Ekintsi:n xte:chnohno:tsa de yo:n xiwit ixta:wat mochi:wa, yo:n, ihwa:k chika:waya ne:n i..., ita:kka ata ne: tapa:ni wa:n poto:ni ne:n i..., iteyo. A:, yo:n xiwit pihpitsaktik sah mochi:wa n' iteyo pané:, mahyá: chi:l, kua:pitsaktik wa:n alaxtik n' iteyo. Yo:n tehwa:n tiki:xmatih ne: no: tanokuilpah..., tanokuilpahx..., tanokuilpahxo:chit yo:n, Yo:n tikih..., tta:liliah tanokuilpahxiwit *porque** no: kina:miki para tanokuilpah, tanokuilin. Komohkó:n telte:kokoh se: itanokuil se: kita:lilia ika, n' cho:kil wa:n kina:miki. Pero nejo:n, yehwa yo:n tehwa:n tikiliah iwki, iwki t'to:ka:ytiah, *que*** tanokuilpah..., tanokuilpahxo:chit *o** tanokuilpahxiwit. Wa:n yeh n' i..., ixiwiyo, ma:..., ma:pihpitsakweyak wa:n tepitsi:n ma:..., pané: ma:chi:chi:ltik tepitsi:n, a:mo semi sanke:, ma:pohpo:ktik sah. Pero n' ima:xiwyo ahalaxtik wa:n chohcho:kiloh nochi, nochi n' *icuerpo** cho:kiloh, ke:meh ikowyo, ke:meh ima:xiwyo, i:x..., i..., iteyo se: kiteki selik ok, cho:kiloh ke:meh po:poto. Yehwa yo:n ne: cho:kiloh. Wa:n *cuando** ne: chika:waya pos ne: ti:le:wi a n' kakawat, wa:n ke:mah motapowa ya ki:sa ya ne:n i..., ipotokyo, mahyá: yo:n po:poto ya, wa:n kipia n' i..., ka:mpa i..., ka:mpa s..., i..., xina:ch ya tihti:ltik ke:meh chi:ltet. Yehwa n' ika, ika ixwa sepa, momoya:wa ika n' xina:ch, yehwa yo:n ne:, pero tehwa:n tiki:xmatih *que**, tanokuilpahxiwit yo:n, tanokuilpahxo:chit. Wa:n se: tanokuilpahxiwit yo:n xaxakachtik n' ikowyo, yo:n para kitaweliah ne:n xina:chmeh[xina:ch] kita:liliah ke:meh i:n tato:kah. Yeh ma:xaxakachtik nochi n' ikowyo, pa:né: *esquinado**, na:wi sah n' kipia. wa:n pané: witsyoh, *hasta** n' ima:xiwyo xaxakachtik. Wa:n yo:n ahwiyak wa:n ne: seki, se: tein nimitsilwia yo:n a:mo ahwiya:k yo:n, yo:n sayoh ne: cho:kiloh, pero a:mo ahwiya:k, yo:n tapahtia n' icho:kilotsi:n, tapahtia para se: itanokuil. Yo:n pahti para, para ne:n, tanokuilin. Pero yo:n seki tanokuilpahxiwit sah tikiliah pero a:mo pahti para tanokuilin, yo:n ahwiya:k ke:meh yo:n, ke:meh yo:n, ke:ní:w yo:n ts..., ke:ní:w n' kiliah *este** yo:n, yo:n nejo:n okuilkowit pero yo:n ma:pisi:ltik. ¿Tiki:xmattok n' okuilkowit ma:pisi:ltik? Yo:n seki ma:patakaxtik wehwei mochi:wa, a:mo, okuilkowit ma:pisi:ltik yo:n tahtakua:wak, ka:mpa tehtepe:yoh mochi:wa n' okuilkowit ma:pisi:ltik. Ye:kahwiya:k iwki a n' iahwiya:k i:n xiwit tanokuilpahxo:chit, yo:n poso:ni kualtsi:n, yehwa yo:n. Iwki a n' ahwiya:k, pero nejo:n *sólo** ahwiya:k sah wa:n xaxakachtik. Pero a:mo pahti para, pahti *para semilla** kitaweliah. Pero para tanokuil a:mo wa:n i:n seki neh n'mattok pahti *que** n' icho:kilo [para] tanokuil. Yeh ika kiliah tanokuilpahxo:chit, tanokuilpahxiwit *o** tanokuilpahxo:chit. Yeh ka tikilwiah, porin cho:kil tapahtia. ¿Wa:n ixo:chio yehwa n' tein cho:kiloh, ke:niwki? Tein cho:kiloh n' ixo:chio no: kohkostik, o:me *color** mochi:wa tepitsi:n. Ipanko kohkostik, pero yo:n *fuerte** kostik, tikihto:ka:n *anaranjado**. Wa:n tayo:la:n tepitsi:n kostik a, tepitsi:n sah, a:mo semi sanke:, E:mah, yehwa yo:n ne:n mochi:wa *cuando, cuando** poso:ni. Wa:n de ompa e:..., tak s..., e:..., a:mo nochi e:wa miak ne:n..., yo:n xo:chio:wa ye:kmiak. Pero pampi:xowi wa:n se: sah moka:wa para n' iteyo mochi:wa i:pa se: sah, a:mo mochi:wa ye:k se: taolo:ch. *Cuando** xo:chit ke:mah ye:k se: taolo:ch mochi:wa. *Pero cuando** tak a:..., pampi:xowi a xo:chit moka:wa sayoh, sayoh pané: *chilito**, kua:pitstik moketsa, yehwa yo:n. Yehwa yo:n *is...