Pos ekintsi:n xte:chnohno:tsa de n..., mo:so:t ka:nachi taman tiki:xmati wa:n ka:ni mochi:wa, ke:niwki n' ixo:chio. *Ajá**, pos mo:so:t, nikita neh, nikita neh o:me taman onkak. se: taman yo:n kiliah mi:lahmo:so:t, mi:lahmo:so:t kiliah porin mochi:wa mi:lah. A:mo mochi:wa ka:sá: ika, *solamente** mi:lah mochi:wa. Wa:n yo:n kuomo:so:t mochi:wa kowtah ka:mpa xiwka:wal, ka:mpa a:mo a:kin tekiti, a:mo a:kin tawi:teki, ompa mochi:wa yo:n, pacha:ni, e:wa n' kowit wa:n moskaltia wehkapan wa:n mo..., mochi:wa kuoma:pan, momahmaxalowa, wa:n n..., yeh, yeh n' ixo:chio kostik, ke:meh, ke:meh ehkaw. Wa:n i:n seki, i:n mi:lahmo:so:t yeh n' ixo:chio ista:k. Wa:n nejo:n yehwa yo:n wa:n de sepa chika:waya yo:n mi:lahmo:so:t, de we:wehti a, chika:waya wa:ki, pampi:xowi n' xo:chit wa:n moka:wa ne:n iteyo ya, iwitsyo motohto:ka, *casi** komo se: pano:tok, *casi** komohkó:n moloxtik se: itilmah, ompa mokahka:wa wa:n *después** se: motsotsontok a te:kuihkui yo:n. mo:so:t. Wa:n i:n seki kuomo:so:t, yeh, yeh poso:ni xo:chitsí:n wa:n pampi:xowi, a:mo se: yowi kowtah ne:pa, a:mo te:kui, pero yo:n *i..., igualito** n' iteyo ke:meh ehkaw. Yehwa yo:n niki:xmattok wa:n i:n, i:n kuomo:so:t, ne: achi *más** kechma:pisi:ltik wa:n ye:kma:tsitsikiltik *más** n' ima:te:mpan wa:n pisi:ltik, wa:n ikowyo alaxtik, alaxtik n' ikowyo wa:n wehka mowila:na. Wa:n, wa:n achi tsohya:k semi, yo:n tsohya:k. Wa:n i:n mi:lahmo:so:t yeh n' i..., yeh moskaltia a:mo semi wehkapan, wa:n i:n nimitsilia ista:k n' ixo:chio wa:n ikowyo yeh ne: mah tikihto:ka:n ne:, na:wi *esquina** kipia, na:wi *esquina** kipia, *esquinado**. Wa:n nejo:n ix..., ixiwyo ma:we:weyak tepitsi:n, wa:n yeh chichi:k, yo:n a:..., a:mo tsohya:k chichi:k. Wa:n ix..., ixo:chio ne: ista:k wa:n iteyo ne: te:kuihkui. Yehwa ika se: kimati *que** no: t..., no: taman, mo:so:t pero no: taman yo:n ita:kilo taman wa:n taman ne:n yeh chichi:k wa:n i:n se: a:mo chi:chik yeh, i:n seki tsohya:k ne:n kuomo:so:t. E:mah, pero kikuah n' chiktehmeh no: yo:n, yo:n a:kuetahmeh nokta kie:kkuah n' ima:xiwyo. E:mah. ¿Wa:n mi:lahmo:so:t, ka:n kikuah? Yeh a:mo kikuah, a:mo kikuah *pero más** tikitah kikuah ne:n kuomo:so:t. Ka:mpa onkak ne:n mo:so:t, ne: se: kita n' ima:pan kikuahtokeh n' kilit, n'mattok *porque** nikinimaga neh itech n' xiwit. E:mah. Wa:n yehwa n' tein mi:lah..., mi:lahehkaw komo a:mo kikuah ne:n tapialmeh, ¿tein kalihtiktapialmeh ka:n no: kikuah? Pos komohkó:n se: kinkui:li:ti ne:n ehkaw ne:, ne: mi:lah mochi:wa kikuah, kikua pitsot, kikuah pio:tsitsi:n, se: kinte:mili kikuah, kikuah n' ima:xiwyo. Wa:n iteyo ne:n, ne:n ehkaw, ne:, ne: chika:waya pampi:xowi wa:n kikuah n' chiktehtsitsi:n ompa ne: *cuando** se: tame:wa itech enero, *cuando** se: tai:xta:i, mote:mah ata n' kui:kuilchiktehtsitsi:n, kikuah yo:n poxkostsitsi:n oso yo:n, nehnextikeh seki chiktehkone:meh tsikitsitsi:n. Moololowiliah n' ta:lpan ne: yo:n, de pampi:xowi n' iteyo, miak te:ntok, ke:meh yehwa:n itstokeh kololowah n..., n' iteyo n' ehkaw, yo:n