Pos a:man nejo:n tiknekih timitstahtani:skeh ne: de, de n' kali ke:ní:w mono:tsa ne: ke:meh chihchi:wtok se: kali, ke:meh imets, ke:meh n' ahko, ke:ní:w mono:tsa, yehwa t'nekih timitstahtani:skeh. A:, yehwa nochi tikneki tikmatis *de que**, Ke:mah. de se: kali ki:ní:n chihchi:wtok, ki:ní:n, Ke:mah, ke:ní:w n' chihchi:wtok wa:n ke:ní:w mono:tsa *cada** tein ka:mpa kita:liah n' kuowit, ke:ní:w mono:tsa n' kuowit, pero t'mattokeh *que** kuowit, pero yetok ito:ka:y, toni, ke:ní:w mono:tsa n' ka:mpa kita:liah. A:h. E:mah. Wa:n nochi tikneki tikmatis ke:meh ki:ní:n chihchi:wtok se: kaltsí:n, ke:meh i:n tiketsah de xiwkali *o** Ke:n chihchi:wtok, e:mah, ke:meh de imets. *o de** ki:meh ekintsi:n kiliah de a:mat de n' *cartón** Ke:meh, ke:meh ekintsi:n ne:, ke:meh ki..., tein ekintsi:n yetok kali. *o, o de** n' okseki. Ke:meh ekintsi:n yetok kali, nejo:n, t'nekih t'matiskeh wa:n no:, no: iwki de xiwkal no: pos no: kuali se:, t'matiskeh no: ke:ní:w mo..., mono:tsa n' kuomeh n' ka:mpa ki..., ka:mpa kinise:..., kisahsa:lowah, ke:ní:w n' kita:liah ka:mpa kichih..., chihchi:wah. A:h. E:mah. Pos ekintsi:n nimitsili:ti ki:ní:n, de nikmatis. Ke:meh pe:wa *desde** toni ka n' ihkatok, kalikxit wa:n ahko, ke:ní:w nochi mono:tsa. Pos *cuando** se: kichi:wa se: kali, se: kitamachi:wa, komo se: kineki de chikuase:n *vara** ihkó:n se: kitamachi:wa oso de na:wi *o de** ma:kui:l, se: kitamachi:wa wa:n se: kkehketsa n' kowtsitsí:n wa:n ke:mah ompa se: kichi:wa ya ne:n tekoch. Tekoch, ke:mah se: kki:x..., kki:xtilia *qué tanto de** wehkapan, se: kitamachi:wa, wa:n ompa se: kito:ka ya ne:n kalikxit. Ne:n kalikxit, na:wi, na:wi, na:wi *esquina** ompa se: kitohto:ka ya. Ompa se: kinta:lia ya. De ompa ke:mah ompa se: kahkota:lia ya ne:n, se: kikua:tehteki a, se: kitamachi:wa ne:n ta:nka:yo:t wa:n se: kinta:lia ya. Ta:nka:yo:t a. Se: kita:lia yo:n ta:nka:yo:t wa:n ke:mah se: kihita ne:n kowit, o:me, achto ne: nika:n *iesquina** de nika:n se: kita:lia wa:n se: ne:pa. Tein achi mehmela:wak. A:, *bueno**. Tein achi i:xtoma:wak. Achi mehmela:wak. Ompa se: kitekpa:ntiw ya ihkó:n, Komo chi..., chik..., chikuase:n *vara**, pos no: se: chikuase:n eski ne:n taihtiyo:t, kiliah taihtiyo:t. Seki achi tohtoma:wak, no: k..., no: se: kitas komo *tejita o**, *o de** yo:n *de cartontsi:n** ne:n kali *o de** xiwit. pos a:mo moneki semi tohtoma:wak, ihko:kó:n taxi:kowa. Ke:mah. Wa:n ompa se: kitekpa:na chikuase:n, de ompa ke:mah se: kita:lia ya ne:n ahko, ne:n e:witika:. N' e:witika: se: kita:lia ya wa:n *primero** se: kita:lia i:n ihtikowa:yo:t, se: kita:lia paniá:n de ne:n taihtiyo:meh. Paniá:n kima:ma. E:mah, mah kima:m[a], nika:n *que** se: kita:lia, wa:n ke:mah ompa se: kketsa ya ne:n kowtsitsí:n de i:n e:witika:. De n' e:witika: se: ki..., kiliah seki *pie derecho, pero**, tehwa:n a:mo tikmatih, neh a:mo no: nikelna:miki ki:ní:n n' ito:ka:y, nikelka:wtok, pero, pos yehwa yo:n. Wa:n ke:mah kita:liah n' ahko kaltakpakyo:t, ki:ní:n kiliah. n' ahko takua:pan. Ke:mah, kaltakpakyo:t. Tehwa:n tikiliah *caballete, pero** a:mo, kaltakpakyo:t. E:mah. Entó:s ne:n, de ompa ke:mah, sepa tikte:mowah na:wi, na:wi kale:waltsitsí:n de n' mehmela:wak, de achi ihkui:kuí:n, achi tohtoma:wak, tikta:liah ne: ka:mpa ne:wí:n *esquinas** wa:n sepa nika:n, wa:n ke:mah, sepa tiki..., ke:masá: tikta:liah tatahkoya:n sepa seh se:. De ompa ke:mah ompa tikte:k..., tekpa:ntiuweh. Entó:s ne:n, ompa tekpa:ntiuweh, wa:n para nijo:n ni:nipaka ne: tikitah ka:nachi kikui. De chikuase:n ne:n, chikuase:n *vara** pos kikui ne:n, ne:n, mahtio:mo:me ne:n kale:walmeh. E:mah, wa:n komohkó:n de chiko:me pos kikui ne:n mahtaktio:na:wi. Entó:s yehwa yo:n se: kitekpa:ntiw, de ompa ke:mah, nijo:n kintsi:n, i:n nika:n *primero** se: kita:lia nika:n taihtikowa:yo:t, i:n name:chilih. Ke:mah. De ompa ke:mah, tate:noh ya se: kitalia tate:nilpil. Tate:nilpil a. Tate:nkowa:yo:t ne:pa. Tate:nkowa:yo:t se: kita:lia. De ompa ke:mah se: pe:wa ya ika ne:n yo:n tikiliah kuilo:kowit. Kuilo:t. Kuilo:t, entó:s tikta:liah tik..., tikihitah tate:noh wa:n ke:mah tiktekpa:ntiuweh sasyoh tiktamachi:wah komo wehka, komo de ne:n yehwa ya n' *tejita, qué tanto de** wehka, yo:n a:mo miak kwi:ka kowit komo *tej..., tejita**. Ke:mah, a:mo miak kachi. *De n' cartón** kue:kue:chtik. Katí:n wehka kwi:ka *de n' cartón**, yo:n *cartón**, pos kipia *que** se kitamachi:wa *qué tanto de** weyak ne:n *cartón**, wa:n se: kitsi:nki:xtilia ya ne:, se: kitsi:nki:xtilia wa:n ompa ke:mah se: kita:lia ka:mpa se: kiso ya ne:n *cartón**, de ompa ke:mah, tatahkoya:n se: kita:lilia ya ne:n para mah kitsakuili a, Ke:mah. para a:mo motekonowa ne:n *cartón**. Komo a:mo pankalaki. Entó:s yo:n, yo:n no: se: kita:lilia wa:n seki ne:n seki kihtowah de n' kahkana:wak yo:n, kuali se: kitekpa:nilia *demás**. *Siquiera** na:wi se: kita:lilia nika:n i:ni, pero yetok ya ne:n tamachi:w ne:pa ka:mpa tiksoti a nika:n. Nika:n tiksoti a wa:n nika:n i:n. Entó:s nika:n tiksotiw ka:mpa mona:miktiw ya ihkó:n. Sayoh tiktamachi:wa:s *qué tanto**, se: kitamachi:wa *qué tanto de** pata:wak se: ki..., monepanohtos, De monepano:s. para a:mo nijo:n tahxi:kas. Ke:mah. Para a:mo tahxi:kas, para pos ihkó:n kuali ihkó:n monepanohtok ya. Pero komo tikta:liah sayoh tate:noh ihkó:n, pos ki:sa ne:n ka:mpa se: kiso, ki:sa ihkó:n wa:n tahxi:ka ya. A:mo wa:n *que de...** Ke:mah. Pero moneki mah kuali se:, ihkó:n se: ki..., ke:masá: se: kita:lilia kuali se: ma:kpal. Ke:mah. Se: ma:kpal se: kita:lilia wa:n ke:mah nijo:n ompa ya se: kita:lia para se: kiso ya ne:, Entó:s a:mo, a:mo teh *kipasa:rowa**, a:mo tahxi:ka. Ke:mah. Ke:mah, nika:n i:n nochi yetok ne:n kowtsitsí:n, pos se: kali neh nikmattok, kikui mahtatio:ns..., sempowal ka chikna:wi kowtsitsí:n kikui. Ke:mah. Wa:n tehwa:n tikiliah ne:n, yo:n kikui. Nijó:n *tanto de** yo:n kowtsitsí:n kikui para se: kaltsí:n nijo:n. Ke:mah. pos neh no: nikmattok, xa:, *bueno** teh xa: kachi tikmatis ka:nachi kowtsitsí:n kikui. *Al según de** se: we:i se: kaltsí:n. Ke:mah. Komo we:i se: kaltsí:n pos *más** kikui. Ke:mah. Pero komo a:mo yehwa sah yo:n *tanto de** kikui yo:n kowtsitsí:n *porque**, i:n kowtsitsí:n nochi po:wtok. Powtok ke:meh i:n se: kita:lia se:, ke:mah se: kita:lia Nochi powtok n' kowtsitsí:n, ke:masá:, tikuih de ahokuowit, tikuih de teswakuowit, de yo:n de yo:lohxo:chit, yehwa ya *a veces** ke:masá: no: kualtia de kakate. Ke:mah. Ke:meh yo:n kiliah yo:n, kuetaxkuowit n' i..., no: kualtia para ne:n kale:waltsitsí:n *o para** ne:n taihtiyo:t, Ke:mah. ta:nka:yo:tsí:n, tate:nilpil, yehwa n' taihtikowa:yo:t, nochi n' ahko nochi, nochi, yo:n nochi s..., nochi *serbi:rowa**. Ke:mah. *Porque** nijó:n kowtsitsí:n semi, nijo:n semi tayeka:ntok de n' tatahkoya:n para kitsakuilihtok n' ahko. Ke:mah, yehwa yo:ni. Ne: nochi ne:n tate:noh nochi nochi yehyetok