Pos kuali tine:chili:s ne:n yo:n texo:chima:yxiwit, ki:ní:n, ki:niwki wa:n para ton se: kikui wa:n kox we:i, ox xo:chiowa, nochi kuali tine:chili:s komo. A:, yo:n tekxo:chima:it. Ne:, ke:mah niki:xmattok n' tekxo:chima:it. Yo:n nejo:n, pos de xo:chiowa yehwa sah no: n' i..., ixo:chiotsi:n ke:meh weli sah, nimitsilia se:, mahyá: e:wat sah, mahyá: to:to:moch sah n' ixo:chiotsi:n. Wa:n no: powetsi a:mo, a:mo ki..., a:mo ika ni..., n' iteyo a:mo ke:man nikita n' iteyo pero n' ixo:chio m..., pawetsi n' ixo:chio, se: e:wat sah n' ixo:chio. Wa:n mowila:na kowke:span, wa:n wehka, tein wehkapan yowi, seki n' wehka:wak ya, wehka:wak n' ompa yetok, m..., wehwei mochi:wa n' ima:xiwyo, para i..., we:weyakaxtik, wa:n yo:n ke:mah pos ne: tipano:keh tehwa:n, katka tnohne:lmeh, tiko:ntekiah wa:n tiko:nka:wayah Kuesala:n, tiko:namakayah e:..., *por ciento** n' kiliah yo:n xiwit. Wa:n ihwa:k ne:n kua:kowmiktia:nih oso ne:n kua:kownakanamakanih, kikowayah yo:n xiwit wa:n tiko:nka:wayah, sábado kualka:n tika:watih t'[mo]wa:lkuiliah ne:n, ne:n tapalo:l, yo:n t'chihchi:wayah ya. Wa:n kipatayah ika ne:n xiwit, ika t'patatih ika. Wa:n nejo:n ekintsi:n a:mo ok. A:mo moi:xmati yo:n wa:n yo:ni..., yo:n nimitsilia texo:chima:it, mochi:wa wehwei a n' ixiwyo para kipi:kih nakatsí:n, wehwei n' ixiwyo. Wa:n nejo:n no: yehwa ya n' kite:maka yo:n kiliah te:sakamekat. Yo:n te:sakamekat inalwayo yehwa yo:n tekxo:chima:it, ka:mpa wehka..., wehkapan yetok ne:n yo:n kuomekat, ne:n texo:chima:it, monalwayo:tia, ki:sa imah..., imahma:tsi:ntan ne: yo:n inalwayo, wa:n mowila:na *hasta** ta:lpan, mopawi:la:na *hasta** ta:lpan taksati ta:lpan ya, ompa takuahtok no: yo:n, yo:n inalwayo. Pero de ka:mpa wehkapan kowit we:weyak no: n' kite:maka n' kuomekat, sake:ra ka:n se:, ma:kui:l *o** mahtakti *vara, según de** wehkapan eski n' kowit. Kuahkuali komekat ki:sa wa:n no: yo:n ompa ki:sa para se: tawi:pa:na ika ya yo:n kuomekatsí:n. Kualtsi:n, yema:nik para se: tawi:pa:nas wa:n nejo:n, o:me ta..., *bueno** o:me taman yehwa yo:n, seki tein kite:maka komekat wa:n ika kipi:kih nakatsí:n. Wa:n se: taman kuomekat onkak yo:n kiliah ne:n texo:chima:it, pero a:mo wehweia wa:n ikowyo tomaktik kachi, teltomaktik n' ikowyo mahyá: kantsili:n, wa:n ima:xiwyo yehyewaltik sah wa:n tsikitsitsi:n. A:mo ke:man tik..., a:mo ke:man kiko:wkeh para yo:n kua:kownakat kipi:kiskeh ika. Tsikitsi:n ima:xiwyo wa:n yewaltik. Pero mowila:na ke:mah pero n' kuoma:pan wa:n weyakaxtik mochi:wa n' kuomekat, sake:ra