Pos kuali tine:chili:s katí:n de n' tepe:xi:lo:t, katí:n de n' kuali ika se: mopahtia *o** ki:ní:n, pero, para toni se: kikui, wa:n ki:ní:n iteyo wa:n ox yo:n de ka:nachi tamin, taman tiki:xmati para a:mo teh tikmattos, teh tikihto:s ne:n katí:n, katí:n kuali, katí:n a:mo kualtia. Pos neh de tepe:xi:lo:t niki:xmati tak na:wi taman. se: taman yo:n ma:pehpetak tein kualtsitsi:n kachi, kachi *más**, *más**, ika se: tachihchi:wa wehka:wa wa:n kualtsi:n kahkawaktik, de i:xkahkawaktik. wa:n ma:ahalaxtik, yehwa yo:n ma:pehpetak tikilwiah. Wa:n se:, se: taman ne:n tepe:xi:lo:t, yo:n tikilwiah kowtahtepe:xi:lo:t, telma:we:weyakaxtik n' tepe:xi:lo:t wa:n telwehkapania, wa:n ixiwyotsi:n *más** ma:we:weyak tepitsi:n wa:n kahkana:wak n' ixiwyotsi:n, a:mo, a:mo tihtila:wak ke:meh ke:meh i:n ma:pehpetak, yeh tila:wak tepitsi:n wa:n ne: seki kahkanaktik. Wa:n onkak seki ne:n tepe:xi:lo:t, yo:n kua:pata:waktepe:xi:lo:t, kuowtah mochi:wa, yo:n a:mo mochi:wa kahfe:ntah, kowtah. Yo:n nejo:n no:, no:, no: *cuando** a:mo onkak tepe:xi:lo:t tein kuali pos se: kikui ma:ski yehwa. Soh *que** kua:pata:wak yo:n tepe:xi:lo:tsí:n wa:n kachi ma:we:wehka. We:wehka kipia ne:n ixiwyotsi:n, a:mo, a:mo, a:mo kue:chtik ke:meh i:n ma:pehpetak. I:n ma:pehpetak miak n' ixiwyo kipia, kue:chtik wa:n achi *medio** yehyewaltik tepitsi:n, ma:pa:patakaxtik n' i..., n' tepe:xi:lo:t yeh wa:n i:n seki ne:n, de n' yo:n, yo:n kua:pa:pata:wak tepe:xi:lot yeh yeh a:..., a:mo kua:..., a:mo iw..., a:mo ma:pa:pata:wak sanoke tepitsi:n pitsa:wak. pero telkahkanaktik no: yeh, kahkanaktik ke:meh kowtahtepe:xi:lo:t, kana:wak wa:n onkak seki ne: we:ikowtahtepe:xi:lo:t, yeh, yeh mono:tsa ne: kow..., we:ikowtahtepe:xi:lo:t *porque** ne: mochi:wa ne: kowtahpa, nika:n Masa:owatah, ne: Ista:ka:t nochi yehwa. Sayoh m..., a:mo wehkapania, yo:n tsikitsi:n sah mochi:wa, ke:meh, telwehkapan se: *metro** sah. wa:n ima:y telkue:chtik ki:sa n' i..., im..., ima:..., ima:xiwyo *mo que** telkue:chtik ki:sa n' ima:ko, mahyá: *palma**. Ye:kkue:chtik n' ima:y wa:n nejo:n a:mo wehkapania, sayoh ma:tokotstik, para se: tachihchi:was a:mo, a:mo se: kikui pero, soh ne: onkak sah xiwtsí:n *porque** ihkó:n tak kika:w n' a:kin, n' *dios** kika:w yo:n xiwtsí:n mah onka. Pero yo:n kit tiki:xmatih we:ikowtahtepe:xi:lo:t. Wa:n nejo:n, i:n tein kih..., [k]iliah kowtahtepe:xi:lo:t tein nika:n moch..., onkak ne: ka:sá: ika kowtah, xiwka:wal onkak yo:n, ye:kma:we:weyakaxtik wa:n wehkapania, mochi:wa ke:meh se: mo..., semi ta:lpantsi:n motamiti:w *hasta** o:me *metro** ahsi yo:n, yo:n ikowyo. Ahsi yo:n nejo:n, wa:n ima:y telma:we:weyak ki:sa se: ma:it mochi:wa ka:mpa kuahkuali, se: se: ma:it mochi:wa ne:, panowa se: *metro** n' ima:xiwyo. Wa:n achi ma:we:weyak wa:n iteyo ne: tihti:ltik no: wa:n mopahpampilowa ika *racimo**, wa:n achi we:weyak, *cuando** chika:wak a, *cuando** selik xoxoktik. wa:n *cuando** chika:wak a tihti:ltik, achi, achi we:weyak, e:kapihpitsaktik n' iteyo yo:n, yo:n kowtahtepe:xi:lo:t, yo:n ye:kapihpitsaktik. Wa:n i:n ma:pehpetak, yeh nejo:n iteyo kipia *racimito, pero** tepitsi:n ma:tsiktsi:n, *como que** tokotstik n' *iracimito**. Wa:n no: xoxoktik n' *cuando** selik, wa:n *cuando** chika:wak a ti:ltik. Soh *que** yeh a:mo semi pi:pi:tsakweyak ke:meh i:n kowtahtepe:xi:lo:t, achi tepitsi:n ohololtik ne:n iteyotsi:n. Yehwa yo:n tik..., ika, ika mo..., mopata se: kita ika n' iteyo, no: taman iteyo, nochi iwki sah n' *color de** ti:ltik, pero achi ne: ohololtik tepitsi:n. Wa:n ne: kowtahtepe:xi:lo:t achi we:weyak sah, e:kapihpitsaktik ne:n i..., iteyo. Wa:n yo:n ma:..., kua:pahpata:wak tepe:xi:lo:t, yeh telkua:pa:pata:wak se..., seki ata ne:n ikua:payo, seh sentapal kachi wehkapan tantok wa:n sentapal tepitsi:n tsiktsi:n. Pero kua:pa:pata:wak semi, komo se: kineki se: tachihchi:wa:s se: kkua:koto:na *o** se: kkua:maxalowa wa:n para kuali ki:sa. Pero semi, ka:n semi kikuih *porque** achi, achi ma:we:wehka. Wa:n i:n iteyo kostik mochi:wa. Wa:n achi pisi:ltik no:, a:mo, a:mo wehwei ke:meh i:n ke:meh i:n ma:petak. Yehwa yo:n wa:n i:n, i:n ma:pehpetaktepe:xi:lo:t no: te..., tehwa:n tikakkeh ne: wehka:w a, n' tota:tahwa:n *o** tote:iskaltihka:wa:n, mopahtia:yah ika, tein se: kokoxkeh komo kikui opochehkat, yehwa ne:n kimanilia:yah, komo o:pochekakuitok *fuerte** ne: kokoxkeh, kimanilia:yah ne:n, ne:n nalwat, wa:n ki..., kitai:ltia:yah n' kokoxkeh wa:n kika:wa opochehkat tepitsi:n. Iwki tehwa:n tikitayah, *que** yo:n kikuih *solamente** yo:n ma:pehpetak de n' kahfe:ntah mochi:wa. Kite:moti ne:n a:kin ne:n kipia ikokoxka:w wa:n kimaniliah wa:n pero yo:n kit kim..., kimanah pero kitsontewiah. Kitsontewiah, ke:meh takua:wak ne:n nalwat a:mo *como quiera** a:ki:sa. Kitsohtsontewiah, pero yo:n a:mo a:yoh soh *que** kipia welitilis tak x..., ne:n nalwat, yo:n iahwiya:kka ke:ní:w, pero ka:n teh ahwiya:k yo:n, pero a:it ke:yeh kipahtia n' kokolis ne: de popochehkat. Pero neli ki..., kikuitih wa:n kitsoh..., kipa:kah wa:n kitsohtsontewiah, ika temolo kitsontewia:yah kit para n..., para ne:n kimanilia:yah n' kokoxkeh, iwki yo:n kichi:wayah neh nte:kakilia:ya. Wa:n kachi, kachi kualtia ne:n ma:pehpetak. E:mah, yo:n kikuih para pahti. Yehwa ne:n ki..., kikuiah n' ta:tahmeh. Para pahti. Wa:n yo:n nochi, *Bueno** yo:n ke:man, ekintsi:n pos a:mo kelna:mikih *porque** ekintsi:n nochi timokoyo:pahtiah ya. Yehwa yo:n nochi ki..., *cuando** yo:n nochi ki..., kikuih wa:n okseki a:mo kachi kualtia. Kanah, ka:n, ka:n kachi, ka:n n'mati ak..., a:mo n'mati, a:mo nte:kakilih *porque** de kowtah wa:n i:n... Ma:pehpetak. Wa:n para tachihchi:wah ke:meh i:n *diputados**, N' okseki ne:n..., *siempre** kachi kikuih ne:n de ma:pehpetaktik. kachi kite:mowah yehwa *que** a:mo yo:n seki. Kachi kualtsi:n ixiwyo, ox telxoxoktik wa:lma:..., ma:pehpetaktik wa:n ma:alaxtsitsí:n. A:, n' okseki a:mo kikuih *porque** ma:we:wehka wa:n ma:kua:pa:pata:wak. Yeh ka kachi, kachi kwelitah. Ma:wewehka seki. E:mah. Wa:n niman wa:ki, telwa:kkatik, yeh ika a:mo kwelitah. Wa:n pos n' okseki i:pa a:mo kualtia para teihsá: ihkó:n se: mopahti:s. A:mo kualtia, ka:n ke:man kikuih yo:n, kikuih *solamente** yehwa i:n A:mo kualtia. kahfe:ntah mochi:wa tein ma:pehpetaktepe:xi:lo:t. Wa:n yo:n kimanah wa:n seki kima:xakualowah. Ch..., tsi..., ne:pa se:, ne: kitsontewiah nikaki porque** ke:meh takua:wak nalwat, yehwa ika kitsontewiah para kim anah ya, moxohxokolia wa:n kimanah ya pos iw..., iwki kina:miki a n' kokoxkeh. E:mah. Pos yehwa yo:n nochi ne:n pos neh no: nikmati tepitsi:n ne:n de n' tepe:xi:lo:t yo:n ma:pehpetaktik pos yeh yo:n, onkak ne:wí:n, pero yo:n komo se: kima:kohkoto:na eliwis wa:ki a, a:mo, a:mo moskaltia ok. Ka:n ta: mone:neki no:. Mone:neki wa:n Mone:neki. pos yo:n nte:kakiliah nijo:n kichi:wah yo:n kima:xakualowah oso kimanah pero iwa:n iyo:lselo wa:n nalwat. Kima:nelowah wa:n ki..., yehwa yo:n kintai:ltiah wa:n pos seki tak kinohxiliah. Kinohxiliah wa:n pos n' okseki ne:n nik..., niki:xmat n' oksé:, pos semi telwe:weyak Ke:mah. de n' tikihtowa wa:n okseki ne:n tsikitsitsi:n, ke:masá: sayoh kipia ne:n xa: ma:kui:l n' ixiwyo sah. Ke:mah, ka:n miak. *o** chikua:se:n semi miak wa:n tel..., telwe:wehka ihkó:n a:mo kachi kitekih. Telwe:wehka. Ka:n kachi kitekih. A:mo kachi kitekih *porque** yektelma:we:hwehka wa:n *bue...**, yo:n se: kkua:tsahtsaya:na. Ke:mah. n..., oso komo a:mo se: kkoto:na *porque hasta** ihkuí:n de pata:wak ne:n ikua:panyo. Kua:patakaxtik, kua:patakaxtik. Wa:n okseki kualtsi:n ne:n i..., kikuih yo:n ma:pehpetaktik oso n' okseki yo:n pos nijo:n hkó:n seh se: kipia ne:n ima:yo. Ke:mah, ma:.., ma:kue:chtik. Ke:mah, ma:kue:chtik. Wa:n ikowyo n' okseki achi pihpitsa:wak. Ke:mah. Achi pihpitsa:wa:k wa:n pané: ye:ktakuaktik ma:ski selik. Tein yo:n kuowtahtep..., kuow..., kuowtahtepe:xi:lo:t. Kuowtahte..., ke:mah, ke:masá: se, wetstok ihkó:n, Tei..., tei..., tein i:n Ma:s se: kitekisneki pero ye:ktakuaktik. Takua:wak ata. Takua:wak. Yema:nik. Wa:n i:n seki a:mo, i:n seki achi pané:, achi yema:nik. Wa:n yehwa yo:n, sayoh kintsi:n pos ampo:wí:n tani pos ki..., kite:xi:mah. Kite:xi:mah seki. Ke:mah. Wa:n kikuih ke:meh i:n kima:chihchi:wah ka n' i:n de tachihchi:walis pos kite:ntekih seki wa:n kitahtapa:nah, kitahtapa:nah, *después** poliwtiw ya. Ekintsi:n semi poliwtiw ya, ekintsi:n a:mo *más** onkak ok. Ka:n we:i tei ok, ekintsi:n a:mo we:i tei ok. E:mah. Wa:n yehwa yo:n nijo:n weliskia mah se: ki..., kitohto:ka, Ke:mah. para nejo:n ke:masá: a:mo no: se: kite:mohtinemis ok, se: kitekis sayoh wa:n ika se: tachihchi:was. Ihsiwka. *Solamente** ika se: tachihchi:was sah wa:n Ke:mah. pos yehwa i:n ke:..., ekintsi:n s..., timolihtokeh kualtia para ne:n tatasi[tataxis, mah ika] te:pahpacho:ka:n kualtia. Kualtia. Kualtia, pah..., pahti no:. Ke:mah. N' iyo:lselo wa:n inalwayo, sayoh *que** a:mo nochi tikmatih. Ka:n se: kimati, pero. Neli ke:meh kihtowah seki n' tokni:wa:n, A:mo nochi tikmatih, ta: ne: pahti ipan tiktaksatinemih wa:n a:mo t'chi:wah *cuenta**. Wa:n neli, niman nika:n ta:ltikpak miak taman onkak pahti wa:n tehwa:n ka:n tikchi:wah *cuenta**. Pos..., Tehwa:n t'chi:wah *cuenta** ne: *botica** tikuitih m' pahti *de inyección**, wa:n tika:wte:wah pahti *que, de**, to..., ka..., kaltsi:ntan tika:wte:wah pahti, itech n' ta:lmanik tiktsohtsoniksatokeh. Wa:n neli. Pos *antes** nijo:n ke:meh a:mo tikmatih, xa: nochi kkuiah pahti de yo:n. Nochi xiwpah kikuiah, nochi, ka:n kkuiah koyo:pahti, *pastillas** a:mo onkaya. Nochi xiwit kikuiah ne:n, Nochi xiwpah ika mopahtia:yah. Nochi yehwa kkuiah. Nochi, nochi xiwpah. A:mo. Wa:n ekintsi:n a:mo, a:mo kachi, a:mo kimatih, miak a:mo kimatih ox kuali yo:n tepe:xi:lo:t. Ka:n kimatih. A:mo kimatih. Ka:n kimatih, a:mo kimatih, ka:n, Wa:n de a:mo, a:mo kikuih yehwa wa:n a:mo kitsi:ntokah, pero nejo:n yo:n semi kuali, kuali pahti no:. Seki kihtowah, a:mo kualtia de i:n xiwit nijo:n, miak a:mo kimatih. Ka:n kineltokah. Wa:n kintsi:n tehwa:n pos tik..., tiowih tepitsitsi:n ihkó:n, pos ni..., se: kkuiti n' ixiwyo wa:n ika se: kwa:lkui a ne:n i..., n' iyo:lselo, Se: kwa:lkui ika ya. Ke:mah. n' iyo:lselo. E:mah. *[Por]que** n' iyo:lselo se: ki..., se: kitila:na wa:n kopi:ni ne:n i..., n' iselo. Ke:mah. Kopi:ni, ke:meh yo:n ne:n iksot. Se: kipantila:na wa:n kopi:ni. Iyo:lo. Yeh no:, ki:sa ne:n iy..., iyo:lotsi:n. Ke:mah, ki:sa. *Igual** i:n tepe:xi:lo:t n..., no: kualtsi:n ne:n se: kki:xtia. E:mah. No: k..., no: kualtsi:n. Pos neh nikmattok no: n' i..., iteyo ne:n E:mah, ihkó:n. de selik achi kohkostik. ke:meh eskia *naranjado**, kohkostik ne:n tepe:xi:lo:t n' okseki yo:n Ke:mah. ma:pa:pata:wak wa:n oksé: wa:n de chika:waxtiw ihkó:n pané: yoksitiw ti:le:wi, tihti:le:wi. Ke:mah. E:mah, pero, pos kintsi:n ne:n n' okseki ka:mpa se: kita ne:n ka:s ika yetok ihkó:n miak, miak wa:n tak yehwa yo:n panxi:i:ni ixwa ya Yehwa ya, yehwa ya n' ixwa n' *hijuemala, de que** a:mo teh kikua okuilin ixwa ya. de chika:waya wa:n yo:n tak no: kikuah n' chiktehmeh. Tak ki..., kikuah eski *porque** xa: kikuah yo:n *palomitas** moololowiliah. Pos neh nikita sayoh ne:n Ke:mah. onkak wa:n ke:masá: se: kita sayoh moka:wa ne:n kowtsitsí:n. Kowit sah n' kipia, kowit sah. Pero a:mo ke:man nikita kox kikuah ne:n chiktehmeh oso n' chechelo:meh, Pos nimolia *que** kikuah eski *por eso** a:mo teh te:mi it..., itsi:ntan. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n seki a:mo se: kita:lia *cuidado** nochi ne:n, Ka:n t'chi:wah *cuenta**. i:n, nijo:n sayoh tik..., tiktekitih ihko:ni wa:n pos nika:n nika:wí:n a:mo kachi tei ok. Onkak nika:wí:n, nika:n A:te:noh, ompaka semi miak onkak ok. Kahkahfe:ntah onkak ok. Kahkahfe:ntah, nika:wí:n nochi se: kima:teki wa:n yo:n semi *delicado** no:. Kokolaki. Ma:wahwa:ki, a:mo, a:mo selia ok. Ika wa:ki n' itaktsoyo ka:n no:, ka:n selia ok. E:mah, *porque**, Wa:ki. Wa:n seki semi te:ch..., yo:n tikihtowa ne:n ma:pehpetaktik seki semi ma:se:cerca** n' ii:x. Katí:n no: yo:n seki we:weyak, iwki sah ihkó:n. Kowtahtepe:xi:lo:t we:weyak ne:n..., ihkui:kuí:n de we:weyak ne:n Yo:n kowtahtepe:xi:lo:t. Yo:n kue:..., ih..., kualtia, kualtia kichihchi:wah yo:n ika ma:tachihchi:wah. Ke:mah, i:xwe:weyak. [Ke]masá: ahsi se:, kikuih para ne:n kuelpachowah. Ahsi, ahsi, ahsi. Wa:n i:n seki a:mo, i:n seki kipia *que** moka:wtiw n' ike:spa:n ne:n i..., i:xeh. Teli:xeh semi, teli:xeh. I:xeh. E:mah. Wa:n ka:mpa i:xeh komo ompa kkuelpachowa posteki. Posteki wa:n ka:n kualtsi:n moka:wa ne:n kowit kikelpachowah. Posteki wa:n okseki ne:n, komo kitekih ka:mpa ne:n n' ii:x, pos kualtsi:n moka:wa, a:mo teh kipia ok n' ii:x, alaxtsí:n. Kualtsi:n alaxtsí:n. Entó:s de kichihchi:wah ya pos kualtsi:n ne:n ne:si a. Ke:mah, kuali mota. Ne:si a ne:n ne:n tama:chihchi:walis pero kintsi:n, yehwa yo:n nochi kichi:wah. *Por eso** kintsi:n a:mo kachi kinekih mah kitekika:n ne:n tepe:xi:lo:t, Ke:mah. A:mo kinekih mah kite:xi:maka:n ne:n tepe:xi:lo:t, ka:ns ika nikita neh A:mo kinekih ok. A:ah. *hasta** kitohto:ktokeh ya. Ke:mah. *Porque** seki yehwa i:n tikuih para ika ttachihchi:wah, wa:n seki tikuih para yehwa ya ne:n ke:mih i:n se: mopahtia. Ke:mah, yehwa yo:ni. Pos, yehwa yo:n se: kkuiti wa:n se: ki..., kimana para n..., pos *hasta** i:n tehwa:n ti.., titaih no: te:ch..., titaih wa:n seki te:chohxiliah ta:, Ke:mah. Yo:n kuali, *pero más** i:n kone:meh *antes más** ne: kin..., kinta:lilia:yah. Yehwa nochi n' kinta:lilia:yah ata. *Cuando** yo:n chihchayah esti semi no: n' kone:meh, kinkuika yo:n miak kinmakayah. Miak. Kinmakayah ne:n Ke:mah. Yehwa ya nalwat, yehwa ya n' tepe:xi:lo:t wa:n ne:n yehwa ya n' i..., n' iyo:lselo. Yehwa ya yo:n. N' iyo:lselo. kisema:nelowa:yah wa:n ki..., kinmakayah n' kone:meh. *Porque** miak pano:k nijó:n o:wa..., pos kihtowah *que** semi kuali, pero a:mo se: kimati. Ka:n se: kimati. Nimolia tak, tak ke:mah, tana:miki eski *por eso** ki..., Wa:n kihtowah n' ta:tahmeh *que** yehwa:n ki..., kitstokeh *que** ne: mahyá: ki..., kiehekokeh ya ke:ní:w m' pahti eski. Pos yehwa. Kichi:wah wa:n ika ne: ki..., kita ne:, *después** momati *que** pahti n' yo:n xiwtsí:n. Wa:n yehwa yo:n nochi ne:n kintsi:n a:mo, miak a:mo kimati. Ka:n kimatih. A:mo kimatih, *por eso** seki ka:ns ika kahfe:ntah kite:xi:ntokeh *porque** a:mo kimatih. Ke:mah. Wa:n tehwa:n pos tikmattokeh tepitsi:n. Pos nika:wí:n Masa:owatah ompa semi telonkak yo:n, yo:n kuowtahtepe:xi:lo:t ke:meh tikihtowa Onkak neli, miak n' ompa, ompa miak. N..., tohtoma:wak seki wa:n seki ne:n a:mo tohtoma:wak, pihpitsaktik. [Ke:]masá: ka:ns ika se: kita nasikayetok[nakasikayetok] Ke:mah. Se: kwelita *hasta** ihkó:n ne:n ii:x, we:weyak. I:xwe:weyak. Wa:n yehwa yo:n ne:n pos neh a:mo ke:man nikita mah mah kipia n' ixo:chiyo. A:mo ke:man se: kita. Ka:n ke:man. A:mo ke:man tikita no: nik..., ox kipia n' ixo:chio yo:n tepe:xi:lo:t. Ka:n ke:man nikita no:. Neh nikitani nochi sayoh n' iteyo. Yehwa sayoh se: kita pané: *bolitas** mopilowa itech n' i..., *iracimito, bolitas** sah wa:n moskaltia yehwa ya yo:n, pero a:mo ke:man nikita n' ixo:chio. N' ikehke:span mopilowa. Yo:n eski panki:sa de ihkó:n e:wtiw, Ke:mah, ike:span. E:mah. Wa:n *hasta** wehweia wa:n ompa ne: moskaltia ya. Ke:mah, yehwa yo:ni. Moskaltia ya wa:n pos yehwa yo:n ke:masá: ixwa ya. Tak ke:mah, yehwa yo:ni. Ixwa ya, ta: yo:n, ka:s ika miak, ka:ns ika se: kita ne: tsikitsitsi:n. Ke:mah. Pos yehwa ne:n teihsá: xa: kachi tikmatis tak. Nijo:n, *pues** nochi, nochi kualtia para ne:n teihsá: se: mopahtia oso yehwa sah de yo:n pehpetaktik. Neh nikmattok sayoh yehwa sah. Yehwa, yehwa. Yehwa sah, yehwa sah neh nik..., nikaki ihkó:n *que** kualtia para po:pochehkat. E:mah. Pos, pos yehwa sah de yo:n tepe:xi:lo:t ne: neh nikmati. Te:..., telkuali yetok. Kintsi:n ne:, pos kuali tine:chakas ne:n moto:ka:y ki:n... Neh nimono:tsa niErnesto Vázquez. Wa:n noxola:l nika:n San Miguel Tzinacapan. Neh no: *igual**, neh nine[mi] ne: San Miguel Tzinacapan, nehwa nijo:n nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.