Pos nikneki nimitstahtani:s na:no *este** os no: tiki:xmati ne:n n' ke:meh yo:n ximpe[siempre] ata se: kikua yo:n kilmeh, yo:n pa:pata:wakkilit. Se: ata mono:tsa metstsonkilit wa:n se: ata mono:tsa kekexikilit. Pos tehwa:n tiki:xmatih n' kekexikilit no: taman. żKe:yeh ika no: taman? Yeh nejo:n, *porque** yo:n semi ohte:noh onkak wa:n kuopitsokilit, tehwa:n timo:nkui:liah ka:mpa, ka:mpa onkak a:t, k..., a:chia:wit, ompa kihtowah telwe:lik wa:n neli ka:mpa yo:n a:chia:wit onkak, a:mo kite:xi:mah, a:mo kitsontekih, entó:s a:mo ki:sa ahwayoh wa:n ka:mpa yo:n kitsontekih wa:n mah se: kikui ye:kahwayoh ki:sa wa:n no: komo se: kiye:ktia, yowi: iwa:n ne:n i..., ikowyotsi:n wa:n yehwa yo:ni n' kihtowah te:a..., te:te:nahwayo:tih. żWa:n yo:n kati:yeh a? Yeha a de i:n... Yehwa ya n' kuopitsokilit, Kuopitsokilit, żwa:n komo kuopitsokilit, ke:niwkitik ne:n tamati, ke:niwkitik? A:, n' ista:k. kuopitsokilit. Ista:k, yehwa n' kiliah yo:n ista:kkilit. *Porque** ne:n metstsonkilit yeh *morado**, *Morado, ajá, morado**. *moradito**. E:mah. Pos n..., antó:s teh tikilia kuopitsokilit wa:n neh nikilia ekexikilit. Kekexi..., a:mo, neh, kekexikilit tikilwiah tein yo:n ohtipan ata ohonkak kualtia nochi no: yo:n kekexilit[kekexikilit] ata komo yo:n te:kui ne:n a:okuilimeh se: iikxipilko, semi se: ahwayowa yehwa yo:n se: kika:kawa:ntia wa:n se: mometstahtatia ika. Ke:mah. Pero no: telku..., no: telwe:lik n' i..., n' iyo:lo mah a:mo telchika:wak *porque** komohkó:n de yo:n nik..., nimitsilia es..., ne: ki..., m..., ekexikilit wa:n mohkó:n chika:wak a telte:te:nahwayo:tih. Wa:n komohkó:n a:mo chika:wak a, mo selik nochi, n..., a:mo te:te:nahwayo:tih semi. Wa:n no: telkualtsi:n ne: mah se: kima:nelo iwa:n ne:n metstsonkilit a wa:n iwa:n kima:nelowa ya n' ekexikilit a:mo moyekowa ok. A:mo moyekowa. A:mo moyekowa ok wa:n mah kualtsi:n xik..., xikta:lili tepitsi:n chi:l wa:n *este** tsikilitsi:n tixti x'ma:nelo, entó:s kualtsi:n ki:sa n' emo:l. Pos ompa ne: tehwa:n ti:x..., te:chi:xpeta:nihkeh n' towe:ita:tahwa:n, yo:n metstsonkilit, te:cho:nkui:lia:yah wa:n kie:ktiah wa:n kinelowa:yah ika et, yo:n komo yo:n, x..., exo:ye:man selik iwa:n kinelowah wa:n a:ko:lin wa:n chi:l, sentanelowah wa:n ke:mah te:chtamah ika yo:n tapalo:l, a:mo ki:sa ahwayoh, pero neli o:me taman onkak yo:n. Mah... E:mah. Wa:n neh no: nik..., n..., no: nik..., nikitak i:n nomomá:n katka ika *este**, ki..., ko:nkuia ne:n metstsonkilit, miak kkuiti, wa:n tik..., de ki..., tikye:ktia:yah ya, wa:n yeh kita:lilia:ya yo:n is..., yo:n ista:ket tikiliah, kui:kuilet, yo:n weyakaxtik exo:t, Et n..., chichime:koh. yeh kipixkiliya wa:n kualtsi:n kima:nelowa wa:n Wa:n ke:mah ne: kualtsi:n koko:k wa:n ki..., wa:n tikua:yah ika *limón**. Ke:mah, we:lik ika *limón**. Se:, ika *limón** tikpa:tskilihtiowih a ne: ke:man tikuah. Pero i:n, yo:n metstsonkilit *telbueno cuando que este** ke:man *tiempo** ne: tel..., *mo