se: mahtakti *vara o más**, se: kaxto:l *vara**. Ekintsi:n ke:meh kikuih ya ne: ka:mpa tamachtiah *escuela** ki:sah m' pi:pilmeh, kininawatiah mah kite:mo:ka:n te:ta:tahwa:n yehwa n' kuomekat, yeh kkuitih yehwa yo:n, yehwa yo:n kuomekat, n' tekxo:chi:ma:it, pero y..., yo:n pisi:ltik, yo:n tein ma:yehyewaltik. Pero tein yo:n para kua:kownakat a:mo weli, a:mo weli yeh *porque** yeh mopepechowa kowke:span. Wa:n i:n seki a:mo, yeh kuoma:pan nemi sah, ihkó:n mahyá: kuomekat, momahma:ytia wa:n kuali kitila:nah *hasta** ta:lpan sewetsiki, seweyak. Pero i:n seki texo:chima:it tein kite:maka kuomekat, a:mo wel kitila:nah *porque** pepechiwtok wehkapan i..., i..., ika nalwat mokihki:tskia, Wa:n a:mo weyak mochi:wa ne:n *icuerpo, sino que**, tepitsi:n sah mochi:wa ne:n kuomekat wa:n momahma:ytia ompa. Pero i:n seki nimitsilia para i:n, i:n tachihchi:wah ika n' *escueleros**, we:weyak n' kuomekat mochi:wa wa:n a:mo mopilowa, tepitsi:n sah ne:n kipia nalwatsí:n, tepitsitsi:n sah. Kitila:nah sewetsiki ta:lpan. Yo:n ika tachihchi:wah ekintsi:n yo:n texo:chima:it. A:, i:n a:mo, a:mo takua:wak semi, achi yema:nik. A:mo. *Este** ka:n, ka:n kite:maka nalwat tein, kipia tein para..., kuomekat ke:meh te:sakamekat. Tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n, tsikitsi:n ihkuí:n ima:tsitsi:n nikita. Se: kita ne: ka:mpa ne: ika tachihchi:wah ya wa:n inalwa[yo]tsitsi:n ihkuí:n sah yetok n' inalwa[yo]tsitsi:n de ih..., *cada** ii:x. Wa:n yo:n seki kuomekat, mopampilowa we:ikuomekat. Yo:n *serbirowa para** se: tawi:pa:na. Wehwei. Wa:n nejo:n a:mo kachi ki..., tachihchi:wa ika n' to..., ne:n *escuela porque**, tohtokotstik sah ne:n ik..., n' ikowyo, a:mo wehwei. Wa:n i:n seki we:weyakaxtik mochi:wa, motila:nwa we:weyak wa:n moma:ytia wa:n se:nkuoma:pan yowi, a:mo mopepechowa kowke:span. *Por eso** kuali kitila:nah. Wehkapan ka:mpa mopampilo:ti. Wehkapan mopampilo:ti, ke:mah mopampilo:ti senweyak *hasta** ta:lpan yetok, ompa kitila:nah ya wa:n kwa:lkuih ya. para tachihchi:wah ika, kualtsi:n mota no: yo:n xiwit [ika] tachihchi:wah. Kualtsi:n mota wa:n onkak seki yo:n, no: n' kuomekat no: ki:sa, Pos... yo:n, yo:n kowe:lo:t no:, kowe:lo:t yo:n i..., i..., inalwayo, pero yo:n semi tsohya:k, kachi tsohya:k *que** a:mo i:n te:sakamekat, kachi tsohya:k. Wa:n se: kitila:na ya, achi patachtik sah n' komekat wa:n tel..., telnalwayoh tepitsi:n inakastan. Wa:n nejo:n se: kitetekuinowa ye:ktotopoka ya, ye:kpihpixki mahyá:, wa:n ye:ktsohya:k, yo:n