*Bueno** pos a:man ta:to ne: tiknekih timitstahtani:skeh, ke:ní:w ne:n teh tiki:xmattok ne: yo:n kiliah sempowalxo:chit, ke:maniá:n se: kito:ka, katí:n *tiempo o** katí:n me:tsti, *para, para** kuali, kik..., kitekih ke:meh i:n *todos santos**, yehwa *solamente** yehwa yo:n xo:chitsí:n nochi semana:wak, ka:mpa yeski, *cuando** yo:n *todos santos** nochi yehwa n' kitatekiwtiah, sempowalxo:chit, yeh ika nimitstahtani:sneki, ke:maniá:n namehwa:n nankitepe:wah, *para, para ko:rahtili:ti n' todos santos**. Teha:n tiktepe:wah ompa ne: itech itech panowa de *santiagoilwit**, itech e:yi to:nal, *Ajá**. *Ajá**. Wa:n tiktepe:wah, tiktepe:wah sempowalxo:chit *porque** komohkó:n *antes** tiktepe:wah, *casi** a:mo *kitocarowa todos santos**. Ach..., achto n' chika:waya, achto chika:waya. Chika:waya, chika:waya. Wa:n olo:xo:chit tiktepe:wah yeh itech junio, A:, junio. Junio. Wa:n ihwa:k kina:mikiti a ne:, *este n' todos santos kitocaro:ti** a ihkua:k. Ihwa:k a. Nio:n no: telselik wa:n nio:n no: telchika:wak, kualtsi:n, *de la mera** ihwa:k. Wel a:man kuali etok. Wa:n yehwa ne:n olo:xo:chit nankitepe:wah junio, *como que** Junio. i:n se: sate:pan ya kieka:na ke:meh se: me:tsti. *Casi** se: me:tsti. Se: me:tsti keka:na. Tahko junio ne:n Achto ne:n achto n' olo:xo:chit. olo:xo:chit wa:n sate:pan olo:xo:chit. Sate:pan sempowalxo:chit. *Ajá**. Wa:n, wa:n katí:n sempowalxo:chit nankitepe:wah *porque** sempowalxo:chit n' onkak ne: tikihto:ka:n ne:n sempowalxo:chit se: taman sah, pero no: kipia ata yo:n seki ma:i:xseh se:. A:mo, teha:n t'tepe:wah tein kuali, *mo que** tein yo:n oholo:chti, oholo:chtik yeha yo:n teha:n tiktepe:wah. Tein kuahkuali. Tein olo:chtik, olo:chtik. Ke:mah. *Porque** yo:n seki *hasta** tikihitiliah, tiki:xtiliah komohkó:n *este** iwa:n, *como que** mah a:mo Ke:mah. Yo:n i:pa iwa:n wi:tsa, ne: seki *cuando** se: kitepe:wa ixwa seki tein kuahkuali wa:n seki tein yo:n ma:i:xseh se:. *Ajá**. I:pa iwa:n. Yehwa i:n, i:pa se:, i:pa poso:ni iwa:n ata. I:pa poso:ni iwa:n. Ke:mah. Iwa:n, *como que** tahko wi:tsa yo:n tein a:mo kuahkuali. *Casi** tahko wa:n tahko chi:wi. Ke:mah. Pero teha:n tikihki:xtiliah, mahyá: tiktamo:tah sah ne: tein Nakki:xtiliah. Ke:mah, Son tein kuali sah. Kua:pa:pata:wak wa:n tein oholo:chtik yeha n' tikuih. Ke:mah, yehwa se: kikui. *Ajá**. Wa:n *solamente** yeha yo:n teha:n *porque** n..., ne:n xe:lahxo:chit tikilwiah yo:n teha:n ompa ne: *casi** a:mo A:mo kitepe:wah. A:mo, a:mo t'tepe:wah. A:mo t'tepe:wah yeha yo:n, sayoh n' o:me taman. O:me taman sah. O:me taman. Pos nika:n tehwa:n tiktepe:wah ne:n ne:n [...] ne:n Xe:lahxo:chit. Marzo. Olo:xo:chit t'tepe:wah itech ne: marzo, itech