ki..., nikto:ka:ytia ma:sakatao:l. Neh nikpia o:me to:ka:it, a:mo nikmati ke:n n' tehwa:tsi:n tiki:xmati. *O sea** ompa ne: no: tiki:xmatih n' tehwa:n ke:meh teh tiki:xmati, *este** tehwa:n t'to:ka:ytiah *este** ne:n postekpah. E:mah. Postekpah. żWa:n yo:n ke:yeh n' kito:ka:ytiah postekpah? Nejó:n *este** tikiliah ihko:ni porin ika ti..., ika timopahtiah. E:mah. A:, żyo:n kualtia para pahti? De nik..., nikilia neh *este** ne:n, ne:, ne: totaktsoyowa:n, te:chka:wilihte:wkeh ke:meh yo:n ka:mpa se: mo..., moxokolia *o** timoma:nekuilowa, entó:s yo:n kualtsi:n mah se: kikue:cho, se: kkue:chowa kualtsi:n ika, nejo:n *este** se: tetsí:n *o**, *o este**, yehwa *siempre** tetsí:n, itech se: wapaltsí:n pos xahxama:ni, xahxama:ni kualtsi:n, wa:n *este** timo..., tikui se: a:matsí:n wa:n tima:tetsi:lowa ika. E:mah. Kualtsi:n ka:mpa timoma:..., timoma:kelo:nia *o** timoma:nekuiloh yehwa ne:n ika timopahtiah. E:mah. Postekpah, e:mah. A:, ika yo:ni kito:ka:ytiah postekpah. A:, wa:n..., yo:n postekpah pos mah tikihto:ka:n nakchi:wkah ya, yeh ika nakmat..., nankahsika:matih *que** pahti. Ke:mah, tiki:xmattokeh semi *este**, kuali wa:n *este** ne:, tikita *hasta** n' tapialtsitsí:n xkininta:lili pos *este** pahti. E:mah. Tehwa:n tik..., ompa ne: tikonkaltiah. E:mah. *Lo que** ti..., ni..., nikilia neh, ompa ekintsi:n pala:nik yehwa i:n, yo:n *este** kuopalaktsí:n wa:n ekintsi:n ta:lpan wetstok. E:mah, *porque** pala:nik. *Pues** semi kualtsi:n *que** tite:ch..., semi kualtsi:n *que** tite:chtapowia para pahti, tehwa:n a:mo tikmatiah, nehwa s..., neh a:mo nikmatia ox para pahti. *Este... Exac...** A:mo tikmatia, pero, kanah yo:n pahti. E:mah. Tehwa:n tikmat..., tikmati *que** es..., *que** kualtia ke:meh i:n *cuando** katka tipi:pil, semi tikwelitayah tikow..., tiktekiah n' ita:kilotsi:n wa:n tikua:yah. Tsope:k. Tsope:k wa:n *me...**, ah..., tikihtowah tehwa:n mahyá: *medio** ahalaktik. Neli ata. Wa:n tehwa:n tikwelitayah, ke:meh i:n tipi:pil tikwelitayah tima:wilti:skeh ika no:, kualtsi:n *porque** mahyá: yo:n tikihtowah tehwa:n mahyá: yo:n *caballo** i..., mahyá: yo:n se: tapial ikuitapi:l. E:..., e:..., iw..., iwki neli, e:mah, pero t... Chayaltik. Wa:n yehwa n' tehwa:n tiki:xmatih wa:n No:, neh a:ya:mo nik..., ay..., aya:mo nikmati, ox semi kuali para, para pahti, pero no: ne:chtapowihkeh *que** no: kualtia, para yo:n tein kitsoh..., *este** kiliah tsope:l..., tso..., tsope:liah n' esti, yehwa n' tehwa:n kiliah koyo:..., koyo:kopa kiliah *este, azúcar**. *Eso**. A:, no: kualtia yo:ni. No: kualtia n' kihtowah mah tai:ka:n. Neh ne:..., neh ne:chtapowihkeh, aya:mo nikahsika:mati kuali *porque** ke:meh aya:mo tikchi:wtokeh nejó:n, Ke:mah, ke:mah. nejó:n chi:walis a:mo tikmatih kuali kox neli *o** a:mo neli. Ne:chtapowihkeh *que** mah se: kimolo:nti wa:n mah se: tai. Kihtowah *que** semi kuali para n..., para nejó:n tsope:k, tsope:k esti. Ke:mah. Para n..., nejó:n. Niman se:... de yo:n cha:wis se: kipia. Yehwa yo:n kokolis. *Bueno**, ne:chilwihkeh, pos