komekat teltsohya:k *que** a:mo i:n te:sakamekat. Yehwa yo:ni no: k... Wa:n yo:n de poh..., kakisti poh..., pohposteki, a:mo kualtia ok, koto:ni. Porin nalwat, ne:, ke:mah, semi teiktik. Wa:n porin, porin ipane:wayo kakaltik, mahyá: *nylon**. Wa:n yeh ika tohtopo:ni a se: kitetekuinowa ata wa:n para se: tawi:pa:nas a:mo ye:ktaxi:kowa, kokotoka. Tohtopo:ni. Semi teiktik wa:n te:sakamekat tepitsi:n takua:wak yeh wa:n *más** ema:nik. E:mah, yehwa yo:ni. Pos no: nmitsili:ti de n..., tepitsi:n de i:n xiwit, pos, kikuih yehwa yo:n para kichi:wah yo:n kiliah ko:ntsitsí:n, wa:n ne:n yo:n tokua:yekawil, tikiliah tokua:yekawil ne:n *sombrero** wa:n yehwa yo:n ne:n *de veras** se: kitsi:nteki n' komekat wa:n se: kitila:na, pos wi:tsa ne:n, ke:masá: wi:tsa iwa:n n' i..., n' ixiwyo. E:mah. Wi:tsa n' iwa:n wa:n iwa:n pa:nwetsi. Wa:n ke:masá: se: kitila:na, koto:ni. Koto:ni ata. Entó:s yo:n tehwa:n ki..., kikuih wa:n no:, no: se: kichipa:wtiw seki, ihkó:n nijo:n se: kikui, ke:masá: se: kimolo:ntia wa:n se: kki:xtilia, kualtsi:n ki:sa n' e:wat. Kualtsi:n ki:sa n' e:wat se: kitila:ntiw ihkó:n, se: kichipa:wtiw moka:wa sayoh ne:n, Ikowyo sah. n' ikowyo sah. Yo:n ikowyo kualtsi:n, a:mo posteki, yehwa ya n' se: kikui. Yema:nik. Yema:nik wa:n pos tehwa:n ixiwyo, pos ki:n[ke:meh] ne: a:na:l tinemiah, tikwa:lkuiah se: tanepan, ko:nkuia ne:n kwa:..., wa:n *por eso** nikneltoka ke:meh tikihtowa ne: Kuesal..., Kuesala:n tikwi:kayah, wa:n ompa tikwa:lkuih ya ne:n nakatsí:n, kua:kowes wa:n ika tikpatayah. Ke:mah. Ika kipa:ta..., kipatayah ne:n tota:tahwa:n wa:n pos yo:n wa:n oksé: pos *a veces** no: nikitstinemi a:mo, a:mo kipia n' in..., ikuomekayo, nijo:n io:nka sah, ihkó:n yowi mowila:na sah. Mowila:na sah, yo:n kikuih sayoh para ne:n tachihchi:wah, yo:n a:mo, a:mo nikihto:s kikuitih para ika kipi:kitih. A:mo teh kite:maka. A:mo teh kite:maka. E:mah. Wa:n i:n kowe:lo:t yehwa yo:n tikihtowah *de que** pos pahpatachtik n' ie:wayo wa:n nijo:n a:mo, a:mo mihmiltik, pahpatachtik n' ike:span mo..., mota:lia, yehwa yo:n ne:n Pahpatachtik sah. E:mah. se:, ka:s ika se: kita ye:kkualtsi:n ihkó:n mote:tekpa:na, wa:n pepechiwtok nijó:n. Pepechi:wtok kowke:span. [Kow]ke:span e:wa, t..., kiniliah komekat. Entó:s yo:n se: kitila:na ke:masá: wa:n se: kkoto:na pané: tohtopo:ntiw. Ke:mah. Pohposteki s..., pohposteki sah n' e:wat. Yehwa yo:n. Pero a:mo, a:mo nijo:n koto:ni, ke:meh eskia yo:n mokuelpachohtiw, pero topo:ntiw, pohpostektiw, tohtopo:ntiw. Yehwa i:n ne:n, i:n