A:xka:n nikneki xne:chtapowi i:n se: kowit oso ox xiwit, a:mo n'mati ke:ní:w nankito:ka:y..., ke:niwki, mono:tsa po:chne, 'ne:chili ke:niwki wa:n ke:ni:wki xo:chiowa *o** ita:kilo, A:, m' po:chne. Po:chne niki:xmattok, mochi:wa nika:n kowtahpa, ka:sá: ika xiwka:wal mochi:wa yo:n po:chne. Yo:n nejo:n seki mochi:wa wehweikowit, tohtoma:wak mochi:wa i..., wa:n wa:n yo:n ik..., kasá: ika, *bueno** ka:sá: ika weh..., wehwe:wehkowit a wehwei mochi:wa wa:n ye:ktakua:wak no: yo:n ikowyo. Wa:n nejo:n kasá: ika tein kone:meh ok ye:kma:wehwei yo:n xiwit. Po:chne kiliah porin ih..., ihti..., pané: po:chnetik kiliah iihtik, ih..., ihtiyema:nik mahyá:, kuali se: kki:xtia n' i..., iyo:lo, yema:nik wa:n potoktik sah n' iyo:lo, se: ki..., ihtikakawtik *como que** s..., pexo:ntok n' iyo:lo *pero de, de que** xoxowik, pexo:ntok n' iyo:lo wa:n *cuando** wa:ki, pos ehehke:wi n' ipanko, kuali se: ki:xtapa:na, ki:sa n' i..., ipane:wayo, n' kowit ya wa:n moka:wa n..., pané:, ke:meh iyat tih..., tohtomaktik ne:n iyo:lo, yeh, yeh ika kiliah po:chne wa:n yo:n no:, no: kualtia, no: kualtia para ke:mih i:n xina:ch kia:pachowah wa:n de kipechtiah yehwa n' ki..., kita:liliah, no: semi ki..., kipale:wia *porque** nejo:n ma:..., ma:mohmoloxtik yo:n xiwit. Wa:n yo:n kualtsi:n ika kuecha:waya ne:n xina:ch, niman ki..., kixwaltia kualtsi:n. Yehwa yo:n po:chne. Wa:n ne:n ixo:chio, *cuando, cuando** poso:ni mochi:wa ik..., ika *racimo**, ki:sa imahma:tsa:la:n ne:n ixo:chio, pero ikechtan ya, ikechtan ya mochi:wa xo:chit, ima:tsa:la:n ki:sa de n' *iracimo** wa:n moahkokehketsa, wa:n mochi:wa ye:k se: taolo:ch ne:n ixo:chio wa:n ye:kkostik. Kostik xo:chitsí:n wa:n *cuando** chika:waya wa:ki poto:ni a sepa n' ixo:chio, pisi:ltik, pisi:ltik. Yehwa yo:n pampi:xowi a para sepa seki mochi:wa, ixwa m' po:chne nehkuí:n ka:sá: ika kowtah. Yehwa yo:n. Tikihtowa *que** seki tsikitsitsi:n wa:n seki wehwei mochi:wa. Tein, pos ke:meh i:n nohne:lmeh ok ne: kualtsi:n, yehwa n' ki..., kikuih para n' i..., ima:xiwyo kitekiliah para kipechtiah xina:ch. Wa:n tein wehweikowit pos no:, no:, no: kualtia no:.. Pero telwehkapan a:mo no: se:..., a:mo no: kitekih, kitekih tein yo:n itsmol, nohne:lmeh, yeh kachi *más**, kachi ma:ahahcholtik yehwa n' kitekiliah n' ima:xiwyo para kipechtiah ika xina:ch. E:mah. Wa:n tein wehwei kowit, ¿kikuih para kalkowit *o** teihsá: kitatekiwtiah? Pos a..., pos kualtia para kowtati:l taxi:kowa, kowtati:l kualtia wa:n para para ponta:lmeh ke:meh i:n ekintsi:n mocha:ntiah ke:meh yo:n *colado** kichi:wah, no: taxi:kowa para, para ponta:lmeh. Ke:mah, takua:wak n' kowit semi no:, te:..., takua:wak n' ipanko. Wa:n tein chika:wak kowit ata toma:wak a:mo no:, a:mo no: we:iyo:loh sanoke nochi nochi kowit n' taihtik kipia, mah..., takua:wak no: mahyá: ohtat, yeh ika kuali kowit