tahko marzo. *Para mero todos santos** pos ne: ihwa:k chika:wak kuali ne: xo:chitsí:n, mota:ta:lia wehwei. Ihkua:k a Para ko:rahtili:ti ok wa:n nika:n tehwa:n yo:li:k moskaltia ke:meh tasese:ya achi, yo:lik moskaltia yehwa xo:chitsí:n wa:n tehwa:n tikiliah mone:neki yo:n olo:xo:chit. Nika:n onkak ne: yo:n chi:chi:ltik wa:n onkak ne:n ista:k wa:n onkak yo:n, yo:n a:chihchi:chi:ltik tepitsi:n, *como que** ma:y..., *Ajá**, onkak n' ista:k. Iyo:la:n chihchi:chi:ltik tepitsi:n, pané:, ke:mah yehwa yo:n, e:yi taman onkak nika:wí:n de, de n' itapalo. Olo:xo:chit. Ompa ne: teha:n *casi** o:me taman sah, ista:k wa:n chi:chi:ltik O:me taman sah. Yeha yo:n tikihtowah *medio** *medio** chihchi:chi:ltik n' ipanko. *Casi** a:mo, a:mo n..., a:mo onkak n' ompa, e:yi taman sah nikitak, e:yi taman ampó:n A:mo onkak. Nika:n tehwa:n onkak yo:n xina:ch. *plaza** kwa:lkuih, Ke:mah. Ne: kwa:lkuih e:..., *casi** e:yi taman. Ke:mah. Wa:n ompa ne: teha:n a:mo, teha:n sayoh o:me taman. O:me taman sah mochi:wa. O:me taman sah. Ke:mah, nejo:n yehwa yo:n wa:n tiktepe:wah nika:n tehwa:n ne:n, ne:n sempowalxo:chit itech e:..., *San Juan, veinticuatro de junio**. A:; ihkua:k. Yo:n t'tepewah *San Juan, para ko:rahtili:ti** kualtsi:n sah ne:n *todos santos**. Komo t'tepe:wkeh sate:pan ya ke:meh, mah t'tepe:waka:n ke:meh a:man ya, a:mo kualtiati ok, a:mo, *cuando todos santos** pos nejo:n, A:mo kualtiati ok. aya:mo teh xo:chit a. A:mo, teha:n *todavía** te:cholowa, ne: i:n, A:mo teh xo:chit a. *Todavía hasta** i:n *santiagoilwit**, pano:wa itech e:yi to:nal, i:pa no: t'mattokeh e:yi to:nal xik..., tiktepe:wah, *de la mera** ihwa:k ki:sati kuali. Takawa:ni. A:mo kualtiati ok. Ke:mah, wa:n nika:n teh... Ke:mah, porin takawa:ni. A, nika:n komo t'tepe:wkeh ke:meh a:man a:mo kualtiati ok para n' *todos santos**. A:m..., a:mo kualtia ok wa:n yehwa yo:n nejo:n, nika:n kitepe:wah yehwa n..., ka:mpa yo:n *chila:rowah** oso eto:kah kitepe:wah n' xe:lahxo:chit wa:n kitepe:wah ne:n olo:xo:chit wa:n kitepe:wah ne:n sempowalxo:chit no:. Ke:mah, yo:n sempowalxo:chit kachi a:mo mone:neki mochi:wa ka..., ma:ski mi:lah, ka:mpa se: tame:wa se: kita:lchipa:wia, wa:n se: kitepe:wa ya mochi:wa ya, yo:n a:mo, a:mo kachi mone:neki. Tein kachi mone:neki yehwa n' olo:xo:chit wa:n se:, wa:n yehwa ne:n xe:lahxo:chit, yeh achi mone:neki. Pero kachi, sek..., ne:nke:n moskaltia ne:n xe:lahxo:chit, *igual que** ne:n sempowalxo:chit. No: se: kitepe:wa itech *veinticuatro de** junio ne:n ne:n s..., n' xe:lahxo:chit. Yehwa yo:n, pero ne:n olo:xo:chit kitepe:wah achto ok para *ko:rahtili:ti**. Ke:mah, se: kimattok a no: ton... Mah yo:li:k moskalti. Ke:mah. Ke:maniá:n para kina:mikiti *porque** ke:meh tikihtowa, Ke:mah, yo:li:k moskaltia yo:n xo:chitsí:n. Ke:mah. *Antes** neli, ihkó:n t..., ne: tiktepe:wayah, Ke:mah. t'to:kayah etsí:n, t'to:kayah chi:ltsí:n. pero ompa ne: teha:n a:mo weli ok, *tanto** pané: timiakiakeh wa:n *tanto este** A:mo. A:mo ahsi ok. A:mo. a:man semi taman tiahtokeh n' *tiempo**. A:mo ahsi ok. Sayoh n' *totrabajo** teha:n ne:n n..., tiki:satih n' tehwa:n ne:n achto se: n' ki..., n' kitekiti ta:ká:n *chilito**, ta:ká:n etsí:n, *mejor** ompa tika:wah *para** toni ne: ne:n onkak, onka kuehmolmeh, *mejor** a:mo, Ihkó:n, ihkó:n ne:chchi:wah nika:n tim..., timokui:kuiliah n' ta:kilo:t, ne:... Ke:mah. wa:n ihkua:k nikitaya neli tate:noh t'ta:lia:yah xo:chitsí:n, pero ekintsi:n a:mo, ekintsi:n *mejor** mi:lah t'tachihchi:wiah *aparte**. Ke:mah, tate:noh. T..., Kachi kuali. Ke:mah. t'taka:wiliah se: *cachito**. Pos neli de ekintsi:n a:mo, a:mo te:chahsi ok ne:n para tmotekipano:skeh wa:n seki i:pa *mańa** tein kpiah, se: mah tekiti wa:n tehwa:n tikui:li:tih wa:n tikuahtiwetsih ya, ihkó:n tikchi:wah. Ihkó:n *mero** wa:n ne:, yo:n nikihtowa neh *que para** toni n' onkas n' kuala:nti *mejor** ihkó:n timosenka:wah a, *mejor** tikowah, *mejor** timosenka:wah a, *porque** sayoh n' *trabajo** ki:sati n' teha:n wa:n ne:n tein mo..., mo..., tikua:tih, Kachi kuali se: mosenka:wa ya, se: mosenka:wa ya. Soh xtekiti sah. *Primero** kikua:s tein a:mo kime:wak, ihkó:n. E:mah, ihkó:n mochi:wa, ihkó:n mochi:wa. Nika:n tehwa:n a:mo kachi ihkó:n kichi:wah n' tokni:wa:n, nika:n, nika:n tehwa:n ne: ti..., Ompa ne: teha:n semi mone:xtiliah. nika:n tehwa:n *timorespeta:rowah**, komo se: tokni:w kita:lia tato:k, a:mo kikui:liah nika:n tehwa:n, a:mo kikui:liah, Tel kuali a. Ta:ká:n xo:chitsí:n kipia pero kikowili:tih, komo yo:n, ke:meh i:n *todos santos** xo:chitsí:n, pos ki..., kitahtani:tih mah kinamaki:lti:s wa:n iwki kichi:wah. Ompa ne: teha:n *hasta** poliwi nochi, ne:, Kko... Pos ompa tikonkaltiah n' xo:chitsí:n, tikitas teh t..., kitekitoh a. Komo olo:xo:chit kite:xi:matih. Wa:n taman iwa:n oksé:, oksé:[okseki] tahto:lmeh kipiah. Xo:chitsí:n kit a:mo monamaka, xo:chitsí:n kit a:mo mo..., a:mo weli para se: kitasohtas, yo:n kit *para dios**, yo:n kit *este** ke:mah para dios** pero mome:wa , mome:wa, se: kime:wa. Wa:n... A:mo mochi:wa x..., a:mo mochi:wa xiwtah. Ke:mah. Ke:mah, *para dios, pero** mo..., tachipa:wya:n mochi:wa, a:mo mochi:wa ne: owihka:n. E..., a:mo mochi:wa owihka:n. A:k..., a:kin kichi:wa *lucha** ne: kitepe:wa xo:chitsí:n moowihtia kichipa:wa para mah para mah no: kipale:wi wa:n yeh kkui:li:ti sah oso mah kitahtani:ti sah, a:mo kualtia n' ihkó:n. No: *igual** ma:ski mi:lah ne: tikihtowah, pero i:pa no: se: kitaka:wilia, tein tikta:li:skiah ka:nachi *mata** ne:n mi:ltsí:n pos no: moka:wa ya i:n, i:pa sanipa tatampawia xo:chitsí:n tikihtowah, pero soh que nochi moneki. I:n i:pa wa:n i..., i:pa s..., ke:mah moka:wa *libre** ya wa:n tatampawia xo:chitsí:n. Ke:mah wa:n neli ma:ski mi:lah pero kime:wa n' tokni:w sake:ra ohpa para kuali, kuali ki:sa xo:chitsí:n. Ke:mah, para ki..., Ke:mah. mochi:wa wa:n komo a:mo no: poliwi ika xiwit. Ka:n, ka:n kualtia. Ka:n kualtia. Xiwtsí:n kitsompachowa wa:n a:mo moskaltia ok xo:chitsí:n. A:mo, ta: nochi yo:li:k teihsá: ne:, Ke:mah. ttae:waltiah pero, ika miak *trabajo** nikihtowa neh, *mocuidarohtani porque** ma:s no: onkak a, *este** kipia ya n' ixo:chio, pero ta: mokalakiah yo:n kimichimeh komohkó:n *este** komo owihka:n, i:pa kipia de mochipa:walani. *Ajá**, ihkó:n. Kitehtekih, kitehtekih. Moneki mah se: kitah..., mah se: kitate:wi:teki[li] ka:mpa xiwte:noh para a:mo motoki:s n' kimichin. Ihkó:n *mero** wa:n komo a:mo kitehteki sah yeha. E:mah wa:n..., ke:mah wa:n komohkó:n ki:sa nakastapal a xo:chitsí:n, t..., yo:n tehwa:n tikiliah nika:n nakastapal yo:n tikihtowa ma:i:xseh se:. tikte:xi:mah ya tein tahse..., ika se: poso:nis wa:n tikita iwki mochi:wa, se: kite:xi:ma ya para mah kitaka:wili n' oksé:, mah, mah momahma:yti. Ke:mah, mah kitaka:wili a. Ihkó:n para, para kuali ki:sa. Ke:mah, iwki tehwa:n ne: tikchi:wah nika:n no: n' xo:chitsí:n tiktepe:wah. Pos no: tiknekih timitstahtani:skeh nika:n ne:, ne: *de que** 'te:chtapowi ompa ne:wí:n, ke:meh seko ya ne:wí:n Zacatipan, no: niki:xehekowa xa: no: taman ima:xiwyo n' sempowalxo:chit. ox no: iwkia. *Igual** sah no:. Ke:meh ne: etok ne:n xiwit, yehwa sempowalxo:chit ne: etok. De n' ima:xiwyo pané: *casi igual**. *Igual** sah ne:n nikita neh nikitstinemi *igual** sah n' sempowalxo:chit. Ke:mah, *igual** ke:mih ne:, iw..., iwki ke:meh ne: no:, *ajá**, ke:mah. No: iwki a, *ajá**, no: iwki a, *ajá** ma:pisi:ltik wa:n ma:we:weyak. Ihkó:n. Ke:mah wa:n yo:n nejo:n de nankitepe:wah namehwa:n, żke:meh ka:nachi to:nal para, para ixwa ya? Pos para ixwa *casi** a:mo wehka:wak. Ne:, tak *por eso** kihtowah *moapurarowa** ihsiwka *porque** ne: tiktepe:wah, panowa *ocho días**, Panki:sak a, ixwak, ixwak a. A:, ke:mah. Ixwak a, ixwak a, ixwak a, ne: we:weyaktsitsi:n ya *hasta** A:, pos nejo:n, wa:n yo:n ne:, *de que** nan..., nanki..., nankime:wah ya, ke:meh ka:nachi *tiempo**, ka:..., ka:nachi to:nal para nankime:wah ya para a:mo ximiki. De se: metsti, de se: me:tstika, para a:mo tanto..., *ajá, siquiera** ohpa n' tik..., sake:ra ohpa, e:xpa. *Ajá, pero** yo:n mahyá: kalampa