para se: kiahsika:matiskia moneki mah no: se: kichi:waskia, mah se: kita kox neli *o** a:mo neli, ihkó:n. *Pues**... Ye:kneli *porque**... Wa:n oksé:, tehwa:n tikiliah kowwi:winta:ts *porque** ke:meh eskia kowke:span mopahpampilowa wa:n tehwa:n tikto:ka:ytiah kowwi:winta:ts. *Eso**, pos neh no:, tiki:xmatih ompa ne: postekpah *porque** pos neli ika timopahtiah. E:mah, *por eso** ti..., pos tikpiah ompa ne: tein, *lo que pasa** tein nimitsilihtok i:n postekpah, tikpilohtoya itech se:, itech se: kowtsi:ni wa:n pala:ni. Entó:s ekintsi:n pawetsik, ekintsi:n nimolihtok ti..., tikahokuiskeh sepa para ompa ne: ti..., kuali se: kilpi:s itech se: teihsá: para ompa monalwayo:ti:s para moyo:lkuis. Ke:mah. Wa:n ita:kilotsi:n pos neli ihista:k. Ke:meh yo:n *este** ne:n tao:l..., tao:lkowts..., tetsi:ni, pero ihista:k yeh i:ni. E:mah. Rubén *este** i:n, timotapowihtokeh i:n *este** xiw..., mahyá: tikiliah tehwa:n xiwpah, *este**, żke:yeh n' tikilia ne: ma:sakatao:l? *Pues** yehwa yo:n a:mo nikah..., a:mo nikahsika:mati ke:yeh n' kito:ka:ytiah ma:sakatao:l, pero neh ihkó:n nikinkakilia:ya *nowehka:wkayo:ab...**, we:ita:twa:n kito:ka:ytia:yah, neh i:pa ihkó:n niki:xmatik wa:n ihkó:n nikinkakilihtiwa:la:ya *que** kito:ka:ytiah ma:sakatao:l. A:, *pero hasta** nejí:n to:nal a:mo nikmati ke:yeh n' kito:ka:ytiah ma:sakatao:l. *Eso**. *O** sayoh nikahsika:mattok nehwa:n kiliah kowwi:winta:ts żKe:yeh? *Porque** moskaltia kowke:span wa:n mopahpampilowa, yehwa yo:n tehwa:n tikto:ka:ytiah kowwi:winta:ts, yo:n ne:chmela:wilihkeh. Yo:n tikihtowah ma:sakatao:l, yehwa ya n' a:mo nikahsika:matik ke:yeh n' kito:ka:ytiah ma:sakatao:l. Neh nikinkakilia:ya nowe:ita:twa:n kihtowa:yah kowwi:winta:ts sepa kihtowa:yah ma:sakatao:l, kipiaya o:me to:ka:it yo:n kow..., yo:n xiwtsí:n. *Pero hasta** ompa ke:mah a:mo nikahsika:mati ke:yeh n' kito:ka:ytiah ma:sakatao:l. A:mo nik... E:mah. *Este**, neh nimolia sah nijí:n tein tine:chilihtok wa:n nimitstati:ntokihtok *este* i:n neh nimolia xa: sayoh ki..., kichi:wah nejó:n ma:sakatao:l *porque** kikuah ne:n chiktehtsitsi:n. Pos a:mo xkahsika:mati kuali *porque** ma:saka, *Pues**... ma:saka yo:n kihto:snekih *este**, yehwa yo:n ma:saka, ma:saka yehwa n' a:mo nikahsika:mati toni n' kihto:sneki ma:saka, sayoh nikaki neh kihtowah ma:saka, pero yo:n ma:saka no: kipias n' ito:ka:y ke:meh timotapowiah seki tahto:lmeh, Ki..., kipias. seki tahto:lmeh kihtowah, pero a:mo te:chmela:wiliah wa:n tionkakeh tikahsi..., tionkakeh tikmatih toni n' kihto:sneki se: tahto:l, sayoh neh ne:chtap..., tepitsi:n ntapolowa neh *de que** a:mo n'mati toni kihto:sneki ma:saka. Yehwa yo:n tepitsi:n ne:ch..., ne:chta..., ntapolowa tepitsin nehwa *de que** a:mo nikmati toni n' kihto:sneki ma:saka. Ke:mah. *Pues**, pos neh yeh..., yeh..., neh yehwa yo:n nikilia postekpah. Oksé: tehwa:tsi:n xa:, teh..., tehwa:tsi:n xa: no: tik..., tik..., tikmattos toni n' kihto:sneki ma:saka, ke:meh tehwa:tsi:n *más**, tikmatis tehwa:n tite:cheka:na