no: yo:n po:chne. Ke:mah, neh n'mattok *porque, porque** nik.., ne:pa tehwa:n tikuikeh seki ponta:lmeh, ompa tiktekkeh, ye:ktakua:wak wa:n ye:keti:k no: yo:n po:chne, tein chika:wakkowit. E:mah, kualtia para ponta:lmeh tein chika:wak pané: a:mo se: kineltokas ox kualtias *cuando** itsmol *porque** ihti..., ihtikohkoyoktik, *[co]mo que** ichkatik n' taihtik, *pero cuando** chika:wakkowit tohtoma:wak a, taxi:kowa para ponta:l, e:mah, kualtia. Ne:n, tikihtowa de xo:chiowa imahma:tsa:la:n ne:n mota:lilia ne... Imahma:tsa:la:n pero ikechtan ya ne: mochi:wa ne:n x..., tein motamik a ne:n kowit, wehwei a, ikechtan mochi:wa, imahma:tsa:la:n ki:sa ne:n ixo:chio, moahkokehketsa n' *iracimo** ihkó:n wa:n ompa ne: momahmaxalowa ya, ke:meh yo:n *mero** ke:meh xo:me:t n' ixo:chio mochi:wa, *de que** momahmaxalowa no:. Mahmaxaleh wa:n ompa mota:lia ya ne:n xo:chitsí:n kohkostik. Wa:n ke:mah de chika:waya ya, ne: tihti:le:wi a ne:n i..., i..., iteyo, *bueno** n' ixo:chio ya, wa:ki a, ti:le:wi. ke:mah de sate:pan ya, *de cuando** takawa:ni poto:ni a yo:n i..., ixo:chio. para iteyo pan..., pata:ni a, *a ver** ka:sá: ika ixwati a. Potoktik yo:n i..., iteyo, *como que** n..., ika pata:ni no:. Ke:mah neli n' tehwa:n tikitah ke:ní:w n' *cuando** chika:waya n' ixo:chio. ¿Kehke:..., ke:niwki ne:n itapalo ne:n iteyo? Iteyo n..., ista:k tein ika, ik..., tein ika, tein ika pata:ni, pero kipia n' iteyo ne: itsi:ntan moka:wa ma:..., ne: tihti:ltik n..., tsikitsitsi:n, *más** tsikitsi:n *que** a:ko:lin, tsikitsi:n, tsikitsi:n iteyo. E:mah, yehwa yo:n tikitah *que** yehwa n' iteyo. E:..., n..., wa:n yo:n pampi:xowi pané: potoktik, yehwa ika pata:ni ne:n ne:n kowtet, i..., itsi:ntan pilkatok ke:meh yo:n po:poto iteyo, ihkó:n no: n' mochi:wa no: ne:. Nohne:l, tsikitsitsi:n kachi. Ke:mah. ¿A:mo kikuah chiktehmeh n' iteyo? Yo:n a:mo teh kikua chikteh yo:n, ta: pos pisi:ltik a:mo teh kikua. E:mah, nio:n no: kipipi:nah chik..., nio:n no: kipipi:nah wi:tsikitsitsi:n, nio:n tei n' ixo:chio, a:mo teh, a:mo teh kipia, kipia kipipi:naskeh okuilimeh *o** nektsitsi:n a:mo kipipi:nah. E:mah. Tikihtowa *que** i:n po:chne ixiwyo kuali ika se: kipechtia xina:ch wa:n kualtsi:n ne: ixwa. Kixwaltia. ¿Onkak okseki xiwmeh, xiwit ne: tein no: kualtia ika se: ki..., kixwaltia? Onkak, onkak xiwit ke:meh yehwa ne:n po:chne wa:n no:, no: kipechtia ika yo:n kowe:lo:t ima:xiwyo. Yeh soh kih..., kohkoyoktik pero no: n..., kit..., kita:liliah, para mah kitaweli ne:n, ne:n xina:ch wa:n mochi:wa wehwei sintsí:n. Wa:n semi kualtsi:n mokuahkua:tahtao:lo:tia, kitawelia yo:n tein ita:kilo, ke:meh ta:ki ne:n kowe:lo:t, nochi ikuako kipia nochi ne:n i..., iteyo. *Por eso** kita:liliah yo:n xiwit, n' ika kipechtiah no: mahyá: kitaweliah. Wa:n para a:mo teh kitekipacho:s ne:n xina:ch ne: ki..., kita:liliah, kita:liliah