A:xka:n n'neki xte:chtap..., 'ne:chtapowi i:n xiwit ne: kiliah wichí:n ox tiki:xmati, ke:niwki n' ixo:chio, ox xo:chiowa oso teyowa, wehkapan moskaltia, *bueno** teh xne:chilwihtiw. Ke:mah, nejo:n wichí:n niki:xmattok ne: xiwit, nika:n mochi:wa xola:lpan. No:ya:n mochi:wa. Yo:n nejo:n ima:xiwyo m..., tepitsi:n ma:we:weyak wa:n ma:xahxakachtik, a:mo, a:mo ma:ahalaxtik wa:n moskaltia seki, tein wehweikowit xa: sake:ra o:me *metro**. *Para más** a:mo moskaltia, ompa sah n' tami wa:n nejo:n, no: kikuih para pahti, para yo:n a:ksá: moteki *o** teihsá: kipia takoko:l taihtik, mahyá: mochala:nia, no: kuali tai yo:n wa:n ki..., kipahtia. I:pa semi nikita kikuih para, para ke:meh i:n teihsá: motekih wa:n ki..., mota:liliah yo:n xiwit *o** kimanah, ika ki:xpa:kah nejó:n i..., *icortada** tikihto:ka:n wa:n kina:miki semi, a:mo te:malowa wa:n niman i:xpanki:sa. Wa:n nejo:n ixo:chio kostik mochi:wa, kostik wa:n, wa:n nejo:n *de que** chika:waya pos poto:ni a, pampi:xowi n' iteyo yo:n wichí:n. Yehwa yo:n niki:xmattok neh. Wa:n ne: *cuando** chika:wakkowit a n' its..., itsi:ntan *como que**, tihti:ltik wa:n ne: selik ok xoxoktik wa:n achi pané: *para:rayado** ne:n i..., ikowyo tein *cuando** selik ok. Yehwa nikitani, niki:xmattok. I:n wichí:n a:mo kito:kah pos, soh ixwa sah. Kito:kah s..., kito:kah *siempre** ta: ka:n e:wa ka:mpa se: kinekis, yo:n kito:kah. Soh kit..., kitokah ikowyo ki..., selia yo:n, a:mo, a:mo iteyo, selia ikowyo. E:mah, iwki yo:n ne: selia, kito:kah wa:n selia, yo:n a:mo mone:neki, soh mah se: kito:ka sah. Pero a:mo mochi:wa sah yo:n *porque** nikita no:ya:n a:mo onkak, soh ka:..., onkak ka:mpa kito:kah. Wa:n neli kuali pahti kikuih n' yo:n xiwtsi:ni. Ne:, tikihtowa *que** noya:n ne:n..., n' onkak. No:ya:n mochi:wa, mah kito:ka:ka:n mochi:wa no:ya:n, nochi kina:miki para mochi:was. ¿Ke:niwki n' ixo:..., n' ixo:chio? Ixo:chio kohkostik. Kohkostik n' ixo:chio mochi:wa wa:n nejo:n ika taolo:ch n' i..., ikehkechtan ya *como que** n' i..., ih..., tein iyo:la:n ya, ikechtan ya ka:mpa tamiti ompa ne: mochi:wa n' ixo:chio, mah..., momahmaxalowa wa:n mochi:wa kostik n' ixo:chiotsi:n mahyá: yo:n, mahyá: yo:n nejo:n, mah tikito:ka:n yo:n kuomo:so:t, iwki n' ixo:chio kohkostik, kohkostik wa:n mahma:i:xse: sah. E:mah, wa:n ke:mah de wa:ki a pos pampi:xowi xo:chitsí:n wa:n de chika:waya n' i..., iteyo pampi:xowi sepa no:. ¿Wa:n iteyo ke:niwki? Tihti:ltik tepitsi:n wa:n kipia ipotokyo no:, pampi:xowi mahyá: yo:n okmaxo:chit. Wa:n *cuando** chika:waya n' okma no:, no: poto:ni wa:n pampi:xowi a ne:n i..., iteyo. Ke:mah kwi:ka ehekat no:, e:mah se: kita ka:mpa yo:n poso:nik a wa:n mo..., tapa:ni n' ixo:chio, ma:x..., ma:tehtewyoh ne:n ima:xiwyo *porque** ompa moka:wa ne:n, ke:meh potokyoh ne:n xo:ch..., n' iteyo ya, ompa mokahka:wa ya imahma:ko ne: yo:n wichí:n. Ke:masá: ye:kma:tewyo se: kita ne:, se: kitekisneki ye:kma:tewyoh, *cuando** yo:n wa:ktok n' i..., n' iteyo poto:ntok. E:mah. Wa:n i:pa ise:lti sah se: kikui para ne:n se: kipahtia tikihtowa ka:mpa se: motehteki *o** se: moteki. Pos seki kihto..., seki kinelowah iw..., kimanah mopahtiah ika, kinelowah iwa:n epaso:t. iwa:n kimanah para, para a:mo ne: te:malowa ne: ka:mpa se: i..., ka:mpa se: moteki. E:mah, n' tamanal n' kikuih n' a:tsí:n mota:liliah wa:n seki taih, taih no:. E:mah. Tikihtowa *que** ne: no: iwa:n kuali se: kinelowa i:n epaso:t, i:n epaso:t wa:n ¿no: kuali se: tai? Kuali se: tai no:, ke:meh i:n ke:masá: se: mo..., se: wetsi *o** se: kihtowa se: se: mochala:nia se: iihtik wa:n se: kimowilia ta:ká:n se: moihtiesta:lih, pos yehwa se: tai yo:n para ki..., para, para koto:ni yo:n kokolis a:mo teh timochi:..., a:mo teh te:chi:wilia. Pero seki ke:meh i:n tiwetsih teihsá: timokui:ltiah se: tet *o** se: kowit, tinakasikawetsih wa:n toihtik semi te:mach, Ika ne: seki pos mah se: tai no: wa:n te:na:miki. *O** tipawetsik ahko itech se: kowit, mah..., se: mochala:nia mah se: tai yo:n wichí:n iwa:n epaso:t. E:mah. Wa:n tikihtowa se: moihtiesta:lia *mero** taihtik se: moxokolia. Taihtik, taihtik se: moxokolia. Wa:n no: kuali para yo:n se: moih..., moihtiesta:lia tikihto:ka:n ne: nexokoli:l tikihto:ka:n, no: semi kuali yo:n nejo:n yo:n, ka:ka:lo:xo:chit tein ista:k, pero yo:n te:chi:wilia *purga**, te:ihtichipa:w. Komo se:..., yo:n a:kin me:waltia *o** teihsá: mochi:wilih, mopechi:ltih teihsá: kuowit *o** se: tet, wa:n iihtik pos kimachilia kkokowa ya fie:roh n' iihtik, para a:mo ihtipala:nis, tai mahyá: yehwa yo:n kow..., kowe:wat pero yo:n tein ista:k n' ka:ka:lo:xo:chit. Keh..., kihxihxi:mah ka:mpa nejo:n, nochi kualtia ka:nika eski kihtowah ki..., kiki:xtiliah sayoh kel..., to:nalki:saya:mpa ie:wayo, ike:span, ne: kuali se: kixi:ma ka:nika eski, sanoke ie:wayo nochi kualtia. Wa:n taih yehwa yo:n kuowe:wat, sake:ra ka:n chikue:yi *cacho** n' e:wat, taih yo:n wa:n nejo:n no: kuali iwa:n kinelowah wichí:n no:. Pero yeh..., yehwa ya n' kitsokomanah yo:n, yo:n, kuowe:wat ne:n i:n ka:kalo:xo:chit pero ista:k, a:mo yo:n yo:lkohkostik, yo:n senki:s ista:k n' taihtik *porque** onkak n' ka:ka:lo:xo:chit chi:chi:ltik wa:n onkak n' ka:ka:lo:xo:chit yo:n ista:k, pero yo:la:nkostik. A:mo, ta: i:n se: kikui tein yo:n senista:k, a:mo, a:mo kostik niu:n tei, seista:k nochi ne:n xo:chit, yehwa yo:n ye:kkuali pahti para yo:n, para nexokoli:l ke:meh yo:n se: moihtiesta:lia. Wa:n komo se: tai:k, ke:meh ekintsi:n ttai:s se:, se: kketsa sake:ra se: chikue:i, chikue:i *cacho** ne:n kuowe:wat wa:n nejo:n, se: kite:kilia se: *litro de** a:t wa:n mah kuali molo:ni, tsokowa:ki *hasta** moka:wa se: *pocillo de...**, se: *tacita** de n' a:tsí:n, wa:n yo:n se: mokahka:wilia kualka:n, kualka:n *sin que** almasa:l, *sin que** tei se: kikua:s, mah se: mokahka:wili a. Se: mokahka:wilia wa:n ke:mah se: tepitsi:n ke:meh se: tahko *hora cerca** ke:mah te:..., se: kimachilia ne:nemia se: iihtik, se: tai niman se: ne:nemi, se: ite:.., te:istekui, te:wah..., wahwawa:na yo:n se: kimachilia wa:n ke:mah xiow a n' kalan. Ke:mah, te:chipa:wa, ki..., ki:sa n' tein pitsotik se: kipia ih..., se: iihtik wa:n te:chipa:wa mah se: tai *siqui...**, ke:.., *siquiera** ke:mih ekintsi:n wa:n sepa se:, sake:ra se: na:wi to:nal mah se: tai. A:mo wel achka se: tai:s *porque** yo:n te:ihti..., te:ihti..., teih..., nikihto:s te:ihtiselo:tia. Te:kokoh yo:n ne:n, mahyá: se: ihtiseltia, yehwa yo:n ne: kichi:wa *purga** ne:n, yo:n kowe:wat ne:n, ke:meh yeh iwa:nti nimitsilia ne:n iwa:nti n' tikihtowah i:n xiwit tikto:ka:ytiah wichí:n. Yehwa iwa:n, iwa:n se: tai, mopale:wia nimitsilia no: yehwa:n ne:n wa:n epaso:t, yo:n se: tai no: para te:..., te:chi:..., te:pahtia wa:n te:chi:wilia *purga** ne: kowe:wat. Yeh, yeh *para purga** wa:n se: para, para te:pahti:ti se:, pero iwa:n ekintsi:n kinelowah wa:n se: tai. E:mah. Ne:, tik... A:mo moneki *inyección** timomakas sanoke yehwa sah yo:n tmo..., mohkó:n timochala:nihte:wa timoihtisemattok, tiwehka..., tipawetsik wehkapan *o** ti:xakawetsik wa:n ta:ká:n mitskokowa moihtik, pané: fie:roh tikmati, pos yehwa x'nelo iwa:n wichí:n, ne: 'teki wichí:n wa:n yehwa yo:n epaso:t tepitsi:n wa:n Yehwa yo:n ka:ka:lo:xo:chit ie:wayo wa:n xmomaka ya wa:n mitschipa:w ya wa:n a:mo moneki *inyección**, tiki..., tias *botica** mah mitsmakaka:n pahti, mitskahkaya:wtoka:n *mejor** mochi:wa wa:n *timopurgaroh** wa:n kachi kuali ki:sa. Ihko:ni yo:n pahti mo..., mochi:wa pahti. E:mah. Pos epaso:t, Ne:, ¿tikmattok ton achi se: kikui i:n xiwtsitsí:n wa:n epaso:t wa:n yehwa ya wichí:n wa:n ne:n ka:ka:lo:kowe:wat tikmattok ton achi se: kikui wa:n ton achi n' a:t ika se: kimolo:ntia? Ke:mah. Ke:mah, kuo:we:wat ne: se: kikui se: chikue:i, chikue:i *pedacito** ne:n ka:ka:lo:..., ka:ka:lo:xo:chie:wat, tein ista:k pero wa:n nejo:n epaso:t ika ka:n sake:ra ka:n se: na:wi, ma:kuil n' ixiwyotsi:n, Iwa:n tiknelowa n' [...], komo yo:n *chin..., china** ata onkak yo:n o:me taman, seki yo:n chi:chi:lepaso:t wa:n seki *chinahepaso:t** wa:n ika na:wi ima:xiwyo n' *chinahepaso:t**, tikpanta:lia ya ne:n, ne:n iwa:n wichí:n wa:n iwa:n ne:n kuowe:wat wa:n wichí:n *siquiera** o:m..., *siquiera** o:me ikechtayo tikta:lilia, iwa:n molo:ni wa:n ke:mah mokah..., *una vez que** molo:nik a mokahka:wilia mah yema:nka:toto:nik para kichi:wili:s m' pahti. Wa:n s..., te:ihtichipa:wa wa:n xiow a n' kalan. Ke:mah se: kka:wati a n' tei:n yo:n te:kokoh taihtik, wa:n se: mochi:pa:wa wa:n ke:mah kua:..., mah se: takua, soh mah a:mo se: kikua chi:l, *porque** se: ihtiseltia, soh para se: momikti:s ika. Yehwa yo:n ne:n mah tikihto:ka:n ne:n a:mo we:l se: kikua:s *chilito**, tein t..., koko:k teihsá: ihkó:n, a:mo we:l se: kikua:s *porque** te:..., se: ihtiseltia, te:chipa:w, se: ihtiseltia. *Delicado para** se: mo..., se:, se: kikua:s *chilito**. Yehwa yo:n pahti, pero mah se: mopia no:, mahyá:, mahyá: kipia *dieta** no:, pero soh *chilito**. *Pero más** a:mo, a:mo teh *delicado** yo:n kuowe:wat se: tai wa:n yo:n xiwtsí:n, yehwa yo:n semi kuali pahti. *Bueno** nimitsilia:ya, ¿ton achi n' a:t se: kikui, se: kimolo:ntia sah oso se: kitsokowa:tsa? Tamolo:nti:l sake:ra se: *litro de** a:t wa:n chikue:i ne:n kowe:wat wa:n sake:ra e:yi *o** na:wi kechtayo:t de yo:n wichí:n, wa:n sake:ra na:wi, na:wi imay epaso:t, de *chinahepaso:t. Wa:n s..., se: kita:lilia se: *litro de** a:t wa:n tsokomani, moka:wa tahko sah. Sake:ra se:, se:, se: *tacita**, ke:mah se: mokahka:wili wa:n yehwa sah wa:n mochi:wa pahtsí:n ya. Ke:mah. Pos ne:chili moto:ka:y wa:n ka:n tiwa:le:wa. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.