Na:no k..., *este**, nika:n nimitsna:mikiko itech i:n ohti, *este**, chika neli nik..., nik..., nikelna:mik ekintsi:n ya:ki nimitsitak *este**, ata teh no: tiki:xmati n' ista:wa:..., istawa:ma:it para para se: kipi:ki nakat ata. Yo:n ne: ke:man ata, telsenka, *we:ro** te:chnamaki:ltia:yah nochi ika istawa:ma:xiwit, yeha n' ika te:chmakayah, a:mo te:chmakayah *a:ilohbolsa** ata. A:mo onkaya n' ihwa:k, a:mo onkaya. A:mo onkaya, kihtowah kit nochi te:ch..., mahyá: yo:n de te:chkah..., te:chilwiah n' a:man ika *nai:lon** kit ika te:ch..., komo *te:chcontaminarowa** kit miak kokolis, a:mo se: kimati. Pos a:mo s... Pero entó:s neh niki:xehekowa, wa:n teh no: ti..., tiki..., tik..., tikitstiwi:ts ya *este**, *que** xa: kachi kuali katka n' istawa:xiwit mah te:chnam..., mah te:chnamaki:lti:ka:n nakat ika y..., mah te:chpi:kili:ka:n ika s..., istawa:..., istawa:xiwit. Pos neh nimoliah neli mah *kiseg...**, mah kisentokaskia yo:n xiwtsí:n mah tiksakaka:n *porque** neh ni:xpeta:n yo:n xiwtsí:n, Mah ksentokaskia. neli no: ay tikuiah, yehwa ya yo:n tekxo:chima:it, Ke:mah, nochi, nochi kualtia, kualtia. *Hasta** no: monamakaya. tikuitih, *de a viernes**, ke:meh a:man tio:tak se: kka:wati a yo:n xiwtsí:n wa:n ika Monamakaya, yehwa n' tii:xpeta:nkeh. Monamakaya, kinamakayah ika *por do..., por** tapowal a, *este**, *por docena** n' kihtowah ne:n koyo:tahto:lkopa ne:, Ke:mah. *este** n' tik..., kikowayah ne:n N' istawa:t. E:mah, neli nochi kkowayah, pero neh niki:xmattok yehwa yo:n istawa:t *nakateros, nakateros**. Wa:n nejo:n niki:itaya ke:meh i:n se: mokuahkowi:ti nipahkuí:n kowtahpa wa:n ka:mpa yo:n kimpiah n' kua:kuehmeh, yehwa yo:n istawa:t kitekih ne:n *dueños**, kitekih wa:n kinte:miliah kua:kuehmeh. Mah kikua:ka:n kit *porque** a:mo onkak ok n' sakat para takua:skeh. Yehwa yo:n neh nikmattok yehwa ne:n istawa:t, yo:n ma:we:weyak. Yo:n..., *ajá**. *[Por]que** o:me taman onkak, o:me taman onkak, seki... A:, n' o:me taman, o:me. Neh niki:xmatik i:pa yo:n tein telma:we:weyak n' xiwit, telpa:patakaxtik, istawa:kuowit n' kilwiyah. Seki wa:n seki yehwa ya yo:n, yeh ke:ní:w n' kito:ka:ytiah ox no: istawa:t yo:n ma:yehyewaltik. A:, pero yo:n *chicharroneskowit**. *Chicharronesxiwit** kilwiah is..., kih..., kihtowah ata, kihtowa:yah ata ne: wehka:wkayo:ta:tomeh ke:man, kanah ika tamiktia:yah, kihtowah x'tekiti ne:n *chicharronesxiwit porque** ti..., tikuitih ya *chicharrones para** mah a:mo mah a:mo tsaya:ni ne:n te:chmakatih n' *chicharrones** yo:n no:, nio:n no: tata ne: xiwit, nio:n no: kuetawi *porque** kualtsi:n ne:, i:pa para yeha n' *chicharrones** se: kipi:kis Ke:mah. Ka:n panowa:ya. E:mah, neli, pero a:man, a:man a:mo onkak, a:mo kikuih ok. wa:n a:mo panowa:ya *manteca**, pané: yo:n a:mat. Telkualtsi:n katka, neli telkahkanaktsitsí:n katka, neli, Pa:né: yo:n teleh..., neli w..., na:ltoktik *hasta** n' xiwit tikih..., telkualtsi:n katka, pero a:man nochi poliwtiw, a:man