*Bueno** pos ekintsi:n mah timonohno:tsaka:n yo:n xiwit yo:n ixta:wat mo... mochi:wa, neh a:mo n'mati ke:n mono:tsa, ata kowyohtihti:ltik wa:n no: xo:chiowa ke:meh yo:n *kaba:yohkuitaxiwit**, soh achi pané: *mohmorado** ata ne:n ixo:chio. Ke:mah. Niki:xmattok no: yo:n xiwit, ne: semi takua:wak pané: *alambre** ne:n ikowyo wa:n tihti:ltik. Wa:n ahalaxtik wa:n yo:n xiwit ne:, nejo:n no:, ka:n semi telma:wehwei, pero i:xahalaxtik nochi n' i..., ixiwyo. Wa:n ixo:chio ke:meh, tamati n' *kaba:yohkuitaxiwit no:. I..., pan..., *como que** mahyá: kuahkua:moloxtik ne:n ixo:chio. Wa:n i..., ik...,ikua:pan kipia no: n' i..., xiwit. Wa:n yo:n kihtowah kikuih para a:..., a:xokot kichi:wah nih..., tehwa:n nika:n a:mo tiki:xmatih yo:n. Kichi:wah nikahkuí:n, mah tikihto:ka:n kuesalte:kakopa. Tehwa:n a:mo tiki:xmatih, a:mo, a:mo tik.., tikpiah yo:n *costumbre** para tik..., para kichi:waskeh n' ka:mpa tehwa:n tinemih, nika:n San Miguel a:mo tikpiah *costumbre para** yo:n, de kichi:waskeh yo:n a:xokot kiliah. *Porque** nikita tehwa:n ke:masá: ompa mihto:ti:tih mihto:tia:nih wa:n te:cheko:ltiah pané: a:mo se: kwe:lilia de a:mo se: momati, tehwa:n tikwe:liliah kahfe:ntsi:n oso ato:ltsí:n te:makah ke:meh i:n ka:sá: *mayordomohko, pero** yo:n a:xokot a:mo, a:mo k..., a:mo tikuih nika:n tehwa:n, a:mo *tocostumbre**. *Costumbre** nehkuí:n tokni:wa:n seki:n. E:mah, *porque** ompa semi kitatekiwtiah yo:n xiwit tikihtowa ne:, a:..., a:xokoxiwit. E:mah. Wa:n ahwiya:k ata tepitsi:n *pero casi** taman sah yo:n xiwit pero nejo:n, ixta:wat mochi:wa, yo:n a:mo kito:kah, mochi:wa sah. E:mah. No:, no: i:ksá: mochi:wa ohte:nakas. Mochi:wa ohtipan, mochi:wa nikahkuí:n, nika:n i:n *campo para** ne:paka nochi mochi:wa n' ixta:wat. Pero neli a:mo tiktatekiwtiah nika:n, ompa, ompa moa:wilowa xiwit de a:mo t'tatekiwtiah. Wa:n yo:n seki tein ne: xola:lpampa yo:n ta:lpan mopa:pacha:nia, ata no: iwki kito:ka:ytiah. Pero yeh kiliah ne: tsope:likxiwit *porque** tsope:k. Yo:n *cuando**, yo:n ki..., kimanah komo se: kineki se: tai:s, seki tein yo:n mopahtihtokeh, ke:meh yo:n mokoyo:pahtiah de Kuesala:n, ne: ki..., kinawatia mah tai:ka:n *té**, yehwa yo:n kkuitih xiwit, a:mo kita:li..., a:mo kita:liliah *azúcar**, kimanah yehwa yo:n xiwtsí:n wa:n kimolo:ntiah wa:n yehwa n' taih ne:n xiwtsí:n wa:n a:mo kitsope:liah, tsope:ya ika n' xiwit *porque** xiwit semi tsope:k. Yehwa yo:n kichi:wah seki, taih yo:n tokni:wa:n de n..., yo:n tsope:likxiwit, pero neli tsope:k. Ke:mah. Pero yo:n tak no: pahti. No: pahti, no: pahti *porque** neli, nejo:n pero yo:n mochi:wa sah, onkak ka:sá: ohte:noh se: kita ata. Onkak sah yo:n, a:mo, a:mo se: kikowa, nika:n sah mochi:wa n' tehwa:n. Ke:mah, pos yo:n seki, yo:n tein ixta:wat mochi:wa, yo:n t'to:ka:ytia ne:, a:xokoxiwit tak *este** xa: porin yehwa yo:n a:to:l ika kichi:wah. Ta: yehwa ika kito:ka:ytiah iwki por a:xokot kichi:wah. E:mah, pero tehwa:n nika:n neli a:mo a:mo, a:mo tikpiah *costumbre para** tikchihchi:waskeh yo:n yo:n ato:ltsí:n. *Porque cad..., cada** xola:l kipia n' *icostumbre**. Ke:mah. Ihwa:k teh timoskaltih i:pa ka:n kichi:wayah n' a:xokot nika:n xola:lpan. I:pa kanah, tehwa:n, neh *que** nimihto:tia:ya wa:n tia:yah *mayordomohko** ne:, te:chwa:ntiah kahfe:ntsi:n sah, pero a:mo, a:mo a:xokot kichi:wayah, a:mo ke:man niki:xmatik neh. Wa:n i..., ke:masá: ne:chyo:le:wah, nia:ya i..., tia:yah ne:wí:n seko, kuesalte:kakopa timihto:ti:tih, tik..., ka:mpa *mayordomohko** te:chwa:ntiah ika a:xokot pero tehwa:n a:mo tikwe:liliah pos tika:wilchi:wah sah, a:mo ttai:yah tehwa:n tipi:pilmeh *cuando** tipiltamatiah. Pero nika:n tehwa:n ne: a:mo, a:mo tikitah ke:man yo:n te:chwa:ntih. Achto ne:, ke:meh i:n *mayordomos**, *cerahkuiti** wa:n kino:tsah mihto:tia:nih, komohkó:n we:i, we:ichi:wkeh ne:n tahpixkeh ompa kipiah, kino:tsah mihto:tia:nih wa:n *tcerahkuitih, pero** soh *tcerahkuitih** sah a:mo te:chtamakayah ti..., te:chwa:ntiah kahfe:ntsi:n sah ika *pantsi:n**, yehwa sah yo:n. Wa:n *tcerahka:watih** ihwa:k n' te:tamakah ya. Pero ekintsi:n a:ki:n..., ekintsi:n mopatati sepa n' *costumbre porque** ekintsi:n kitelne:nta:lihkeh ya, *cada** se: *mayordomo, importa** te:tamakas. Ma:ski *caldito** sah *o** chi:lposo:ntsí:n sah pero te:tamakas *importa**. Wa:n sepa *cuando** se: *cerahka:wati** a ke:mah wi:tsa *mole** ya. E:mah, te:tamakah ohpa ekintsi:n kitelchi:waltiah n' *costumbre** kipatakeh ya, porque** achto a:mo te:tamakayah n' *cuando** se: *cerahkuiti**. Ekintsi:n ke:mah se:..., te:tamakah *cerahkuitih** wa:n sepa *cerahka:watih** sepa te:tamakah. Iwki ekintsi:n, mo..., mopatak n' *costumbre** nikitstok ekintsi:n. Yo:n a:mo *mal**, te:tamakah ohpa oso e:xpa a:mo *mal, mal** komo a:mo te:tamakakeh. Ke:mah. Pos pané: yehwa sah ne: i:n, o:me taman xiwit ika timonohno:tskeh, neli yehwa ne:n tein yo:n, tihti:ltik n' ikowyo ne:n teh tikto:ka:ytia a:xokoxiwit wa:n yehwa yo:n tein ta:lpan mopa:pachania nika:wí:n seki no: kiliah a:xokoxiwit wa:n seki:n kiliah tsope:likxiwit. Pos tehwa:n tiki:xmatih tsope:likxiwit yo:n. Wa:n *este** ekintsi:n sayoh moto:ka:y wa:n moxo:la:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n noxola:l San Miguel Tzinacapan.