que** mahyá: wehwe:wehti a n' tein se: kitohto:ka, wa:n komo miak xiwit a n' ihkatok ne:n *mata**, mah se: kki:xtili n' ikamohyo ke:meh ato:lkamoh, We:lik se: tai ato:l. A:mo. Wa:n de, wa:n..., a..., a:mo, teha:n a:mo ke:man ttai:keh ato:l, teha:n tikmankeh. Tikmanayah ne: metstsonkilkamoh, tikmanayah wa:n tikua:yah ika nekti. Ke:mah, no: we:lik. Wa:n no: kualtsi:n te:ixwitih ke:meh eskia yo:n, *más** we:lik *que** witsti, *más** we:lik *porque** kualtsi:n wahwa:kkatik. wa:n xikua wa:n kualtsi:n xixwi ke:meh eskia yo:n titakuah a. Ke:mah, ta: we:lik neli, ta: pos neh nimolia:ya a:t ox no: tikua yo:n, n' ikamohyo. Ta: tehwa:n no: yehwa neli te:chi:xpeta:nihkeh yehwa yo:n. Achto cho:kilohwa:ki kuali. Nikua, nikua. I:n te:chmanilia:yah yeha yo:n no:má:n te:chnawatia:ya mah tikuitih. Teha:n tiko:nkuiah wa:n tikua:yah niman. A:mo, ne: tehwa:n kiwa:tsah kuali mah wa:ki, para mah ki:sa n' icho:kilo wa:n ke:mah kimanah ya wa:n ki..., kichi:wah ne:n ato:l, achto kimanah wa:n kipantehtekiliah ya wa:n yehwa iwa:n se: tai. Ato:l. Pero teh tikihtohtok a:mo aka..., ne:n ato:lkamoh. Ato:l. A:mo, yehwa n' metstsonkamoh. Pero metstsonkamoh a:mo, a:mo we:lik iwa:n ato:l. We:lik. Ne: tehwa:n we:lik. kichi:wah. *Apenas** i:n ka:n ya wehka:w, ke:meh se: o:me xiwit ne:chwa:ntikeh titai:keh yehwa yo:n metstsonkamoh. Axá: neli os mohkó:n, neh a:mo ke:man, neh a:mo ke:man nitai:k yeha yo:ni. Neh nitai:k *sólo** ato:lkamoh, pero no: yeha yo:n ato:l. Neh nikua:ya, neh nikua neh nik..., metstsonkilit wa:n nikma:nelowa iwa:n ekexikilit. *Ajá. Pero** komohkó:n tiktekito ika..., tiktsontek, komo tiktsontek n' ekexikilit entó:s *este** tel *más** ok, Yehwa ya yo:n ye:kahwayoh. *más** te:te:nahwayo:tih wa:n komo tikoto:nato ika moisti, Ke:mah. antó:s a:mo telsenka n' te:te:nahwayo:tih. Kanah, ka:n te:te:nahwayo:tih, pero... Wa:n yo:n ekexikilit na:no, a:it n'mati, os no: tikmati, *este** yo:n no: telpahti, mohkó:n..., n' ikowyo ke:m..., komohkó:n yo:n i:ksá: ata yo:n kokopisi:lmeh kiliah te:..., panki:sah, wa:n nelika titelahwayowa, yo:n no: telpahti mah..., xikue:cho. Mah se: kkue:cho. Xikue:kue:cho nochi kowit. wa:n x'pacha:nili a n' ka:mpa yo:n kokomeh *cuando** telsenka n' ahwayowa. Pos neh nikmattok se: kitikota:lia wa:n ke:mah ika se: kichichinowa ya ne:n ka:mpa te:..., A:, pero yo:n teh tikihtowa de, pero yo:n de a:okuilimeh. De a:okuilimeh. Wa:n i:n a:mo, ta: i:n yo:n se: pané: yo:n kok..., mahyá: yo:n mike:sa:wameh panki:sah wa:n entó:s telsenka n' ahwayohkeh wa:n mitskui ma:s kual..., Telahwayoh. ka:..., ka:mpa ya *mitstocaroh**, moma:ko, mometsko mitskui, entó:s xkuiti ne:n ekexikilkowit wa:n kualtsi:n xkue:cho, wa:n x'pacha:nili ne: ka:mpa t..., te:ahwayo:tih. żA:mo se: kiixka? A:mo se: kixka. Wa:n ompa ne: yeh n' ke:meh i:n, *apenas** yowi:pta niahka kowtah, no:má:n ne:chilwih mah nikwa:lkuili yehwa yo:n xiwit para ika kitahtatih ne:n ka:mpa kikuik