nijó:n kowtsitsí:n Ke:mah. wa:n nochi ka tamachi:w. Nochi. A:mo no:, a:mo weli, pos teh no: kuali tikmattok nijo:n ka:nachi ne:n kwi:kah n' kowtsitsí:n wa:n no: tikmattok ne:n tamachi:w ki:ní:n se: kichi:wa ne:n kaltsitsí:n. Ke:mah. Mih i:n *antes** tikne:xtilia:yah, te:chne:xtilia:yah tota:tahwa:n, pos neh no: nikitaya de n' yo:n de n..., kuowxiwit n' ixiwyo, yo:n no: kualtia. Ke:mah. Yo:n no: taman kikehketsah ne:n kowtsitsí:n. Yo:n kachi we:weyak Yo:n, yo:n kachi we:weyak kikuih ne:n kal..., kale:wal. E:mah. wa:n pos *antes** nochi tikuiah ika yo:n komekat, peto:l..., peto:lmekat, tata:wikmekat, yehwa ya n' kuetaxmekat, yehwa ya ne:n tekolo:i:x, tepe:xo:no:t n' ie:wayo nochi ika ttahtalpia:yah, Ke:mah. [*por]que antes** a:mo teh tikitayah nijí:n teposmeh de n' ekintsi:n tikiliah ne:n *clavitos o corcholata**. Yehwa neh, *cuando** neh, a:mo kachi nikitaya, nochi kichi:wayah yo:n kaltsitsí:n, kaltsitsí:n yehwa ya yo:n de n' sakat, *sakaniño**, Ke:mah. nochi de n..., de n' owasakat. Ke:mah, yehwa yo:n kikuiah. Yehwa ya de n..., ne: xiwtsí:n de ne:n kuowxiwxiwit. E:mah. Yehwa yo:n nochi neh nikitaya, tehwa:n tik..., tehwa:n tikmattokeh *porque** no: tikpiayah se: kaltsí:n kichihchi:wka no:pá:n de n..., de yo:n xiw..., de xiw..., kowxiwit n' i..., n' xiwyo. Ke:mah. Wa:n yehwa ya n' kintsi:n nochi mopatak, ne:n ke:meh ekintsi:n pos no:, te:chne:xtiliah n' tota:tahwa:n, te:chne:xtilihkeh, ki:ní:n tiketsaskeh tokaltsi:n. Ke:mah. I:n tiketsaskeh n' tokaltsí:n pos i:n, no: miak kimattokeh *qué tanto** kwi:ka se: kaltsí:n de i:n, ke:meh i:n, kaltsí:n de na:wi *o de** ma:kui:l *vara o de** chikuase:n *vara**, se: de mak..., Ke:mah. mahtakti *vara**, yo:n no: nochi no: se: kimattok ka:nachi kwi:kas kale:wal, ka:nachi ki..., kwi:kas nika:n i:n taihtiyo:meh, Ke:mah. Wa:n e:..., ne:n ta:nka:yo:t, yo:n, sayoh se: sah wa:n komo a:mo, a:mo ahsi *de que** ta:ká:n telwe..., weyak se: kichi:wa ne:n kaltsí:n, pos se: kkua:sa:lowa. Yo:n kuali se: kisa:lowa. E:mah. Se: kkua:salowa kka..., t..., ti i:n taihtiyo:meh yo:n a:mo wel se: kisa:lowa. Yo:n a:mo weli, kipia senki:stos. Pero nijí:n kalihtikkowa:yo:t, kowa:yo:t i:n kuali se: kisa:lowa, *porque** se: kina:miktia ka:mpa ne:n taihtiyo:t. No: kuali se: kisa:lowa no: *porque**... Ke:mah. O:me tamali:xko, tamali:xko wetsok yo:n kuali se: kisa:lowa. N..., no: *igual** n' ahko de n' tama:mahkeh, kiliah tama:mahkeh. Ke:mah. Entó:s ne:n yo:n no: kuali se: kisa:lowa. No: weli. Kiliah tama:mahkeh *porque** ompa nochi, nochi n' tama:ma. Pos ompa mote:mpilowa ne:n kale:walmeh. Ke:mah. Nochi, nochi se: kitehte:mpilowa ne: kiliah tama:mahkeh no: wa:n nijo:n nochi se: kitehte:mpilowa. para taxi:kowa Ke:mah. [*por]que** eti:k. Ke:mah eti:k. Eti:k. [E]ti:ya. Nochi ne:n tate:nilpilmeh wa:n t... te..., te:nkowa:yo:t, pos yo:n nochi, nochi chika:wtok. Ke:mah. Nochi chika:wtok wa:n ompa nochi no:, ompa kua:yehyetok ya ne:n kale:walmeh. Ompa taksatok. E:mah. Ompa taksatok wa:n pos *antes** tehwa:n tik..., tiktehtekiah tiktehtekiah ihkó:n, t'tamachi:wayah wa:n tiktehtekiah, Para a:mo taneki:sa tepitsi:n. Ke:mah. para ompa tikua:ta:lia:yah itech ne:n taihtikowa:yo:t. mo..., ompa tikta:lia:yah, wa:n kintsi:n a:mo, kintsi:n tikchi:wah se: kaltsí:n ke:meh i:n nikitstinemi ka:s ika timopale:wiah, pos ihkó:n, sayoh tik..., *tikua:parejarowah** ihko:ni wa:n tikta:liah ihko:ni wa:n tik..., tiksoh ya. *Más** ne:nke:n