ka:n tei ok. Ke:mah, pos a:mo tei ok, a:man nochi, nochi nejo:n, *nailon** ya. *Nailon** a. Pero kihtowah yo:n *nailon** kikuih pané: yehwa yo:n *kua:kowsebo**. *Casi** tikmatih pero kihtowah ka:n ne: *que** tel..., telte:ch..., te:chma:wa miak kokolis pero ka:n se: kimati. Pero neh i:pa ni:k..., ke:man katka nipili ne:chto:tokayah, kihto:skeh, kuiti ne: *chicharronesxiwit**, wa:n ihko:ni nochi por nochi, n' ompa ne:wí:n neh nocha:nkopa tiki:xmatih *por chicharronesxiwit**. *Chicharronesxiwit**, tehwa:n neli ompa ne: nikmati neh kinimakah n' kua:kuehmeh, ke:man a:mo, ke:man yo:n telto:na wa:n a:mo teh onkak ok ne:n sakatsí:n Telkualtsi:n katka. A:xá: neli. pos yehwa ya ne:n istawa:xiwit ka:mpa onkak wehweikowit, kikuitih n' ixiwyo wa:n kinte:miliah mah takua:ka:n yo:n kua:kowtsitsí:n. A:xá: neli ta: pos te:n istawa:kuowit ke:meh eskia tel..., telkualtsi:n *este**, semi tela:yoh n' kowit. Ke:mah. Ke:mah, a:yoh ne:n..., Tela:yoh. Nikihtowa neh kit *que** yeha n' ika ka:n kichi:wilia *mal** ne:n kuakowehmeh *porque** seki xiwit ne:, ke:meh yo:n ekilit ata telsenka n' kinchi:wilia *mal**. A:, kinihtikokowa. *Ajá**, ke:mah, ta: yo:n komo sepa kikuah ne:n i:n kua:koweh ne:n ekil..., ke:meh yo:n kalakito kanah ika mi:lah, wa:n mah onka ekilit wa:n mah kkua:ka:n, mikih n' tapialmeh. ¿Wa:n yo:n ke:yeh ya tak? Por tak, porin chakantik ne:n ekilit. Yo:n a:mo welkikua:skeh, *ajá**, cha ne:n ekilit i:pa a:mo wel kikua:s n' ko:koweh *porque** Pos a:mo nikmattok yo:n. *ajá**, ke:mah, ta: pos ta kihtowah ata kit ne:, n' ko:koweh ke:man kikua xiwit pos *este**, moka:wati itech ne:n ka:nika n' ka:mpa kikue:chowa wa:n kit a:mo weli ok ne: kit ne: kipano:ltia ne:n ekilit *porque** chakantik kit. E:mah. Xaxakachtik n' tehwa:n tikilwiah. N' ta: xaxakachtik, xaxakachtik. Ta: pané: te:sohso ata pero wa:n entó:s kit yeha ika kichi:wilia yo:ni. *Ajá**. E:mah, ke:mah neli. *mal** a n' kokowehmeh wa:n mikih wa:n i:pa xkini..., i:pa nikakia neh nikitani ke:masá: ke:meh yo:n ika ne: ihkak istawa:kowit ompa tikitas kahkotihtila:ntok ok n' ko:koweh i..., Ta: pos yehwa yo:n kikuah. Kikuah. Pero yo:n xiwtsí:n tel..., *mo que** mahyá: telm..., pahti. *Hasta cuando** yo:n ne:, ata ke:man yo:n ne: komo sepa ne: teyowak a, telwe:lik n' ik..., n' i..., n' iteyo, ika, ih..., i..., ikapolyo. N' iteyotsi:n ye:ktsohtsope:k no:. Ke:mah, wehwe:lik. Nikilia neh i:n, ke:meh i:n tia:yah timokuahkowi:tih wa:n tikitah oksitok, Wa:n kualtsi:n no: ta:ki, no:, no: mahyá: mo... titehkoh wa:n tiktekih yo:n iteyotsi:n wa:n ke:mah tikuah..., tikuahtiowih ya n' komo tikuitih n' kowtsí:n. Ke:mah, n' ta: no: wehweikapolin mochi:wa wa:n no: we:lik, telkualtsi:n we:lik, tsohtsope:k. Pos yehwa yo:n nikmattok yo:n xiwtsí:n, Pero tel... yehwa ya neli n' kua:kuehmeh kinimakah, kinte:miliah mah takua:ka:n *porque** pos de a:mo onkak n' takualis. Ke:mah, pero moneki mah se: *kcuidaro** i:n tato:k *porque este**, ma:ski a:mo