ya titate:wi:teki, ttayewalowa. *Ajá**. De se: me:tstika. A:, wa:n sake:ra ohpa oso e:xpa ya *cuando** se: tate:wi:teki a *cuando** xo:chit ya, ika... Ke:..., ke:mah, yo:n kala:mpa se: tawi:teki para a:mo motoki:s n' kimichin. *cuando** [...] n' tikme:wah, Yehwa yo:n, wa:n ke:mah nejo:n, wa:n ke:mah ne:..., ohpa, ohpa wa:n e:xpa ika tik..., e:xpa ika se: tate:wi:teki a. E:mah, yo:n... Ke:mah. *este** ohpa, ohpa tikme:wah xo:chitsí:n, *[co]mo que casi** yeha ya ke:meh i:n nankihtowah. *Ajá**. E:xpa ika yo:n se: tate:wi:teki. Wa:n ompa ke:mah de Wa:n neli ke:meh nankihtowah *que** tiki:xtiliah n' tein T..., tein nakastapal. *Ajá**. E:mah. tein yo:n semi pihpitsa:wak n' ki:sa ne: para mah kualtsi:n ta:ki *porque** komo a:mo, Mopechia. Mosowa ya wa:n mo..., senwehwetsiti wa:n ompa tamixokoya. *Ajá**. Mo..., wi:tsa ehekat ke:meh tikihtowah pos ne: mo..., nochi ta:lpan moka:wa. Ke:mah. Komo a:mo kitamitehteki kimichin wa:n ompa tami xo:chitsí:n. Ke:mah. wa:n ompa tami a, ompa tami a. Wa:n yehwa yo:n no: niknekia nimitstahtani:s, A:mo, ta:. żke:ní:w nankitekih, ne: ox nankima:ye:ktihtiwih, *nankimahma:nohta:liah**, ke:ní:w nankitekih n' ompa ne:wí:n? Pos *casi** iwki tikma:ki:xtilihtiowih n' ixiwyotsi:n, tiki:xtilihtiowih. Ima:xiwyotsi:n. Ke:mah. Wa:n mahyá: yo:n *a veces**, ki..., tikma::..., *tikma:nohta:lihtiowih** a. Ke:mah. Ke:meh eskia tein tikihilpi:skeh itech n..., ka:mpa t'tekiti:lti:skeh *[co]mo que casi a mano** yetok a. Ka:mpa n' *artal** ya. *Manohetok** a ihkó:n, *por manojitos, manojitos** ihkó:n tikchi:wah. Ke:mah. Teha:n ompa ihkó:n tikchi:wah *[co]mo que casi** Ihkó:n nankichi:wah. *Ajá**. Wa:n t'ma:ye:ktihtiowih sanipa *porque** ta: a:mo telxiwyoh komohkó:n nochi kipia. Ke:mah, miak xiwit, miak xiwit. Kipia xiwit. żWa:n no: nanka:ketsah ne:n i:n *mesahi:xpan** nochi yehwa oso nakkowah takowalxo:chit. A:mo, ta: nochi yeha. Nika:n, nik..., nika:n tehwa:n seki kikowah takowalxo:chit, pero seki ke:meh teh..., neh, nehwa, tik..., ke:meh sempowalxo:chit, *todos santos** i:pa yo:n ininemak n' *animas** yo:n xo:chitsí:n, tehwa:n a:mo tikowah s..., e:..., takowalxo:chit *o** kiliah xo:chitaa:ketsal, tehwa:n ti..., tikuih *mismo** yehwa ne: sempowalxo:chit. *Igual** teha:n, *igual** tehwa:n, *porque** teha:n tikihxtowah i:pa inina:xka yo:n *animas**, i:pa inina:xka wa:n *este** *Ajá**. Ininemak yehwa:n, yehwa:n ininemak. Teha:n a:mo no: tikowah *porque** teha:n ne: *parejo** ne: tikpiah xo:chitsí:n *cada** xiwit. *Cada** xiwit. Ke:mah. *Cada** xiwit, *parejo, parejo**. A:mo ke:man tikelka:wah *que** ton *tiempo** tikta:li:skeh Ke:mah. wa:n a:mo ke:man tikelka:wah *que** mah ihkó:n pano n' xiwit