kikuah chiktehmeh it..., iteyotsi:n. Chiktehkone:meh pero, tein pisi:lmeh. Yehwa:n kikuah pero ne: eh..., ehkaw n' iteyo. Pero mo:so:t a:mo kikuah *porque** we:weyakaxtik, yo:n a:mo, a:mo kikuah n' chiktehmeh. E:mah. Wa:n yehwa ne:n i:n, mo:so:t wa:n kuomo:so:t, xa: pahti *o** ihkó:n se: kitatekiwtia. Pos ne:n mo:so:t, mo:so:t tein mi:lahmo:so:t, no: pahti kihtowah de yo:n se: moteki, kima:xakualowah, iwki a pahti no: *igual** ke:meh i:n tsi:nich kilwiah. Yo:n tsi:nich kiliah no:, no: iwki a no:, komo se: kipa:tskilia n' ia:yo ka:mpa te:kokoh, no: nejo:n kipahtia yo:n mo:s..., mo:so:t. Wa:n i:n seki i:n, i:n kuomo:so:t kihtowah no: pahti pero ke:meh yo:n tihtiwa:kih no: *ig...**, no: kinelowah iwa:n okotsokowit ima:xiwyo, *porque** tamatisneki a n' ahwiya:k n' ke:meh kuomo:so:t, n' okotsokuowit tamatisneki a iwki a de, de ahwiya:k. Yo:n para ki..., kitekih no: yo:n kuo:mo:so:t wa:n yehwa ne:n yehwa ne:n okotsoxiwit wa:n kimanah, pero a:mo sayoh yo:n, miak taman xiwmeh kinelowah iwa:n ok. Para mo..., ki..., ma:ltia ika n' a:kin yo:n mokokowa. Ke:mah, yehwa yo:n. Pahti nochi, nochi pahti, seki pahti para *para cortada** ne:, se: kipa:tskili n' ia:yo wa:n seki pahti para para se: tihtiwa:ki ik..., ika ne: ma:ltiah. E:mah. *Pero cuando** wa:lma:ltiah yehwa ne:n kuomo:so:t wa:n yehwa ne:n yehwa ne:n okotsokuowit ima:xiwyo, no: iwki a n' ahwiya:k ke:meh okotsokuowit tikihnekuis *igula** no: n' ahwiya:k ne:n kuomo:so:t, iwki a no:. N' ixo:chio tikihtowa n' i:n o:me taman mo:so:t ta:taman, pero komohkó:n ne:n Kohkostik. Ta:taman. ¿Inixiwyo no: ta:taman? Ta:ta:man, kuomo:so:t ne: achi, achi ma:pisi:ltik. Pisi:ltik wa:n telma:tsitsikiltik wa:n i:n seki mi:lahmo:so:t telma:wehwei wa:n ma:we:weyak sah, ma:pihpitsaktik semi ie:kapan, achi ma:wehwei yeh wa:n i:n seki ma:pisi:ltik. E:mah. Wa:n ma:..., ma:ahalaxtik, kachi ma:pisi:ltik n' ima:y pero ma:ahalaxtik. Wa:n i:n seki mawehewi n' ima:ytsitsi:n, ma:..., achi ma:moloxtik yeh i:n seki mi:lahmo:so:t n..., *esquinado** n' i..., i..., ikowyo. Na:wi *esquina** kipia, mahyá: nahna:wi, na:wi *esquina** kipia. Nochi iwki *hasta** moskaltia *hasta** i..., ka:mpa iksemi a mota:lia xo:chit pitsaktik mochi:wa wa:n nawi n' i..., *iesquina** kipia. Iwki yo:n kowit. Wa:n i:n *este** kuomo:so:t yeh mimiltik n' ima:y, yo:n ikowyo wa:n ahalaxtik, yo:n a:mo a:mo teh nepolo:l, se: ki:xmati ika n' ikowyo, alaxtik wa:n wa:n i:n se: pos *esquinado**, na:wi *esquina** kipia n' mo:so:t de, de mi:lah. E:mah. Wa:n yehwa i:n mo:so:t i:n i:pa *desde** wehka:w i:pa mochi:wa sah. I:pa onkak, n' tehwa:n ti:xpeta:nkeh i:pa onkak yo:n xiwit, i:pa onkak. Kuomo:so:t i:pa onkak wa:n i:n xiwit i:pa *desde** tak mota:lih *mundo** wa:n kichi:w n' towe:itahtsi:n *semilla** mah mochi:wa. E:mah. *Bueno** pos pané: nochi a ne:n tte:chnohno:ts i:n o:me taman mo:so:t, sayoh ne:n moxola:l wa:n moto:ka:y. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez Chanico wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.