kintsi:n ihsiwka se: kaltsí:n te:n se: ki..., ka o:me, e:yi tokni:wa:n se: ki..., se: ma:tami se: kali. Ika n' *clavos** ne:nke:n se: kichi:wa n' kali ekintsi:n. Se: ma:tami. Se: ma:tami. Se: ma:tami. Se: ki..., seki ne:wí:n ki..., se: mokui:lia ne: se: seko ki..., kisoh sepa nika:mpa wa:n ni:ni:paka se: mokui:lia se: ki..., kita:lia ne:n kowtsitsí:n. Ihsiwka kachi ekintsi:n. Ihsiwka ika n' *clavos** mo..., kachi ihsiwka wa:n achto komo kuomekat nochi, pos owih se: kihilpihtok. Wa:n no: mah se: kimati se: talpi:s, komo a:ki:n a:mo wel talpia, a:mo kualtia, *que**..., tomi *o** kaxa:ni. Yo:n yetok sah n' ke:n se: kilpi:s n' komekat no:. Pos no:, no: yetoyah de n..., ta:tahmeh de no: kimatiah, Ke:mah. Ki:ní:n talpi:skeh. Wa:n no: te:chne:xtilia:yah nijo:n, ka:tí:n de n' kualtias, de n' a:mo koto:nis se: Ke:mah. komekat ihkó:n, Ke:mah. yehwa ya n' tekolo:i:x wa:n xo:no:..., n' tepe:xo:no:t wa:n tata:wikmekat, Ke:mah. peto:lmekat, *hasta** yo:n kuetaxmekat, no: yo:n, ta: nijo:n no:, no: kualtia. Pa:pata:wak. No: kualtia. Entó:s yo:n no: tikuiah, neh ne:x..., ne:chne:xtilia:ya no:pá:n ka:tí:n de n..., de n' tikuiah ika tik..., ika tahtalpia:yah tatsi:ntsakuil. Ika tiktekpa:ntia:yah n' xo:no:kowit tikilpih..., tikilpihtia:yah. *Eso** ke:meh tikihtowa mah se: kitili:ntihtiw, Ke:mah. komo a:mo se: kitili:ntia kaxa:ni, no:, no: pos nika:n i:n nochi kale:walmeh no: tikihilpia:yah sah. No: tikihilpia:yah n' kale:walmeh. Tate:nilpil nochi n' ahko ne:n tama:mahkeh, taihtikowa:yo:t, Ke:mah, nochi ilpitoya sah, a:mo onkaya *clavos**. Ke:mah. no: tikilpia:yah *a veces** ne:n, yehwa ya ne:n, de ne: t..., ne:, ne:n, n' oksé: kuowtsí:n de ne:pa tama:mahkeh, no: kiliah no: tama:mahkeh. Pero a:mo, wa:n sepa nika:n i:n, no:, no:, no: tikilpia:yah n' tate:nilpil. Ke:mah no:, nochi ilpitok. Nochi ihilpitok. E:mah. Ta:nka:yot pos yehwa ne: nochi tik..., tikihilpia:yah nochi. Ke:mah. Nochi ika komekat tik..., tiko:nkuiah wa:n tiko:nkuiah se: tama:mal, wa:n yo:n poposokani de m' pitsa:wak, yo:n no: kualtia. Taxi:kowa no:. Taxi:kowa. No: ika se:, se: tahtalpia. E:mah. Yetok ke:meh se: chikuase:n taman, tein ika titahtalpia:yah Ke:mah. de para se: kaltsí:n tiketsayah. nochi wa:n tiktahtapa:nayah ne:n, ne:n xo:no:kowit, *o** ke:meh i:n no: oksé: taman yo:n witsyoh, n' ohtat. Yeh yo:n tikuiah para totatsakuil ihkó:n. tiktekpa:ntia:yah, tikxahxama:nia:yah nijó:n ohtat, Ke:mah, achto onkaya yo:n ohtat witsyoh, ekintsi:n onkak yo:n... E:mah. t'ta:lia:yah se: kow..., ihko:ni se: kuowit, ompa tikua:ta:lia:yah wa:n ompa tiktekpa:ntia:yah tiktapa:ntia:yah, *hasta** kualtsi:n ihkuí:n pata:wak mochi:wa ya. Yo:n, wa:n yo:n se: kiteki ne: ii:xehka:n se: kima:tia:ya *hacha iesquina para** mopata:wa. Ni..., mopata:wa. *Ies...**, n' ii:xehka:n se: kitsohtsontektiw ihkó:n se: kitsohtsontektiw. wa:n se: kimalakachohtiw n' oksé: para ki..., para t'tektia[tiktektiw a] achichi..., achi:chika[a:achka] ihkó:n wa:n ke:mah, de se: kita..., ka:mpa se: kitapo:ti a ka:mpa i..., ka:mpa imaxal a. se: kkalakia ya n' *hacha** wa:n se: kitila:na *hasta** ne:. ki:sa se: kuo..., se: taxama:ni:l kiliah, ohtataxama:nil ya. E:mah. Pos yehwa yo:n tikuiah *antes**, te:chilia:yah tota:tahwa:n, tikitayah kichi:wayah. Ke:mah. Nochi yo:n xo:nokowts..., xo:no:kowtsitsí:n t'tahtapa:nayah wa:n tikxihxi:mayah. pos a:mo no: wel tikye:kxihxi:mayah ta: katka tchi..., tit..., tinohne:lmeh ok. De ka:n se: ye:kweli pero. Pero ke:meh te:chilia:yah tota:tahwa:n ihkó:n tikxihxi:mayah ke:meh kina:miktia:ya, ke:meh kualtsi:n ihkó:n se: kita:lia:ya. Ke:mah. Entó:s kualtsi:n motatsakuaya. Kualtsi:n. Katí:n, ne:n ohtat, yo:n kualtsi:n, kualtsi:n mopata:waya wa:n kualtsi:n nika:n mo..., Ke:mah. motekpa:naya ihkó:n, a:mo, a:mo takohkoyo:ntoya. Pero nochi tikuiah nochi ne:n Kanah, moki:tskihtok kualtsi:n. Ke:mah. yehwa ya n' kuomekat. Tata:wikmekat, peto:lmekat, Nochi kuomekat, nochi kuomekat, yehwa ya n' kuetaxmekat, Ke:mah. tekolo:i:x, ne:n, tepe:xo:no:t, ne:n poposokani n' i..., n' ikomekayo, de yo:n pihpitsa:wak no: kualtai, a:mo koto:ni. Ke:mah. Ke:mah. Pos de yo:n, seki ne:n, seki komekat ihkó:n pa:pata:wak, no: kualtia tiktsahtsaya:nayah wa:n no: kualtia. Kualtia. Entó:s yehwa nijó:n neh nikmattok de n..., se: kaltsí:n ki:ní:n se: kichi:wa wa:n Ke:mah. pos kintsi:n kuali no: tine:chili:s, teh xa: kachi tikmati ne:n, ki:ní:n namehwa:n nankichi:wayah se: kaltsí:n *o** ki:ní:n nankitamachi:wayah, *o qué tanto de** weyak, *qué tanto** de pata:wak, Ke:mah. wa:n ki:ní:n ki..., kox, *derecho** nanketsayah *o** xa: nasika[nakasika] *o** *o** wehkapan kipia n' i..., n' ikua:pan, Ke:mah. *o** xa: nankitehtekiah *o** xa: teihsá: nankita:lia:yah ihkó:n. Tehwa:n no: t'chihchi:wah n' kaltsí:n de te:chne:xtilihkeh n' ta:tahmeh *que** no: kitamachi:wah ne: ke:meh ihwa:k a:mo onkaya *metro**, ta:tahmeh kimo:likwia:yah ne:n, ne:n tamachi:w, a:mo, a:mo onkaya, komo a:mo, komo a:mo mo:lik, pos ye:k..., kitamachi:wah o:me mo:lik yehwa yo:n ekintsi:n kikuih de s..., se: *vara** ya. E:mah, ika mo:lik kitamachi:waya pero nejo:n, kitamachi:wah de n..., ke:mah ki..., ki..., komo kinekih sake:ra ka:n de, mahtakti *vara o** chikuase:n *o** chikue:yi *vara**, kita..., kitamachi:wayah wa:n kiketsah n' kalikximeh, wa:n ke:mah, para kichi:wah n' koyokmeh yo:n tlak..., kitachkuiliah n' kalikximeh, a:mo onkaya ke:meh ekintsi:n yo:n koyo:meh kikuih yo:n tepos kkampacho:ti n' ta:l, ihwa:k para kki:xtia:yah n' ta:l n' ta:tahmeh, ki..., tachkuayah wehkatan ne:n ne:n ta:lko:mit, kichi:wayah, kitekiah tako:t, tako:tsitsí:n, wa:n nejo:n kitahkoilpia:yah n' i..., n' i..., n' ahko tepitsi:n wa:n ne:n se: [ta]tahkoya:n sepa kilpia:yah, sake:ra ohka:n, kitili:ntiah kuali ika komekat wa:n ke:mah ki..., kikaxa:niah n' ta:l ika se: kuowitso:k, wa:n ki..., ihwa:k a:mo onkaya *chuso** ke:meh ekintsi:n, e..., kuowitso:k sah kie:kapetka:tekiah se: kowit wa:n kitachkuiliah ya, kaxa:ni n' ta:l, kipantamo:ttiwih wehkatan ya pos kipantamo:ttiwih yo:n, yo:n se: taki:tskil de kowit. Kipankahka:wah wa:n para kkuiti a ne:n, kwa:lkuiti a n' ta:l wa:n ne:wí:n s..., oksé: ta:kat kiteh..., kiki:xtilia ihkó:n n' itsahtsa:la:n n' tako:t yo:n ta:l ya. Ke:mah, sepa kkaxa:niah, sepa [kipan]tamo:tah, yehwa n' kipanki:xtia, yehwa katka n..., katka n' i..., *ininherramienta** a:mo kikuiah ne:, para, a:mo ma:ahsi ok n' ta:l n' ta:kat ne:n ta:l pos ika yo:n kipantamo:tayah yo:n se: taki:tskil de kowit kitahkoilpia:yah kipantamo:tah kitila:na n' ta:l. Yehwa yo:n a:mo onkaya *más herramienta**. E:mah. Pero i:n se: ima:y a:mo se: ma:ahsi ok ampó:n ye:kwehkatan sake:ra se: *metro** seki, seki *ochenta** kki:xtihtiwi:ts [...] ika. pos yehwa n' kuowit ki..., kitahkoilpia:yah wa:n kipankalakia:yah para kitila:na n' ta:l. Yo:n a:mo kki:xtia:yah ika ima:y ki..., kkaxa:niah ika se: kowit wa:n ke:mah kipantamo:tah ya wa:n kwa:lkuiti a n' ta:l. Ne:wí:n sepa kie:kae:ktiah yo:n ki..., yo:n kichi:wah n' tekoch *más** wehkatan. E:mah, ekintsi:n pos *más ventaja porque** kichi:wah ika yo:n tepos kikampachohtiw ne: kikampacho:ti n' ta:l wa:n ne:nke:n kkuiti. Pero yeh no: kineki mah no: ko..., mah no: koya:wak n' koyok sepa no:. Wa:n ne:, ne: kowtsí:n kion..., kihilpiah se: taki:tskil kualtsi:n ma:s kopitstik ne:n koyok kuali kichi:wah iwki. Ke:mah, wa:n yehwa:n tachkuayah ika, neh nikitaya ne:n, Pos..., nehwa nikitaya de n..., pos ke:meh tikihtowa, neh n' ta:tahmeh. ke:meh tein no: tota:tahwa:n, kitamachi:wayah, yehwa ihkuí:n kitalilia:yah, kita:lilia:yah ihkó:n, Ke:mah. ma:kui:l ne:n, ma:kui:l kita:lilia:yah ihkó:n, ke:mah kitekih se: kowtsí:n, wa:n yehwa yo:ni kikuiah. Ke:mah. Wa:n yo:n nikneltoka ke:meh tine:chilihtok kintsi:n, *cuando** kichi:wayah se:, *hoyo**, tikiliah *hoyo**, tekoch. Tekoch. Entó:s kixih..., kitekiah se: kowtsí:n ihkó:n, kintsi:n onkas, kintsi:n miak onkak *cosas**, entó:s kitekiah se: kowtsí:n wa:n kualtsi:n kipatachxi:mayah, yehwa yo:n ika nika:n nochi kitektia:yah, kitektia:yah. Tatahkoya:n yetoya ne:n kowtsí:n, Yeh, yehwa, yehwa ya n' *chuso** kit n' ekintsi:n tikiliah. wa:n nika:n kitektia:yah. Ke:mah. Wa:n neh nikitaya ne: kahfe:nkowit, kintsi:n no: nikelka..., kahfe:nkowit kitekiah, pihpitsa:wak *o** teihsá: kowtsitsí:n de n' mehmela:wak. *Por eso** kikuiah ye:k miak, miak nika:n ihkó:n se: *rollo**, wa:n yehwa ya ika kipantamo:tayah ihkó:n kwa:lkuia n' ta:l. Para kkuitih n' ta:l ya, ke:mah. Kwa:lkuia ya n' ta:l pos ne:pa kite:mah. sepa nijo:n kitah kaxa:ni a ne:, pos kkaxa:nia ne: *porque** kilpia:yah ika ne:n komekat. Ke:mah. Ika kuomekat kilpia:yah, sake:ra e:yi, e:yi *lado** kil..., kilpia:yah, wa:n ika sepa kikuitih ne: kipankalakiah itech n' tekoch ne:n, ne:n *kowrollo** ihkó:n, wa:n kwa:lkuiti a n' ta:ltsí:n. E:mah. Ne:pa kitamo:tah, sepa oksé: ihkó:n *siquiera** na:wi:n, na:wi:n, se: nika:n kichi:wtok, *siquiera** na:wi kichi:wayah yo:n kilpia:yah ika kuomekat, se: ne:wí:n axtok wa:n se: ne:wí:n, niman kihtowa:yah, komo tietokeh ihkó:n ke:meh i:n timomakah ika *manito**, ke:meh ne: xtachkua, nochi kinchihchi:wiliah nochi yo:n kowtsitsí:n, wa:n ne: se: axtok ne:, a:kin achto ma:tami pos achto nochi kichi:wayah ke:mah kita:lia:yah n' kowtsí:n *qué tanto de** weyak, *qué tanto de** wehkapan. Ke:mah. De a:mo welik achto, seko kito:kayah kipia *que** nochi kichi:wayah yo:n tekoch, para ki..., ki..., kita:lia:yah n' ahko ya. Ke:mah. Nehwa ya ihkó:n nikmattok, pero... Ke:mah wa:n ki..., wa:n kita:lia:yah n' i..., ekintsi:n pos n' i..., *bueno** ihwa:k kachi ka:n..., no: kimela:wah n' ta:tahmeh para mah tepitsi:n achi mah ki:sa *parejo** n' kaltsí:n, kita:lia:yah kuomekat, kisa:lowa:yah wa:n kilpilia:yah se: kuowit ika ka:n niman se: ta:tahtsi:n moketsa ahko ya wa:n kita ox ih..., o..., *parejo** yetok a. E:mah, *kinivelaroh** ya, ke:meh ekintsi:n ika *manguera kinivelarowah** ika n' kalikxit, *kimarcarowah**, ihwa:k a:mo. Ihwa:k kita de san ka:nachi [...] wa:n ke:mah ki..., kitekilia ika *machete** ne: ka:mpa tami n' komekat, kita *que parejo** kita n' ta:kat iwki *parejo** yetok a, kitekilia ika se: *seña** kita:lia wa:n ke:mah kki:xtia yo:n kowtsí:n ya, wa:n yehwa ya n' *medida** kikui a n' ikalikxit[ikalikxiw], pero de nika:n tamiki n' kalikxit yo:n yehwa, yehwa