a:mo tikta:lihkeh, *sino** Ke:mah. *parejo** wa:n ika yo:n a:mo ti..., a:mo tikowah tein ampó:n takowalxo:chit, tikowah *lo que** tein Ke:mah, kanah. N..., [ko]mo a:mo tik..., komo a:mo tikpiah, pero ka:n neli teha:n nochipa tikpiah, nochipa onkak, *cada** xiwit, *cada** xiwit tikonkaltiah. Nochipa. Ke:mah. Pos nejo:n... Wa:n ihkó:n ne:n teha:n tikihtowah por n..., yo:n xo:chitsí:n, wa:n tak xa: neli *tal vez porque** ma:ski t'tepe:was ke:maniá:n pero ta: i:pa *todos santos** ne:n..., i:pa ihkua:k mochi:wa. I:pa ihwa:k mochi:wa ata, i:pa ihwa:k mochi:wa. I:pa ihwa:k. *Animas** ina:xka. Ke:mah, yehwa i:n, i:pa, ipa n..., inina:xka ne:n *animas benditos** yo:n. Ika yo:n nejo:n tikowah tehwa:n ke:meh nika:n *pantsi:n**, pos a:mo, i:pa yehwa tikowatih i:pa, pero xo:chitsí:n *siempre** se: ki..., ki..., *kisemillarowa** wa:n se: ki..., kita:lia taa:ketsal nochi yehwa se: ka:ketsa. E:.., *parejo** nochi yeha. Nika:n tehwa:n Okseki tokni:wa:n nika:n nikita kikuitih yo:n kwa:lkuih de parahkotokni:wa:n kwa:lkuih xo:chit kinamakah. pero tehwa:n a:mo, *solamente cuando** ilwit teihsá: ilwitsi:n sah de ke:meh i:n *todios** ilwiti, tika:ketsah, tikowah xo:chitsí:n wa:n tika:ketsah tein ta..., de parahko wi:tsa. *Pero para todos santos** tehwa:n *tocostumbre** tikuih de sempowalxo:chitsí:n tika:ketsah wa:n kualtsi:n mota no:, mah se:, se: kki:xti sah. Yehwa yo:n *costumbre** tikiliah tehwa:n, yo:n *costumbre**. Yeha ya, yeha ya wa:n *este** ke:meh nankihtowa:yah ne: panowa ya ne:n ilwitsí:n de n' *todos santos** entó:s tika:watih ya xo:chitsí:n ne:n itech n' *camposanto porque casi** ti..., Ke:mah, *cuando** iwa:n yeh taahokui:lis a, seki, seki *antes** ok..., *cada** xiwit, Tika:watih ya *parejo, pero** no: *igual, cada** xiwit a:mo yeha yo:n tiko:nka:wah wa:n ta:ká:n tiwelih ne:n xiwpah tiowih pero n' i:pa *lo más** tika:watih itech *todos santos** yeha yo:n sempowalxo:chit oso olo:xo:chit, yeha yo:n teha:n ompa ne:. Ke:mah ihkó:n, ih..., ke:mah ihkó:n tehwa:n *costumbre** nika:n tehwa:n *cuando**, seki *cuando** pe:wa ya n' *todos santos, cuando** kone:meh wi:tseh n' tikihtowah ihwa:n ne: tachihchi:watih seki, ne: moachtowiah ne: *camposanto**, tasalo:wi:tih, tachipa:wah, kite:mah xo:chit, kita:liah tane:xtsí:n wa:n tachihchi:wah ika n' sempowalxo:chitsí:n. Wa:n seki *cuando** panowa *todos santos** ya, *cuando** takualmoya:walistah kiiliah, ihwa:k ke:mah i..., tachihchi:watih, kichihchi:wah n' kowtsitsí:n, kixo:chio:tiah kualtsi:n ika sempowalxo:chit wa:n ompa tachihchi:watih, kita:liah *hasta arco** wa:n yehwa yo:n *cuando**, nochi yo:n *cuando de** e:yi to:nal, na:wi to:nal nochi, ke:man wi:tseh n' *animas** n..., nochi