xiwtsí:n, pos *antes** nijo:n nochi ne:n kikuiah pero kintsi:n a:mo kachi kikuih ok. Ekintsi:n a:mo ok. A:mo kachi se: kita mah kwi:kaka:n ok ne: Kuesala:n ta:, ompa kwi:kayah oso n' ompa ne: ya:yah, ke:masá: kwikayah ika, ika chikiwit kima:mah yo:n xiwtsí:n. Entó:s ne:n tio:tak kwa:lkuih ne:n nakatsí:n ki..., kipatayah. Ke:mah. Pero no: de n..., sehselik no: semi telyema:nik, no: kihitayah. Kihitayah no:. Ke:mah. No: kihitayah wa:n kintsi:n ne:n pos ampó:n kintsi:n nika:wí:n, yehwa ya kikuih para ne:n tachihchi:wah, yo:n ma:tachihchi:walis kichi:wah. Ke:mah. A:mo no:, yo:n a:mo ma:wilowa nijó:n, komekatsí:n, ta: *antes** yehwa no: tikuiah, ke:meh i:n teh ti..., *cuenta**, tikuiah seki para titahtalpia:yah. Ke:mah. Te:sa:kamekat tikihtowah para kaltsí:n *o para** i:n Para kaltsí:n kichi:wayah ika. Se: kola:l kiwi:pa:nah. Ka:s ika tikchi:wayah yehwa ya ne:n *corral** wa:n sepa tikchi:wayah yo:n te:chne:xtiliah tota:tahwa:n ki:ní:n tikintakechili:skeh ne:n okuilimeh. Tahpe:wal. A:, n' tahpe:wal. Ika tikiliah yo:n tikilpia:yah, yo:n kiliah tatsomo:talo:ni. Tatsomo:talo:ni. Nochi ne:n ika tikilpia:yah, wa:n kintsi:n nikita kikuih yo:n, yo:n okseki teihsá: *lazo**, Ekintsi:n ki... Nochi kuomekat. Wa:n *antes** nochi tikuiah yehwa ya nijó:n Nochi kuomekat. Nochi kuomekat. Tikitah kineki kikuis, kima:ma *alambre** yo:n, yo:n *plástico**. E:mah, para ki..., wa:n kik..., wa:n tsowalowa kilpiah ika tatsomo:talo:ni, se:ni:x *alambre** wa:n taxi:kowa ya, a:mo ika owihtitok wa:n *que** yahki a ne:n tamekawihkeh. Yehwa yo:n nochi ne:n tikitayah ki:n kichi:wayah wa:n tik..., no: tik..., tikchihchi:wayah no: ne:n ke:masá: seki kita:lia:yah *tabla** wa:n kita:lia:yah ne:n *clavo** Yehwa yo:n. *o** teihsá:, pero yo:n semi kkohkoyo:nia:ya teihsá: hkó:n ne:n Tein moka:wa kow..., wehweliwi a. E:mah. E:..., moka:wa. Wa:n yehwa yo:n komekatsí:n nochi *serbirowa**. Nochi kualtia. Te:sakamekat yehwa yo:n s..., yo:n a:mo posteki. E:mah. Nochi. Yema:nik kualtsi:n. Yema:nik. Yema:nik wa:n pos ika ne:n titahtalpia:yah, nochi ne:n kichi:wayah ihkó:n yewaltik, ompa kkua:kalakilia:yah wa:n ika yo:n kiliah tatsomo:talo:ni. Ke:mah, ihko:ni yo:ni. Yo:n tatsomo:talo:ni ka:mpa kita:lia:yah ne:n tet. Ke:mah. Entó:s kintsi:n, pos *cas..., casi** a:mo kikuih ok. Ekintsi:n a:mo ok. A:mo kikuih ok wa:n wa:n yewha yo:n ne:n tikuiah ne:n xiwtsí:n nijó:n kualtsi:n no: n' xiwit kualtsi:n ika se: kitetekuino:wa:ya ne:n teihsá: ihko:ni. Ke:mah. Wa:n kintsi:n nikita ne:wí:n