tepitsi:n ika n' toxiw..., toxiwnemi:lis, Ke:mah, ke:mah. Neh nimolia xa: tiki..., xa: tikmattos toni n' kihto:sneki ma:saka tehwa:tsi:n. *porque** yo:n ma:saka miak, miak tikinkakiliah ma:saka, ma:saka. Tehwa:tsi:n xa: tikmattos toni n' kihto:sneki ma:saka. Neh nikinkakilia ihkó:n ok tokni:wa:n ma:saka. Ke:mah. Pos nejó:n ito:ka:y ma:saka *porque** tik..., *bueno**, neh nimitstapowi:ti pero a:mo semi *este, claro**, neh nikinkakilia:ya. Kihtowah ne:n ta:tahmeh katka *que** nejó:n achá: kikuilihkeh *porque** ma:sakatsi:n, ne:n i..., ma:saka ne:n i..., itakual eski, *por eso que** ihkó:n kito:ka:ytihkeh ma:sakatao:l, neh nimolia. Ke:mah, ke:mah, yo:n nikah..., nikaki a. Pero neh nikihto:sneki, neh notatsi:ntokalis *de que** a:mo nikmati, toni kihto:sneki ma:saka. *Porque** ma:saka neh nikihtowa, xa: se: to:ka:it de se: okuilin, *o** xa: to:ka:it de se: yowalnenkeh, Pos... *o** xa: to:ka:it de se: yowal..., yowal..., yowalokuilin. *Pues** neh yehwa ya ompakawí:n nimitsilwihtok ya, ne:, *siempre este** yowalokuilin. Ke:mah, yehwa tikiliah n' tehwa:n ma:saka. E:mah. Wa:n yo:n ma:saka, yehwa yowalokuilin, ehekat *o*... *Pues** tak *este** nimolia neh *que**, a:chá: okuiltsi:ni. E:mah, *porque** pos kito:ka:ytiah ma:saka. Ke:mah *porque** neh nikakini *o** nikakilia:ya nowe:ita:twa:n, ke:mih i:n ka:mpa t..., ka:mpa tinemih, ke:meh i:n ka:mpa kowtah, ata se:, kanah ika se: panowa se: kahsi seki mahyá: chihchit. Ke:mah. *Merito**. Wa:n yo:n chihchit, nikaki kihtowa:yah, ta: i:n kihtowa chihchatiki:s ma:saka. Ma:saka, ma:saka. Pero yehwa yo:n a:mo nikmati, Toni yo:n ma:saka, kox ehekat ox okuilin. Okuiltsi:n. Yehwa okuiltsi:ni. Yehwa yo:n nikaki kihtowa:yah, kihtowa:yah *que, porque** tehwa:n tikitayah ka:mpa tipanowa:yah, Ke:mah. te:ktok se:, ihkó:n se: taolol de chihchit, Chihchit. *Ésole**. Wa:n yo:n tikinilia:yah toni n' ch..., de toni n' chihchit. I:n chihchit kihtowa ma:sakachihchit. Ke:mah. Masa:kachihchi. Pero yo:n a:mo nikmati toni n' kihto:sneki yo:n ma:saka, t..., *o** xa: ma:saka, xa: okuilin, *O** xa: se: chiktehtsi:n. xa: se: chiktehtsi:n *o** xa: ehekat, yehwa n' a:mo se: kimati, yowalokuilin. Pero a:mo ehekat, ta: **siempre este**, e..., e:mah, yehwa ne:n okuiltsi:ni. E:mah, ihkó:n. Pos yehwa sah yo:n neh no: ika nimitstahtanilia:ya, neh niknekia nikahsika:matis toni n' kihto:sneki ma:saka pero, Ke:mah, *pues** tik... A:mo teihsá: tiktasohka:matih miak *que** timonohno:tskeh ika i:n, ni..., nikahsika:tsi:ntokili:t..., niktah..., nika:tsi:ntokati iwa:n towe:ita:twa:n tein *más**, *qué tal** takua:..., kua:t... kua:amattokeh *a ver** xa: ne:chilwi:skeh, Kuali timoye:k... wa:n *después** timoye:kmati:lti:skeh. timoye:kmati:ltiah. Ke:mah, telmiak tasohka:matik. Neh nimono:tsa Rubén Macario, niwa:le:wa de, Kualtia, a:mo teh teihsá:. Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. *Eso**. Pos neh no: niwa:..., nimono:tsa *este** Filiberto Hernández Rosario, neh niwa:le:wa nika:n *crucero** Tecoltepec. E:mah.