semi tikto:kah pero kualtsi:n, onkaya miak. Pos ka:mpa onkak ne:, Onkak miak xiwtsitsí:n wa:n se:sepatika: pos ti..., ompa ya tatsa:la:n ts..., tikahxiliah ya para ika timopahti:skeh. Wa:n se: sepa ya pos ika ya timotapi:kiah a, nochi ika timotapi:kiah *porque**, Yehwa nochi kualtia, nochi kualtia yeh. Tikita ya n' ekintsi:n nochi, pos nochi *nailon** te:chmakah wa:n pos a:mo pa:tilani *nailon**. A:mo, ka:n, ka:n ta:... A:mo pa:tilani wa:n yo:n xiwtsí:n pos sepa ne: tikuikeh ya wa:n t'tamo:tah pos ne: Mochi:wa *abono** ya para teihsá: tato:k ya. A:, ke:mah *hasta para** ne:n, Tik..., *casi** sepa, sepa ika *tikalimen...**, ki..., tikmakaskeh ne:n ta:ltikpak, mah t'tsi:nte:mili:ti:wih ne:n tapala:nti. Ke:mah, neli ompa pala:ni a. Ma:s se: *plantita** komo n'pia ya, nikilia neh ika te:chpale:wia miak. Miak taman ya te:pale:wih. Pero ak no: miak tiki:..., miak xo:chitsí:n tiki:xmatik no: os nikaktok. No:, no:, *es...**, neli ne: ka:mpa timoskaltihkeh n' tehwa:n neli nochi te:ch..., te:chilwia:yah tohtoni ne:n pahtsitsí:n, ke:meh yo:n yehwa ya n' a:ko:kohxiwit, No:, n' entó:s neli. Neli mah ka:n..., neli. A:mo nikmati n' teh ke:ní:w n' ika namopahtia:yah, yehwa ya yo:n *hoja santa** kilwiah. Neh a:mo niki:xmati, neh a:mo niki:xmati yo:n oh..., oh..., a:ko:kohxiwit. A:, yeha n' a:ko:kohxokowa:..., a:ko:kohxiwit, ke:n tikilia. A:, neh niki:xmati *este**, A:ko:kohxiwit. I:pa *hoja santa** tikno:tsah, pero yo:n telkual..., *telbueno para** m..., I:pa. se: pili mohkó:n mokokowa wa:n ata yo:n telso:ne:wi, mohkó:n telso:ne:wi, neh se: nopili nikpiak no: wa:n *este**, ne:ch..., ne: tapah..., tapahti:lo:ya:n nikpixtoya ya wa:n ne:chilihkeh ika m' pili ika a:mo teh, a:mo teh kipia ya ok *remedio** mahyá: mo..., kihtowah porin yo:n so:ne:wi, ne:chnawatihkeh mah nikui:li *es...**, mah nikui:li ne:n *leche**, n'makaya *leche**, kihtowah mah nikui:li *leche** kit wa:n sayoh mah yo:n seki a:t ne:chkowaltihkeh, pero tak yeha i:n a:man nikihtowa neh yo:n *suero**, ne:n ki..., yeha sah kimakatoyah m' pili wa:n *este**... A:mo kina:mikik wa:n *este**, Pero a:mo nochi kinina:miki. i..., ne:chilwia ne: se:, se: na:no no: niki:xmattok nikna:mik ohti, wa:n kihtowa pos komohkó:n ompa tika:wato ne: kaltapahti:lo:ya:n yo:n mopili ompa kimikti:tih *porque** ompa ne: ahsih m' pilimeh, kima:kalakiliah wa:n kie:katsolkalakiliah yo:n kuetax wa:n a:mo sake:ra para moihyo:ti:skeh ok, mikiti mopili. Ta: yehwa yo:n nochi. Antó:s *este** kihtowa pero mohkó:n a:mo, neh pa..., neh nimitsili:ti kihtowa xki:xti. Pero nikilia, pero na:no ke:ní:w mah nki:xti pero ta: ka:n n'mati ok toni n'chi:wili:s, ta: neh no: nitapahtihkeh. wa:n no: niweli ni..., nipil..., ni..., nipilpahtia pero nopili pané: a:mo kina:mikik ok ne: nikte..., nochi nikchi:wilia:ya tein n'matia wa:n a:man ke:mah ne:chta:nik. *Ay dios**. Neh nikilia ne: yo:n na:no wa:n kihtowa pero no: niki:xmattok kihtowa se: na:no kihtowa, komo tikneki, 