nochi miak onkak, yo:n a:mo kualtia para nikihto:s ika se: tachihchi:wati, A:mo kualtia. A:mo kualtia. yo:n a:mo kualtia, yo:n, *solamente** yehwa ya para ne:n se: ki..., se: kitekis ihkó:n, pero a:mo no: kachi kitekih ok. Ka:n kachi, *porque** n' ta: ka:n kualtsi:n mela:wak n' komekat, chihchihkoltik ata. Chihchihkoltik. Chihchihkoltik. Wa:n yehwa ya ne:n kintsi:n ne:n a:mo se: kimati *con el tiempo** xa:, xa: sepa ki..., kikuiskeh. Mati a sah. Pero kintsi:n miak onkak ne:wí:n nika:wí:n A:tekohkomolkopa onkak n' ike:span de n' kowit, ke:masá: se: kita miak. Onkak, onkak s..., mo..., Onkak *siempre**. Mo..., mah, mah se: kitekiti sah, ke:n, toni se: kichi:wasneki mah se: kichi:wa sah. Pos yo:n ekintsi:n miak kitektokeh wa:n miak seki kimanah wa:n seki ihkó:n kki:xtiliah ne:n, n' e:wat kualtsi:n kanaktsí:n. Kualtsi:n ki:sa. n' e:wat. E:mah. Entó:s moka:wa sayoh ne:n kowtako:ts..., ke:meh eskia kowtako:tsí:n. E:mah. Seki ye:kwe:weyak ki:sa ke:meh nika:n wa:n ne:, tami ye:kwe:weyak ne:n se: kitila:na koto:ni *hasta** ahko wa:n seki ta:tahko sah koto:ni. Seki a:mo nochi kuali ki:sa. Ke:mah, wehka moka:wa. Moka:wa tahko ok. Moka:wa tahko ok wa:n de nijó:n, no: seki de no: kualtia de chika:wak. Ke:mah. De selik a:mo kualtia. Ka:n ki:sa kuali, koto:ni ahko sah, *bueno** tepitsi:n sah ika Koto:ni. ke:masá: sake:ra de Koto:ni wa:n a:mo ki:sa n' ie:wayo. A:mo ki:sa. A:mo ki:sa. A:mo ki:sa wa:n mo..., ye:kkohkoto:ni ne:n *es...** yehwa de kachi kuali mah de chika:wak se: kitila:na pos a:mo, a:mo koto:ni *más**. Ka:n koto:ni, takua:wak *siempre**, takua:wak. Yehwa yo:n texo:chima:yxiwit kiliah. Ke:mah. Wa:n ikuomekayo pos kiliah te:sakamekat. Yo:n wehka, ka:ns ika se: kita ye:kmiak ahko yetok itech n' kowit. wa:n miak ihkó:n sa pa:nwiwi:la:ntok. Ye:kkua:ltsi:n, ye:kkualtsi:n mochi:wa n' kuomekat ka:sá: ika. Ke:mah, sayoh *que** se:, *cuando** se: kitila:na no: se: kimowilia s..., ta:ká:n, kipia kuo..., kuopalak, se: ikua:ko wetsis. Te:kua:mo:ta ke:masá:. Te:kua:mo:ta wa:n pos yehwa yo:n neh *siempre** ne:n Tekua:mo:ta. nikmati ihkó:n. Ke:mah. Pos kuali yetok yo:n, no: niki:xmati neh wa:n yehwa sah yo:n. Yehwa sah *compadrito**. żYehwa sah? Pos kuali tine:chakas moto:ka:y, ki:ní:n timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:wa, katí:n xola:l. Pos, ke:mah. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** nehwa nik..., [ni]wa:le:w ne: xola:lpan San Miguel Tzinacapan. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.