n' *medida** katka, a:mo teh katka *manguera** [ke:meh] ekintsi:n kichi:wah n' tokni:wa:n. Pos neh nikitaya ne:n Ke:mah, ihkó:n. Yo:n te:sakame..., mekat kkuiah, yo:n mopihpilowa ike:span ne: oso ka:ns ika itech tepet mopihpi..., yo:n pihpitsaktik. Ke:mah kikuiah wa:n yeh kita:lilia:yah tate:toh, wa:n de tamachi:w kikuiah se: tet. Yehwa, yehwa ika tatamachi:wah. Ke:mah, yo:n *para, para plomada**. Se: tet kilpilia:yah wa:n yeh yehwa ya ne: kita:lilia:yah ahko s..., ox ki..., nijo:n mela:wak ya ne:n kalikxit. E:mah, ihko:ni. A:mo, a:mo kkuiah ke:meh kintsi:n, pos nochi ta:taman, nochi mopatak ya. Ta:taman ya, ta:taman ya nochi ekintsi:n. Yehwa yo:n ki..., kilpilia:yah se: tetsí:n ihkó:n ololtik. wa:n ompa k..., ike:span kita:liliah kox mela:wak ya ne: Ox mela:wak a. Niman kihtowah ne:, ne: mela:wak ya ne:. Sepa oksé: k..., ike:span kita:liliah ne:n kowtsí:n, sepa oksé: no: kikuih ne: kox, kox *igual**. E:mah. Ke:mah, kitamo:tiliah ya n' tatahkoya:n ne:pa, ne:pa kita:liliah ne:n n' te:sakamekat, ne:pa kita:lilia:yah wa:n sepa ne:pa wa:n kihtowah kintsi:n yetok ya p..., kintsi:n mah..., yetok ya, kintsi:n nijo:n mah tikintili:nti:ka:n ya. *Mopareja:roh** ya. E:mah, *mopareja:roh** ya. Ke:mah. Entó:s pos kintili:ntiah, tikintili:ntiah pero a:mo ke:meh kintsi:n eliwis tiktili:ntiah ika yo:n kuowit Ke:mah. Ke:mah. ika tiktsi:nmahmagayah, tiktsi:n..., t'tsi:nmahmagatia:yah, t'tsi:nmahmagatia:yah *hasta** motili:ntia:ya ya. Ke:mah, se: kimachilia ya tili:ntok ya. E:mah. Tili:ntok wa:n pos *antes** neh nikitak kikuiah yehwa yo:n ma:ta:nkehkowit. Yehwa. Xa: tik..., xa: tiki:xmati no:, ma:tankeh kipia n' iyo:lo kostik. Ke:mah niki:xmati, niki:xmati. Ke:mah, yo:loh no:. Wa:n yo:n no: selia. wa:n taxi:kowa. Ka:s ika tiketsayah ihkó:n ka:mpa kuecha:wak n' ta:ltsí:n ne:n kaltsí:n. Itsmoli:nia. E:mah. se: kitas itsmoli:ntok ya n' ike:span. Ke:mah. Wa:n yo:n chakay yo:n no: selia. No: selia. Ke:mah. Yo:n no: tikuiah para ne: kalikxit, chakay. Wa:n yo:n no:, no: tikuiah ne:n, de n' selia para tikihtowa:yah para taxi:ko:s. Ke:mah. Pero nijo:n a:mo nochi taxi:kowa:ya ne:n posteki nijo:n ta:lte:noh postekia. Pala:ni ta:lte:noh. Ke:masá: se: kitas nijo:n ompa e:wtok ya yo:n chikintenanakat, pero E:mah. nijo:n kintsi:n, kintsi:n nochi mopatak ya. Ekintsi:n ke:mah. Nochi mopatak. Ekintsi:n pos yehwa yo:n selia ya nochi yo:n kowtsí:n *hasta** yo:n xi:lo:kuowit, yo:n no:, yo:n no: selia, yo:n no: kualtia ya para ne:n tokalikxiw. No: selia. Tokalikxiw. Yo:n no: kualtia kalikxit. no: kualtiaya. Katí:n ne:n ala:wakkowit yo:n, yo:n semi pala:ni niman. Yo:n a:mo selia, yo:n pala:ni. Nochi i:n kakatekowit yo:n komo selik se: kiteki, yo:n te:mposteki. Ke:mah, pala:ni tate:noh. Te:mposteki. I... Katí:n yehwa:n yo:n kowmeh yo:n xi:lo:kowit, chakaykowit, yehwa ya n' oksé: kuowit, ma:ta:nkehkowit yo:n nochi kkuiah ne: a:na:l, *hasta** kkowayah. Ke:mah. Teh tikmattok *porque** ompa no: titato:kaya, ye:k miak onkak, n' ka:mpa onkak nijo:n wa:n ekintsi:n ne:n koyo:tsi:n kinamaka. Miak, miak onkaya n' kowit ompa. A:, kinamaka ya pos. A:, ye:ktaxi:kowa. *[Por]que** yo:n kuali para kalikximeh. Ma:ta:nkehkuowit. Taxi:kowa. Nika:n a:mo onkak, a:mo onkak, a:mo onkak. Nika:wí:n a:mo kachi nikita, xa: onkas we:wehka ampo:wí:n, *pero más** onkak ompa ne: a:na:lpa. Ke:mah, ka:n onkak nika:n. Ompa ne: a:na:lpa onkak nijó:n. Yo:n ye:kwehka:wa nijó:n kowit. Wehka:wa semi. Kachi