'kuiti kihtowa mopili kihtowa wa:n se: ne:nke:n kihtowa ne: ma:kui:l *hora** tio:tak kihtowa nimitschia ne: ohtipan, wa:n ompa kihtowa nimitsahsis wa:n nimitswi:kas kihtowa ka:mpa yo:n na:no. Ka:mpa tikpahti:ti mopili. *Ajá**. Wa:n a:mo nikmati ka:ni wa:n neli n..., nikna:mikito neli ne: na:no, ompa nikchiak a ka:mpa ne:chilih ne: ohtipan mah n'chia, wa:n neli ne:chwi:kak i:n na:no ka:mpa tapahtia se: na:no, wa:n *este** ompa ya ne:chne:xtilih ne: na:no ika takah yo:n ne: neh nikilia *hoja santa**, neh..., ne: ki..., pe:wak ne: ki:xta:lilia ne: seki *manteca** wa:n iwa:n *carbonato**, wa:n *este** ke:mah ki..., kita:lilih wa:n kita:lilih ya nopili wa:n ne: tepitsi:n kitsetseloh wa:n kino:tsak kit ne:chilwia, entó:s kihtowa ta: mo:sta tikitas kihtowa, komohkó:n kina:mik kihtowa i:n pahti kihtowa ke:man tikahxiti:s kalihtik i:pa mi:to:nihtok a mopili. Wa:n neli nikahsik..., nikahsiko ya, ne: nokalihtik yo:n ke:meh chikna:wi *hora de** yowak a, n'machilia neli nochi mi:to:nihtok a nopili neli, nimolih ata kina:mikiti i:n nimolia. Wa:n sepa yo:n wi..., mo:stika sepa nikitik, wa:n kihtowa, pos yeha i:n, yeha i:n kihtowa n' *hoja santa**, kihtowa *parejo** x'ta:lili, wa:n *este** tikitstos sah kihtowa wa:n ke:mah kihtowa ne: xik..., xiketsa kihtowa n' awakaxiwit, wa:n ika x'metspa:ka kihtowa. N' ta: neli, yeha sah yo:n *hoja santa** kitamati:lih nopili. Semi kuali. Neh nikmattoya yo:n, yo:n *hoja santa** neh nikmattoya Semi kuali yo:n xiwtsí:n. Semi kuali. no:we:iná:n katka *este** kikuiya, neh n'mattoya kinimetspi:kiya. *Hoja santa** wa:n iwa:n tomat mah kinmetspi:kika:n pilimeh. Yo:n wa:n ika tepitsi:n istat wa:n Pero mohkó:n toto:niyah kit. Pos komo totoniah nika:n in..., nika:n impoxko wa:n ini:ka:n se: kita:lilia. Pero a:mo nikmatia neh yo:n *que este**, os no: kualtia mah ika se: kintapepechiwi, takah kuali ika se: kintapepechiwia. Kuali wa:n kuali kit mah se: ta:tai yo:n xiwtsí:n ke:man se: kipia *presión**. Pos ne: no:, no:, no: nikin..., no: nik..., ne:chtapowihkah ne: keman, no: ne: ke:man ya ne:chilwihkeh ika yo:n xiwtsí:n kit semi *bueno** kit *para** yo:n tein kipiah tsope:lik. ¿N' *azúcar**? Wa:n yehwa ya tak m' *presión** no:. A:, tak a:xá:. Pero kihtowah kit semi *telbueno** kit yo:n, yo:n xiwit para mah E:mah. komohkó:n *apenas** tipe:wtok xikui moa:w kit yeha yo:n *hoja santa**. Ke:mah, neli semi kuali. O:me xiwtsí:n sah ta: chichi:k. Wa:n a:mo miak kit n' ixiwyo, *solamente** o:me xiwit, o:me, o:me ima:y kit..., ima:..., ima:y wa:n xikui *como** se:, *como** se: *fuera** titai:tok i:pa moa:w. Uhki ne:ch..., ne:chilwihkeh a:mo nikmati. *Pues de...