n' to:nalmeh tachihchi:watih n' tokni:wa:n nika:n tehwa:n. Iwki n' tehwa:n ttachihchi:wah. Ke:mah, ihkó:n neh nikita no: ne:, i:n tikita tinemih, ti..., ka:mpa ya weli tinemih wa:n nikita seki ompa moka:wah a, ompa i:xpoliwih wa:n pe:wa yo:wih ne:n *familia**, kika:watih xo:chitsí:n ka:mpa kima:ttokeh ka:nika yetok ne:n Ke:mah. n' impili *o** inikni:w katka *a ver** ke:ní:w ne:n ka:nika moka:wak pero ki..., tachiatih ma:s wehka, tachiatih, ihkó:n neh nikita ne: kichi:wah n' okseki tokni:wa:n wa:n tein a:mo kanah tiowih, Ke:mah. Ke:mah, yo:ni. ompa *mismo, pero** no: tikinitatih ya ka:n..., t'mattokeh n' ka:nachi:meh ya ne:n te:chka:wte:wkeh. Ke:mah. Se: kichi:wa *ca..., cada difuntitohtsi:n** t'chi:wah *aparte** n' *icruztsi:n**. Ke:mah, *aparte** nejó:n. Ke:mah wa:n t'ta:li:tih *que** ihko:ni nika:n tehwa:n no: tikchi:wah, pos i..., *casi igual** sah n' *costumbre** tikpiah, pos ke:meh tima:se:walmeh, se: *costumbre** sah tikpiah, *sino que** mopa:pata ne:n *tiempo pa..., cuando** tiktepe:wah xo:chitsí:n, *pero costumbre** se: sah n' tikpiah. Yehwa yo:n. *Ajá, pero** porin ne:, porin *lu..., pero**, porin *lugar** no: n..., *Ajá** yeha ya yo:n te:chwi:ka *porque...** Ke:mah. Ka:mpa takawa:ni kachi teltaihsiwi, ka:mpa tasese:ya tepitsi:n yo:li:k motaskaltia. Yehwa yo:n, *casi** se: sah n' *costumbre** tikpiah. Ke:mah, *casi igual** nochi, sayoh *que** tepitsi:n mopanawia *por** ne:n, *por n' tiempo**, porin *tiempo** ya se: kitepe:wa. Porin *tiempo de** xo:chit. Ke:mah, yehwa yo:ni. Yeha. Pero n' teha:n ompa ne: itech panowa *Santiagoilwit**, Yehwa yo:ni. itech i:n to:nal panowa i:pa t'mattokeh ya tiktepe:watih ya sempowalxo:chit pero n' olo:xo:chit *antes**. Ihwa:n se: kitepe:wa xo:chitsí:n. Achto ok. *Antes**. Achto ok. Ke:mah, de takawa:ni neli wa:n nika:n tehwa:n komo t'tepe:wkeh ekintsi:n a:mo kualtias n..., Ke:mah. olo:xochit *o** n..., *o** sempowalxo:chit, a:mo, a:mo kual..., *bueno** n' se:..., A:mo kualtia ok. onkas pero selik ok, *hasta** kanah enero t'tekiskeh ya n' sempowalxo:chit. E:mah, yo:li:k moskaltia. Okachi i:n *tiempo** tiowih tasese:yati a, yo:li:k motaiskaltia. Ke:mah, yo:li:k. Yo:li:k. Yo:lik, ke:mah, pos yehwa sah ne:n timitstahtaniah ika i:n para t'matiskeh no: ke:ní:w ne:pa namehwa:n ne:n nankipiah *costumbre de** xo:chit, yehwa sah yo:n, nik..., n'neki xne:chili ke:ní:w mo..., mo..., moto:ka:y wa:n ka:ni, ka:ni n' ti..., tiwa:le:wak. *Este** nehwa Pedro Martín, Pedro Martín Xala García. Ka:nachi ne:... Wa:n mo..., moxola:l. Zacatipan. Zacatipan. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez ne: noxola:l nika:n San Miguel Tzinacapan. Tasohka:matik miak.