ompa sake:ra o:me oso ikechtayo xo:me:t iwa:n, iwa:n kipechtiah ya ne:n xina:ch. Yo:n para a:mo teh kichi:wili:s a:ksá:, a:ksá:, *bueno** ki..., mahyá: tikihto:ka:n mahyá: tiknexi:koliah *porque** tato:kati, *porque** t'ta:liliah yo:n pahti yo:n mahyá: ehekapah kita:liliah yo:n yo:n xo:met ikechtayo, sake:ra o:me oso e:yi kechtayo:t. Ke:mah, yehwa yo:n wa:n, wa:n no: tein t..., tein seki tein tanehnekih *o** kineltokah toni se:..., kihtowah[kihtowa:yah] n' achto ya n' ta:tahmeh *o** na:nahmeh tein ka:pachowa:yah *semilla**, kite:kakiliah seki ki..., iwa:n kin..., kipampi:xowah yo:n xo:chit *de Castilla**, komo a:mo yehwa yo:n tanokuilpahxo:chit, ompa kipano:iliah para iwa:n ka:pachowah *cuando** kia:pachowah, iwki n' kichi:wah. E:mah, yo:n nochi, nochi kitawelia yo:n xina:ch nochi, wa:n *cuando** kipechtiah ya pos yehwa nimitsilia kipechtiah ika ne:n po:chne wa:n ompa kita:liah seki ne:n kowe:lo:t ima:xiwyo wa:n sepa kite:miliah ne:n xo:chit *de Castilla** porin yeh o:xtik yeh ika kitawelia no: xina:ch wa:n yehwa ne:n tanokuilpah..., tanokuilpahxo:chit. Yo:n nochi kipahtiah ika n' tokni:wa:n tein tanehnekih kipah..., kipahti:skeh ne:n tato:k. Yo:n kitawelia yo:n para ki:sa o:xtik, *cuando** ko:yaskeh ne:n sintsí:n ye:koho:xtik ki:sa. Yo:n kitawelia. E:mah, pero komohkó:n kolo:wihkeh, ki..., ki..., kio:yati xina:ch ne:n siwa:t ka:pacho:ti, kitatsiwilia para ko:yas, ko:yas ika ima:y sah, ihkó:n ik..., seh se: tao:l, kolo:wiah wa:n yo:n kitaweliah semi, *cuando** kito:kati komo a:mo kipahtihkeh ki:sa ye:ki:xtihtiliktik ne:n sintsí:n *porque** a:mo kitawelia n' a:kin yo:n kito:kati. E:mah, nochi tok..., totech etok tehwa:n para tikchi:wah yo:n xina:ch, mah se: kitaweli para kualtsi:n ki:sa i:xkahkaxaltik sintsí:n. E:mah, wa:n komo tikolo:wih para *mos...**, moxina:ch pos ne: ki:sa tahtakuaktik. Wa:n sepa tte:kne:ltihkeh *porque** sepa *cuando** tiko:yas pos nochipa tikolo:wi:s *porque** a:mo wel tik..., a:mo wel tiko:yas ika moma:y sah *porque** tiliktik, tihtili:ntok yo:n tao:ltsí:n wa:n te:ma:kokoh n' tein tili:ntok. Yehwa ika kich..., chi..., kipahtiah yo:n seki, tein, tein ta..., neli kineltokah, tein a:mo pos a:mo, iwki a. Ke:mah. Ne:, komohkó:n kiolo:wiah, kiolo:wiah xina:ch ke:man kio:yah wa:n kip..., kixwaltia ika yehwa yo:n xiwit, tahtakua:wak no: ki:sati sinti oso yema:nik. Takua:wak, takua:wak ki:sa komo a:mo kipahtiah, mah soh ki..., yehwa:n kita:liliah yo:n xo:chit *de Castilla** wa:n yo:n tanokuilpahxo:chit, kit no: kitaweliah para kaxa:ni ne:n kahkaxa:ni, kualtsi:n ki:sa *cuando** mochi:wa ya sintsí:n, i:xkahkaxaltik, kuali, kualtsi:n ko:yah ya. E:mah. Pos pané: yehwa sah, ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Pos nehwa nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wa de San Miguel Tzinacapan.