** A:, yeha n' ika mopahtiyah. Tak xa: neli pero ta: miak xiwit iwa:n tinentokeh pero timotepo..., timopanawihtinemih, sih..., se: sepatika: *hasta** ne:paka tikteliksatiki:sah xiwit pero a:mo tiki:xmatih. Neli eski *porque** ompakahkuí:n ne: tehwa:n, yehwa n' ika mopahtiah no:. Yehwa no: ika mopahtiah. Pos miak taman xiwtsitsí:n onkak. Ka:n nochi se: kimati de a:mo te:ne:xtiliah n' tota:tahwa:n. Ka:n te:ne:xtiliyah. Telkualtsi:n eskia mah ka:n nochi n' tona:noikni:wa:n oso mah nochi tein wehka:wkayo:ta:tomeh, na:nomeh mah te:chtapowi:skiyah katí:n tein ki:xmatiskeh xiwit *porque** mo:sta wi:pta te:..., *dios** te:chno:tsas, nochi yo:n tapahti:lis nochi tikwi:kaskeh a. Ke:mah, pos ka:n akah moka:wa ok a:koni ne:n, ke:ní:w se: mopahtia:ya n' tehwa:n. Wa:n *este**..., ka:n akah moka:wa ok, i:pa nochi iwki a n' chi:wtiwi:ts, Tikita, ne: *tiempo** katka tel ne:..., ne: achto, achtopa ya neh nmemik, nenkeh n' *cristianos**, tel senka ya kimatiah, a:mo..., ke:ní:w mopahtia:yah wa:n a:man a:mo tikmatih ok. A:mah timotalowah iwa:n tapahtihkeh. A:man a:mo ok, a:man nochi... Iwa:n tapahtihkeh ne: te:chtalo:chtiah. Oso kite:makah ya m' pahti wa:n i:ksá: te:na:miki wa:n i:ksá: a:mo te:na:miki. Wa:n se: sep... Neli. A:mo, ta: i:ksá: se: ehko se: mikik a. Ke:mah. Wa:n ma:ski se: nemiskia ok, pero ton se: kichi:wati ta: ompa tietokeh. Te:na:mikiskia nikahkuí:n xiwtsitsí:n, pero de a:mo te:makah pos iwki a. Neli. Pos tel miak tasohka:matik na:no, ya:ki sepa nimitsna:mikiko i:n nimitsi:xmattok a wa:n nimolia neh mah nimitstahtani ke:ní:w ne:n s..., seki xiwmeh no: tikini:xmattok *porque** moneki mah se: mose:panilwi wa:n komo a:mo mah se: mooyo:lchika:wa, ke:ní:w para se: se:pannehnemis ika i:n n' toma:se:walpahti *porque** n' ta: teha:n tikiliah toma:se:walpahti ok. Pos neli na:nah pero a:man ne:n tein moskaltihtiwih n..., a:mo, a:mo ki..., nio:n no: ki:xmatih ok xiwtsitsí:n, a:mo kineltokah ok tohtoni m' pahti n' tehwa:n ika timopahtia:yah. E:mah. A:man a:mo te:chneltokiliyah ok. Neli. Yeh ne:n ixo:chio ata ihista:k. Ihista:k n' ixo:chiotsi:n, ihista:k wa:n ixo:ch... Ihista:k, *ajá**. Pero, ka:n nikelna:miki ton *tiempo ne:n xo:chiowa. *Pues** pané: de abril pe:wa xo:chiowa. Mayo onkak a ne:n iteyotsi:n kapolin. Tak xa: neli, ta: a:mo no: n'chi:wa *cuenta** ta: n..., neh n'chi..., n'chi:wtinemi *cuenta** ke:man nikita o..., ne: wetstok ya wa:n n'tehteki para niktati:s ta: yo:n, yo:n telkualtia para se:, ika se: motixili:s. Para se: kitatia. Ke:mah, ke:mah ta: kualtsi:n xo:ta. No: tel..., se: tik..., se: tikotah se: kitikota:lia pos wa:ik, kualtsi:n xo:ta. Pero se: sepatika: pos Xo:ta kualtsi:n, xo:ta kualtsi:n kowtsí:n. Te:chpale:wiya de miak *o** miak ta:taman. Ke:mah, pero para kalkowit a:mo kualtia *porque** telchihchihkoltik. *Ajá**. A:mo kualtia. A:, n' chihchihkoltik wa:n semi selik. Selik, selik, a:mo..., ta: kualtia para kowtati:l sah. Semi yema:nik, a:mo taxi:kowa. Ke:mah, pero komohkó:n ipanko ti..., titehkok wa:n *este**, E:mah. Ne:nke:n tietik:, ne:nke:n ma:posteki. Yema:nik semi. Pos yeha sah yo:ni neh no: nimitstapowia wa:n *este** Ke:mah, ta: teiktik. E:mah. Yehwa sah yo:ni nochi. *siempre** nia:ti *porque este** tayowati, mah niow. *Bueno** na:nah. E:mah.