wehka:wa *que** xokokowit Yo:n ke:mah wehka:wa. Ka:n taxi:kowa. *porque** xokokowit a:mo taxi:kowa. A:ah, yehwa yo:n, Wa:n s..., yo:n selia n' ikowyo se: kito:ka *porque** neh nikwa:lwika ni..., kowit nikwa:lwika wa:n n'to:kka ne: kaltsi:ntan, *que** ne: tietoyah nika:mpa, nikto:kka seliaka. Selia, yo:n kowit selia a:mo para se: kito:kas. Seliaka. Pos tehwa:n *antes** tikuiah yehwa yo:n na:wi, na:wi taman de kowit, n' a:makowit no: selia. No: selia. Kualtia ya no:. Yo:n no: tikuiah de n' mela:wak para ne:n kalikxit. Entó:s ni:nipaka taxi:kowaya, *sólo** n' tatahkoya:n tikta:lia:yah, ma:ski tein weli kowit, yehwa ya n' ala:wakkowit, Ke:mah, ke:mah. oso yo:n okseki kowtsitsí:n, xokot no: kualtia *porque** yo:n tatsakuil sah. Tatsakuil sah. Pero kachi tayeka:ntoyah ne:n, tein *esquineros** yehwa:n tama:mah, tama:mah kuali. ne:n *esquineros**, ka:mpa ne:n, tama:ma:nimeh de n' tayeka:ntok. Ke:mah. Nika:n tatahkoya:n pos yo:n sayoh, *hasta** a:mo nochi wehkatan tikto:kayah. A:mo wehkatan ok. Pero, A:mo wehkatan t'to:kayah pos yo:n nijo:n nochi nochi *mismo** yeh mosempale:wia:ya ya. Ke:mah. Mar..., ma:ski se: tehkoya ihkó:n a:mo moli:nia:ya, a:mo mo..., mochihkolowa:ya. Ka:n moko:so:lowa ok. A:mo moko:so:lowa ok. Pero no: semi tel..., *telimportante** yo:n *este** tatahkokalikxit *porque** yehwa n' tama:ma no:. Yehwa, yehwa nijo:n nochi ne:n, Kimpale:wihtok nochi. E:mah. taxi:kowa:yah, yo:n a:mo monekia semi telwehweikowit. Ke:mah. Ma:ski ihkui:ntsitsi:n tiktekiah seki. Ke:mah. Taxi:kowa:ya de e:yi. De e:yi nijo:n kipiaya pos taxi:kowa:ya. Kati:yeh moko:so:lowa:ya komo sayoh ohka:n kipia ne:n kalikxit, a:mo, a:mo taxi:kowa:ya. Mo..., mosenyo:lchika:wa ya. Ke:mah moko:so:lowa. Ihkó:n..., mah e:yi. *Siempre** moneki mah e:yi kipia. E:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi nik..., yehwa yo:n neh nikitak ne:n, ne: ke:man. Ke:mah. Tak kintsi:n no:, *cuando** ka:ns ika te:ch..., te:chyo:le:wah ihkó:n tik..., tikitatih wa:n timo..., timosenyo:lchika:wah, tiksenchi:wah se: kaltsí:n. *Entre** o:me, e:yi:n, niman kihto:s[keh], ¿ki:n tikchi:waskeh? Se: moyo:lmahxitia ke:ní:w se: kichi:was. Kihtowah pos ihkuí:n tikchi:watih. A:mo nochi tikmatih, pero ompa se: moseni:xpantilia ya. *Seis**, Se: moyo:lchika:wa ya, pero n..., se: ise:lti a:mo se: kichi:wa, i:pa uhki, ka:n se: kinemilia ke:n se: kichi:was. Ma:s se: kaltsí:n, ma:s tsikitsi:n, de chikuase:n *vara** komo a:mo se: kimati, E:mah. a:mo se: kichi:wa. A:mo se: kichi:wa. A:mo se: kichi:wa *porque**, pos kintsi:n nochi ihkó:n se: ki..., *siempre** ma:ski se: kihtowa ke:meh weli se: kaltsí:n, pero nochi se: kitamachi:wa. Nochi, tamachi:wtok. Nochi se: kitamachi:wa, *qué tanto de** wehkapan, *qué tanto de** we:weyak n' kowtsitsí:n, Ke:mah. Ke:mah. *qué tanto de** pata:wak nika:n, Ke:mah. Komo tikta:lih no: chikotik para ne:, pos chikoki:sa n' kali. Chikotik a, chikotik a. Nakasika yetok. Ke:mah. Pero komo tikta:lih nochi kualtsi:n ihkó:n, pos nijo:n kualtsi:n ne:n moka:wa. Ke:mah. Yehwa sah yo:n nijó:n neh nikmati. Yehwa sah, pos yehwa sah *compadrito** yo:n ika timonohno:tsah wa:n nejo:n soh xkihto sah moto:ka:y wa:n para nejo:n t'mattoskeh no:. Pos neh ni..., nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa de ne: xola:l de San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niEr..., niErnesto Vázquez, no: de San Miguel nima:ts..., niwi:tsa. Ke:mah.