a:okulimeh, ke:meh a:man ye:k..., ye:kmotasokita:lia wa:n mochi:wa n' a:okuilimeh. Onkakeh. Onkakeh. Pero tak miak pahti mochi:wa *porque este**, mah nikihto neh ke:meh yo:n metstsonkilkamoh, pos yo:n tikuah para mahyá: taxkal wa:n sepa ne:n ixiwyo pos kualtsi:n we:lik ika emo:l. Tikuah wa:n t'ta:liliah ya tsilia yo:n, tehwa:n tikiliah ne: ex..., ne:, wehweiet, we:weyak, yo:n telwe:lik no: iwa:n se: kikua. Ke:mah. Nochi w... Wa:n komo a:mo tei pos uhki a, tikta:liah ma:ski iwki sah wa:n tsikitsi:n tixti wa:n tsikitsi:n chi:l. Entó:s no: telwe:lik, no: kualtsi:n emo:l ki:sa. Wa:n telpa:pata:wak n' ka:mpa ta:lna:miki wa:n ka:mpa a:mo ta:lna:miki pos achi pisi:ltik. We:lik ki:sa. Ke:mah, yehwa ya n' kiliah motso:yo:iskaltia. E:mah. Yehwa n' kipolowa. Pero neli ka:mpa kuahkuali mochi:wa no: ye:kwe:lik. Motso:yo:iskaltia. Yo:n kipolowa ne:n tapala:nti. We:lik. *Ajá**. E:mah, pero yehwa nimitsilia ne: yo:n metstsonkilit[kuopitsokilit] ka:mpa mochi:wa ompa ke:meh i:n a:chia:wtah. Ompa ne: tehwa:n... Pero ke:meh teha:n ne:wí:n tani, yo:n t..., ne:wí:n tani teha:n ne:wí:n Zacatipampa, pos a:mo kanah a:cha:wit, *casi** nochi chika:wakta:l. Nochi chika:wakta:l. Onkak chika:wakta:l. Ompakawí:n tel a:mo we:lik n' ekexikilit, telsenkate:te:nahwayo:tih *porque** tet..., A:mo we:lik. Wa:n nipahkuí:n tehwa:n a:mo. De i:n kati:ni ne:n telwe:lik, ka:nikawí:n ta:l telwe:lik ne:n me..., No: neli... ne:n ekexikilit nika:n i:n Taxipehualtkopa. Ompaka we:lik. *Porque** ompa nochi..., ka:mpa texkalteyoh, telwe:lik ne:n ekexikilit n' ka:mpa mochi:wa. Motelchi:wa. A:mo, wa:n we:lik, a:mo te:te:nkokoh. pero ka:mpa xilapo:ntah, tel..., te..., telonkak xilapo:ntet wa:n onkak ekexikilit, telte:te:nahwayo:tih *hasta cuando** tikchipa:was telsenka se: ma:ahwayowa. A:mo we:lik ki:sa. A:ah, por chika:wakta:l, *por eso este**, teha:n ne:pa tikuih is..., iyo:lo sah. Iyo:lo sah. Ke:mah tein seltsitsí:n *porque** tein telchika:wak neli no: ye:k..., a:mo no: wel se: kie:ktia ok. Tein sehseltsitsí:n, selts..., tel... Ka:n weli. Wa:n metstsonkilit yeh a:mo, yeh ma:ski *medio** chika:wak, yeh a:mo teh, a:mo teh se:.. Kualtia. Yeh m..., yeh a:mo te:te:nahwayo:tih semi. Iwki kualtia, kualtia se: kiye:ktia. A:mo, ta: porin tato:k. Tak 'mati, pos porin *morado** neh nmolwia. Tak yehwa ika, pero neli ne:n okseki tel... A:mo telcho:kiloh, pané: a:mo telcho:kiloh. Ka:n cho:kiloh semi wa:n i:n n..., ista:kkilit yehwa n' telcho:kiloh. A:, ka:n telsenka. Telcho:kiloh. Telcho:kiloh wa:n no:... *Ay dios** na:no pos tel..., telkualtsi:n i:n totahto:l, pero ne:... Wa:n no: de yo:n poso:niti ata, mochi:wtiw wa:n ompa mota:lia ya tak n' iteyotsi:n. Ta: tak yeha n' ika ixwa. Yehwa ya n' ika ixwa. No: kualtsi:n ata mo..., panki:sa n' iyo:lo mahyá: yo:n, pané: yo:n neli toyo:lo m' panki:sa wa:n no: xiti:niki a wa:n ke:mah Ke:mah, iwki panki:saki. xixiika yo:n nochi n' i..., n' iteyo wa:n ke:mah o..., pero komo sepa xo:..., xo:chio..., komo sepa xo:chiowak ata poliwi a. Xixiika ya ne:n iteyotsi:n wa:n sepa ompa ixwa. Poliwi, poliwi, e:mah. Pero sepa seko mochi:wati. Wa:n ika yo:n poliwi, ika yo:n wa:ki. Ke:mah, *porque** yeha ya ne:n ixwa n' iteyo. Ke:mah. Tein tiki:xmatih tikuah wa:n tein a:mo tiki:xmatih pos iwki a. Pos *casi lo más** ne: tehwa:n *casi** nochi ki:xmatih, sayoh *que** tein ka:mpa achi mokohkoyo:chi:wah ya neli a:mo kikuah ok, pero tein kikuah te:tahtaniah. Ka:n kikuah ok. Pero i..., pero i:n, yo:n xiwit telpahti *hasta**, telsenka pahti mah se: kikua *porque** xiki:xeheko:ka:n ke:ní:w tapaniya:n ne:n, n' a:okuilin kimiktia wa:n os ke:man se: kikua ya, ki:xeheko wa:n a:mo taihtik yowi. Toihtik pos, pos tak neh nikihtowa *que** ma:ski tikimpiaskiah okuilimeh, no: mikih, ta: pos xixeheko sah ta:, Yehwa ya no: n' kinimiktia. ahwayoh, pero mohkó:n tikta:li..., pero a:mo tikmachiliah, Ahwayoh. pos te:chte:nahwayo:tia pero uhki tikta:liliah miak chi:l Chi:l. wa:n telkoko:k ki:sa, entó:s a:mo tikmatih ok toni n' te:chte:nkokowa ox chi:l, oso ah..., oso yeha n' iahwayohka:yo ne:n kilit, a:mo tikekowah. *Ajá**, ke:mah, a:mo no: se: kekowa ok. Pero tein a:mo no:, ke:meh yo:n a:mo chi:lkuah m' pi:piltsitsi:n wa:n kikuah yo:n pero a:mo teh kihtowah ox *que** ahwayowah, mowawa:nah. Wa:n tein, tein ahwayoh niman mowawa:na, kichi:wtokeh i:n kilit a:mo we:lik, ne:chahwayo:tia wa:n mowawa:nah. Ka:n no: kimachiliyah. Tak a:xá: neli, a:xá: neli. Wa:n tein we:lik a:mo mote:ma:tokah. Pos ke:meh teha:n nochipa tikuahkeh iwa:n chi:l, a:mo tikmatih. Pos ompa ne: tehwa:n... Ke:mah. Ke:mah, ika poliwtiw, e:mah. Entó:s no: tiki:xmati n' i..., xo:chiowa wa:n no: tikmattok ika poliwi ika ya. Yeha nimolia nimitstahtani os no: tikmati, xa: sayoh neha. A:mo, ta: no: tiki:xmattokeh yo:n kiltsitsí:n, *lo que es** kil... A:, *bueno**. Entó:s *este**, a:mo ne:nke:n tehsá: na:no, yeha sah n'nekia nimits..., nimitstahtani:s *porque este**, tak xa: t..., mah timosehihilwi:ka:n toni ka n' timo..., timotakualchi:wah. Neli, neli eh..., *porque este**. Pero tein a:man tikitstokeh telnochi mopatak a, a:man nochi i:n *granjapio** te:chta:liliah wa:n Ika timoskaltihkeh wa:n tein topiliwa:n no: ki:xmatih ok n' tein seki, tein kikuah, *porque** onkak a:mo kikuah. Yehwa. Pero ti..., telka:n kualtia *porque** kachi kuali a ne:n metstsonkilit wa:n ekexikilit. Kachi. Wa:n yehwa wa:n yehwa n' tomakiltsí:n, wa:wkilit. Wa:n et mah no: tikchihchi:waka:n. Wa:wkilit, tomakilit. Yehwa yo:n *más, más**, *vitamina** nikilia neh. Ke:mah. Ke:mah, ta: no: te:yo:lchika:w pero. *Ajá**. Entó:s sepa timonawatiah na:no wa:n sepa tne:..., timotaskeh se: to:nal. *Bueno** na:nah. Ke:mah. ke:man sepa mah *más** tik..., tikini:xmatika:n totakualwa:n toni *te:chtelserbi:ro:s**. *Eso**. Ke:mah. We:no na:nah. Weno, we:noh. Ne, we:noh, tim..., uhki timoka:wah na:no, mah niow ke:mah.