**, ita:kilo ya. Pero a:mo miak, komo miak mochi:waskia n' iteyo, pos ye:k se: *rollo** mochi:waskia n' iteyo. i:n se: sah moka:wa n' ima:tsa:la:n, i:pa se: sah, a:mo kichi:wa miak. Seki xo:chit sah m' poso:ni wa:n se: sah moka:wa n' tein poso:ni n' iteyo. Yehwa yo:n tehwa:n tikiliah ne: tanokuilpah. Tanokuilpahxo:chit, tanokuilpahx..., tanokuilpahxo:chit *o** tanokuilpahxiwit. Yehwa yo:n tikiliah, tehwa:n tikiliah *porque** pos kipahtia para n' tanokuilin. E:mah, yeh cho:kiloh nochi wa:n i:n se: tanokuilpahxo:chit a:mo cho:kiloh, yeh sayoh ahwiya:k sah wa:n xaxakachtik n' ima:xiwyo. Yehwa yo:n. E:mah. Iwki a mono:tsa pero a:mo iwki a n' chihchi:wtok. I:n seki tanokuilpahxiwit ma:ahalaxtik wa:n cho:kiloh, wa:n moahkokehketsa sah yeh. Kuali ki..., mochi:was o:me, e:yi imaxal sah mo..., *más** a:mo mochi:wa we:i wa:n i:n tanokuilpahxo:chit yeh wehkapan moskaltia wa:n ye:kxaxakachtik wa:n weli mosowas wa:n olo:chmahma:ytia, miak itsmol ki:sa yo:n xo:chitsí:n wa:n ahwiya:k. Wa:n i:n seki a:mo ahwiya:k. Ta:taman ineketsalis pero iwki mono:tsa no:. Pero a:mo iwki ne:n, tein oksé: kipia welitilis, a:mo kipia n' oksé:. E:mah. Wa:n yehwa i:n... Tehwa:n tikiliah *que**, tehwa:n tikiliah kipia welitilis *porque** tap..., te:pahtia ika yo:n tanokuil. I:n kipia n' oksé: welitilis wa:n se:, oksé: welitilis kipia tein kitawelia xina:ch. Para mah ki:sa o:xtik, *cuando** ka:pachowah kipante:miliah. Iwki kihtowah n' kitawelia wa:n oho:xtik ki:sa xina:ch, n' sinti. para n' a:kin ko:yas pos a:mo owihtis ko:yas, komo tahtakua:wak semi, kaxaltsí:n sintsí:n, de te:ntok sah koli:nia wa:n olo:ch..., olo:cho:ya Yeh ika kitaweliah ika yo:n tanokuilpahxiwit yo:n. Ta:taman ichi:walis, *cada, cada** tato:k, taman ichi:walis kichi:wa. Sayoh mah se: kineltoka wa:n mah se: kichi:walti. E:mah, yehwa sah yo:n. ¿Wa:n yo:n xiwit, ka:n tikmati xa: kikuah teihsá: okuilimeh? Yo:n tein cho:kiloh. A:mo teh kikuah, ka:n teh kikua mo..., de chika:wa ompa wa:ki *porque** cho:kiloh yo:n, ke:meh cho:kiloh, cho:kiloh ke:meh yo:n po:poto, se: kkoto:na niman ki:sa n' icho:kilo. Ke:meh yo:n po:potoxiwit tein nohne:lmeh ok s..., t'ma:kokototsa ki:sa n' icho:kilo. Iwki a ne: xiwtsí:n. E:mah. Wa:n a:mo wehkapania, mehmelaktik mochi:wa sah n' tako:tsí:n wa:n iwki sah. Ne:, *por eso** kiliah tanokuilpahxiwit yeh mopacha:nia, wehwei *mata** mochi:wa wa:n momahmaxalowa wa:n sa nipa xo:chiowa, miak xo:chit kite:maka wa:n i:n seki a:mo, achi mone:neki. E:mah. Wa:n yehwa ne: yo:n tein cho:kiloh, ¿i:pa ixta:wat sah mochi:wa *o** mo..., mochi:wa n' kowtah? Ixta:wat. Kowtah a:mo mochi:wa niu:n kahfe:ntah a:mo mochi:wa, *solamente** ixta:wat mochi:wa. Ompa yo:n mochi:wa, at ke:ní:w mochi:wa yo:n pero ixta:wat sah mochi:wa. E:mah. *Bueno** pos komohkó:n nochi a de i:n xiwit, sayoh moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan.