*Bueno** pos nika:n xi..., nimitstahtani:ti ox tiki:xmati yo:n ta:lcha:wis. kuali tine:chilis nijo:n ki:ní:n kox xo:chiowa oso ki:ní:n ox kuali para pahti *o** *o** teihsá: se: kikui, teh tikmattos. Ke:mah, *este** ne:n ta:lcha:wis nejo:n onkak itech, yo:n moso:sowa ta:lpan *o** tehtekua:ko oso kahkafe:nke:span, kowke:span de ta:lpantsi:n sah. Kachi wehkapan a:mo tehko:s, ta:lpantsi:n sah, ke:meh se: *metro** telwehkapan se: *metro** wa:n tahko mochi:wa. Pero nem..., yo:n nejo:n ima:xiwyo ma:i:xsehse: sah. Wa:n yo:n aha:wi no: mochi:wa yo:n kow..., kowke:span, itech wehweikowit, chalawih *o** teihsá: kowit, pero nejo:n yo:n ehe:yi n' ima:y. Ehe:yi n' ima:y ne: mochi:wa, a:mo, ima:tahtayo:la:n se: wa:n se: inahnakastan mota:lia, mochi:wa e:yi n' ima:y. wa:n achi ma:te:mpantsih..., ma:te:mpan *ma:te:mpanrayado** tikihto:ka:n, mahyá: tekochtik. Mahyá: se: *canal** kipia n' ima:te:mpan. yehwa yo:n ne:n aha:wi kiliah. Wa:n i:n ta:lcha:wis yeh ma:ahalaxtik, ma:we:weyak pero seh se: sah n' ima:y. Ke:meh yo:n texo:chima:it mochi:wa ne:n texo:chima:it, seh se: sah mota:lia n' ima:y wa:n yehwa yo:n nejo:n ne:n ta:lcha:wis kiliah. A:mo i..., a:mo *igual** mochi:wa, tsikitsitsi:n ima:y, ke:meh, tepitsi:n sah *que** kafe:nxiwit. Pero no: mahyá:, mahyá:, kiliah *corazón**, pané: *corazón** chihchi:wtok ne:n, ne:n xiwit. Wa:n nejo:n no:, no: pahti para ke:meh yo:n a:ksá: mometskokowa wa:n te:malowa, wa:n mote:ntsakua ne:n i..., ka:mpa n' iko..., nekoko:l, ki..., kita:liliah yehwa yo:n wa:n ki:xkoyo:niah de xokoya, ki:xkoyo:niah, ompa ki..., yo:n ki..., kipale:wia porin cho:kil, yeh ika kkoyo:nia ne:n ka:mpa se: takoko:l. Wa:n ke:mah mo:stika, wi:ptika ki:sak a n' te:mal wa:n pahti a yo:n. Yehwa yo:n kiliah ne:n ta:lcha:wis. A:, wa:n... E:mah wa:n nejo:n yo:n a:mo, a:mo ke:man nikita xo:chiowa, ke:niwki n' ixo:chio, a:mo ke:man nikita, pero nikitani nochipa komekat sah wa:n xiwit sah. Tein nikitani ke:ní:w xo:chiowa i:n aha:wi. yo:n nikitani ke:ní:w xo:ch..., ne:n aha:wi, aha:wi. N' aha:wx..., ah..., ne:n ah..., aha:wi ne:n i..., ixo:chio, ¿Wa:n ki:niwki n' ixo:chio ne:n aha:wi nijí:n? *Me...**, achi *medio** ta:ltik sah. wa:n pané: yo:n kipia, kipia seki tewtsitsí:n, mahyá: kipia *polvito**, tewtsitsí:n ipanko, yehwa n' xo:chit kipia. Wa:n mo..., i:pane:wayo mota:lia, ke:meh yo:n pahpata ipane:wayo mota:lia, ke:meh yo:n ata pahpata mopampilowa n' i..., *cuando** yo:n pahpata kipia ie:wayotsi:n yehwa no: ne:, i:n se: ie:wayotsi:n mahyá: *cucharita**, yo:n ika pi:ktok ne:n xo:chit. Wa:n mochi:wa mahyá: olo:tsí:n pitsa:wak yehwa yo:n i..., ixo:chio ne:n aha:wi, aha:wi kiliah. Wa:n ke:mah, *de, de que** wetsi a yo:n, yo:n yo:n aha:wi ne:n ixo:chio, moka:wa ya ne:n iyo:lo ya, yehwa ya moskaltia, moskaltia, moskaltia, *hasta** mochi:wa ololtik. Wa:n de chika:wa ya de..., kostia paniá:n wa:n taihtik chi:chi:ltik ne: o..., oso yo:n *ihtimorado** ya ne:n taihtik kak..., n' kakawat de n' aha:wita:kilo:t. A:, de paniá:n kakawat kipia. Yehwa yo:n. Wa:n, paniá:n kakawat sah, pané:, posoktik sah wa:n se: kipixka ya wa:n taihtik moka:wa ne:n ikakawyo, *como que**, ne:, yeh *casi morado**, ya:witik tikiliah, taihtik moka:wa. Chi:chi:ltik wa:n ya:witik wa:n paniá:n kostik ne: yo:n ipane:wayo. Wa:n taihtik kipia ne:n iteyo ya, kuali se: kki:xtilia n' ipi:che:wayo, se: kiehke:wilia, komo de kuali se: kikua ya, tsope:k no: yo:n, kie:kkuah ne:n ok..., okuilimeh no, ke:meh wehweiokuilimeh, yo:n chechelo:meh kie:kkuah yo:n iteyo. E:mah, yehwa yo:n, we:lik n' iteyo no:. ¿Wa:n chiktehmeh no: kikuah? Kikuah n' chiktehmeh. Kikuah ta: pos ne: iteyotsi:n kwe:l..., kwelitah, mopehpeniah. Tsope:k. Tsope:k, tsope:k. Wa:n se: yeh no: kuali se: kikua. Wa:n oksé: yo:n ta:lcha:wis no: kipia n' ixo:chiyo. Yeh a:mo ke:man nikita n' ixo:chio ke:mani..., a:mo ke:man nikita, nikita *que** itsmoli:ni ka:mpa se: kkoto:na sepa itsmoli:ni sepa. Pero a:mo ke:man, a:mo n'mati ke:ní:w yo:n, xa: komekat sah selia oso xa: xo..., a:mo n'mati ke:ní:w. *Porque** onkak ne:, onkak ne: teihsá: tato:k, pero seki a:mo xo:chiowa wa:n seki xo:chiowa. Wa:n seki xo:chiowa sah pero a:mo kipia iteyo. Ke:mah, onkak miak taman tato:ktsitsí:n, pero seki seki a:..., xo:chit sah n' kite:maka pero a:mo kite:maka iteyo. Yehwa yo:n, a:mo n'mati ke:ní:w, neh a:mo ke:man nikita yo:n ta:lcha:wis ke:niwki n' ixo:chio. A:mo ke:man nikita, *porque** nochipa ninemi n' ihkó:n nikita nochipa xiwit sah n' kipia wa:n a:mo ke:man nikita xo:chiohtok oso teyohtok, a:mo ke:man nikita. E:mah, yehwa yo:n. A:mo, moch..., moch..., yo:n mochi:wa te..., ka:mpa yeski, ta:li:xko oso ka:sá: teke:span oso Wa:n a:mo no: tikmati katí:n, itech katí:n kowit mo..., [i]ke:span mowila:na. kowke:span mochi:wa yo:n, yo:n ta:lcha:wis mosowa. Yo:n mosowa yo:n, itech tet oso ta:li:xko mosowa. E:mah, yehwa yo:n wa:n kuali pahti t..., tehsá:, se: mo..., ka:mpa, [ka:]sá: te:kokoh, se: mopepechowilia wa:n kikoyo:nia. E:mah, pero icho:kilo. Kipia n' icho:kilo ne:n No: cho:kiloh. ista:k tak *o**... E:mah, ista:k ixo:chio, icho:kilotsi:n ista:k. Ista:k wa:n yehwa se: kita:lilia se:..., ka:mpa se: mokokowa wa:n ki..., kiki:xtilia n' te:mal, ki:xkoyo:nia. Pero yo:n kixokoltia niman porin cho:kiloh. Yehwa yo:n ika, i..., pahti mochi:wa. Yehwa nijó:n no:, tepitsi:n nimitsili:ti no: tepitsi:n nikmati ne:n pos yehwa yo:n mowila:na yo:n, ta:lcha:wis tepitsi:n a:mo wehkapania pero *o sea** neh a:mo no: niki:xmati n' ixo:chio *o** pos yo:n *de veras** nikneltoka yo:n kuali para m' pahti se: mopepechowilia. Ke:mah. No: *igual** n' oksé: ne:n, yo:n ike:span e:wi ne:n aha:wixiwit no: kualtia para tsikitsi:n, de n' selik. No: kualtia. Ka:mpa se: mokokowa oso se: kokotsí:n se: kipia no: kki:xtia. No: kki:xtia. No: kki:xtia, p..., no:, nijo:n kachi kuali n' okseki se: kima:nelowa iwa:n yo:n tokat. Kachi kuali n' ta:... Ke:mah, n' ta:lcha:wis ke:..., kachi kuali ne:, ma:ski Yo:n tokat yo:n kui:kui:ni kipia ne:n kita:l..., kita:liliah n' teihsá: ihkó:n para pahti, yehwa yo:n ta:lcha:wis. A:ksá: mitsilwi:s ne:wí:n, timometskokoh n..., 'ta:lili n' ta:lcha:wis wa:n ki:xkoyo:ni:s seki niman teiliah niman. Kimattokeh *que** yo:n xiwit semi pahti no:. Ki:xtia n' te:mal. Ke:mah. Kki:xtia n' te:mal. Ke:mah. Pos yehwa yo:n nochi ne:n soh a:mo nochi se: kimati pero de nika:n timonohno:tstokeh pos timomakah *cuenta** ke:ní:w m' para se: mopahti:s, ke: i:n se: wehwetstotinemi, ke:masá: e:wi n' yo:n kokot wa:n pos se: kkuiti:w yo:n ta:lcha:wis. Ke:mah. Se: kkuiti:w wa:n se: kitemo:s ne:n tokat, ekintsi:n pané: a:mo kachi tei yo:n tokameh. Ka:n kachi onkakeh, achi... De o:me taman *o** e:yi taman onkakeh n' tokameh, pero a:mo nochi te:..., a:mo nochi kualtia. Ka:n nochi kualtia. A:mo, no:, no: yetok sah de n' te:..., de n' se: kikui para te:..., se: mopahti:s. Ka:n nochi kualtia. Yehyetok sah n' tein, n' tein pahti kisi[kikuih]. Ke:man kuah..., ke:mah, ke:meh yo:n kowtah nemih tokameh, ata yo:n kiliah te:kua:ntokat, yo:n a:mo kualtia para pahti. A:k..., a:mo, ye:kwehwei ata yo:n okuilimeh. Wehwei wa:n se: kimowilia te:.., te:..., E:p..., i:p... Ta:ká:n te:kehtson. Pues yo:n yeh, Ta:, ta: no: te:kehtsontok, yo:n no: te:kehtsoma. No: tekehtsoma de yo:n wehwei yo:n tihti:ltikeh. Te:keh..., te:kehtsoma. Ke:mah, te:kehtsoma wa:n ke:mih ata ke:meh yo:n *garrapata** wa:n yehwa ne:n no:, no: te:kehtsoma wa:n te:kui toto:nik. Te:kui toto:nik. Mopilowa, yo:n no: *malo** n' okuilin. A:mo, ta: i:n, pos i:n seki a:mo nochi wehkapania no:..., moke:span[kowke:span] ihkó:n mowi:wilana sah wa:n a:mo wehkapania wa:n yehwa yo:n ne:n, Tsikitsi:n, tsikitsi:n mochi:wa. Kanah, ompa sah moi:... n' ie:wayo de ka:mpa yetok ihkó:n de n..., yo:n we:lik n' taihtik. Ka:mpa yetok kualtsi:n pampi:ktok. Pampi:ktok no:. Ke:mah. Chi:chi:ltik. Yo:n kihtowah de se: kikua ne:n, komo a:mo se: kki:xtilih n' ie:wayo, yehwa yo:n te:kokoh se: itan ahwayoh, ahwayoh. Ahwayoh n' icho:kilo no:, ahwayoh. Ahwayoh, kipia n' icho:kilo miak. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n pos neh n'mattok pané: a:mo para teh kualtia nikihto:s teihsá: kow[...] *o** ki:ní:n Kanah neli. I:pa sayoh i..., ta:ki s..., ta:ki sayoh n' ita:kka wa:n yehwa sah yo:n, *pero demás** a:mo teh kualtia para pahti, Yo:n *solamente** mowi:wila:na ke:meh eskia komekat sah. i:pa a:mo nikui pahti neh. Ne:, pero para se: kikua ke:mah, se: kikua komo oksitok, se: kikua. Pero yehwa sah yo:n, *demás** a:mo teh *serbirowa para** tei. ¿Wa:n tak yo:n we:i, tsikitsi:n mochi:wa *cuando** mochi:wtiw *o, o** ki:ní:n ne:n selik? Yehwa nimitsilia xo:chiowa, mo..., mopi:ki mahyá: mahyá: yo:n wehweikilit, wehweikilit ixo:chio ata mochi:wa mopi:ki nika se:, mahyá: se: kakawat sah mopampi:ki, wa:n *cuando** poso:ni a mopata:wa ya yo:n xiwtsí:n, pawetsi a wa:n ke:mah panki:sa ya n' iy..., iyo:lotsi:n tein xo:chiowa ya. yo..., *como que** iyo:lo ya, mahyá: olo:t, ompa ya n' kipia pané: t..., tewti, pané: tikihto:ka:n pané: *polvo** kipia n' ipanko, ta:ltik sah, ta:ltik sah yehwa yo:n, iwki pampi:ktok ke:meh yo:n, ixo:chit[ixo:chio] a[ya]. de poso:ni a wa:n ke:mah de k..., de wetsi a pos xi:i:ni yo:n pané: ta:ltik wa:n motoma:wa ya ne:n ne:n iyo:lo ya, motoma:wa n' iyo:lo ya, wa:n poso:ni, poso:ni *hasta** mochi:wa n' iteyotsitsi:n mahyá: wehkapan ya, para nejo:n de we:ia pos oksi a wa:n kuali se: kikua ya. Wa:n yo:n *cuando** chika:wak pos se: kita kostia yo:n kowtet. Kostia. ¿Wa:n yo:n no: wetsi de ta:lpan *o** ixwa? Kostia. Ixwa yo:n komohkó:n pawetsik ne: a:mo a:kin t..., kahsik pos olo:chixwa ne: ka:mpa wetsi. Wa:n de ixwa i..., yowi ta:lpan oso tehko itech teihsá:? S..., s..., ompa sepa ixwa, ompa sepa selia, tehko, tehko itech n' kowit, panki:sa komohkó:n motaahxih panki:sa wa:n sepa ta:ki no:. Iwki kichi:wa yo:n, yo:n kowtet. Wa:n yo:n yowi sek..., s..., neh nikitani se: *viaje** ihkó:n e:wititehko pero teh t'tattos xa: momahmaxalowa *o** ki:ní:n. Itsmoli:ntiw, ka:mpa i:xehka:n itsmoli:ni no: ata, itsmoli:ni. Itsmoli:ni. E:mah, momiakilia de itsmoli:ni. Pos ka:s ika se: kita hkó:n teke:span pepechiwtok oso itech kowit, kachi itech kowit. Kachi itech kowit se: kita. N' teke:span mochiwa se: kita *solamente** yo:n ta:lcha:wis, yo:n ke:mah nochi teke:span. Teke:span. Yo:n mopacha:nia, pos ta:li:xko mopacha:nia. E:mah, yehwa yo:n. Pero a:mo ke:man nikita n' ita:kka, niu:n teh ixo:chio niman se: kita yo:n. A:mo, pero n' oksé: ke:mah, se: ki..., kikuah no: tak chiktehmeh. A:mo ke:man se: kita. E:mah. Se:, ke:mah se: kita. Kew... Ke:mah, se: kikua no: se: yeh se: kwe:lilia. *Eso**, ika ni... A:mo, ta: *delicado** yo:n. A:mo kachi kikuah, ne:n kone:meh a:mo kachi kikuah. E:mah, no: achi... Se: kimowilia t..., se: mopahwi:s tak. Pos neh nikua:ni, ke:meh i:n nikahsi ne: kowtah nikte..., nikakoya:wa nik..., nik..., niki:xtilia n' ie:wayo wa:n nikpipi:na sah. Iwki yo:n. Pero se: kimowilia *siempre**, tak te:..., te:te:nahwayo:tih. Wa:n a:mo pa:ti n' iteyo. Ta: yo:n se: kitamo:ta n' iteyo niman, ka:n se: kikua nochi n' iteyo. Se: kipipi:na sah. Tikihtowa takua:wak no: n' iteyo. Takua:wak. Takua:wak ata, e:mah, takua:wak. Takua:wak. ¿Wa:n ki:ní:n kikuah chiktehmeh? Tak kitohtolowah. Kitohtolowah, ata yo:n iteyo ne:n aha:wix..., n..., ne:n aha:wi, pané: yo:n chamakihtet. Ihkó:n tohtolontik sah. *De veras** tihti:ltik. Ke:mah, ohololtolontik, iwki ne:n iteyo ke:meh chamakihtet. E:mah. Kualtsi:n no:, pero neh a:mo ke:man nikita *más** ne:n tsikitsitsi:n. ¿A:mo ke:man tikita? A:, ke:mah, de a:mo se: kita:lia *cuidado**. Pero kihtowa *que** ixwa ne:n tatampa ixwa. Ke:mah, kisen..., tak kowit ike:span ixwa wa:n panki:sa ya, de wehweya pos yehwa n' ta:ki a. Yehwa ya ta:ki. Ta:ki. Pos miakka:n onkas ne:wí:n kowtah, sayoh *que** mah se: kitati sah, se: kahsis. Ke:mah, *de que** a:mo se:, a:mo se: ki..., kita:lia *cuidado** pos a:mo se: kimati ne:... Mah se: kita:li, mah se: kitali *cuidado que** nox xo:chiowa oso, oso ke:ní:w yo:n. Ke:..., ke:meh i:n se: nemi mah se: kita ki:ní:n, ki:ní:n yetok. neh nik..., [...], xo:ch..., xo:chiowa xo:chiowa pero neli ixo:chio ne: ista:k ne: ikua:kakawyo, mahyá: mopampi:ki, mahyá: to:tomo:ch. Ke:meh to:tomoch. Wa:n tayo:la:n moka:wa ne:n ita:kka yehwa moskaltia, para yehwa ya ne: oksi a. Ke:mah, yehwa yo:n. Wa:n a:mo se: kimati ke:maniá:n ne:n yoksi. Pos, ka:n, no: se: kita sah *cuando** kostitok, se: kita oksik a *cuando** kostitok. Pero a:mo se: kimati ox ika *tiempo**, neh a:mo n'chi:wa *cuenta**, nikitani oksi pero a:mo n'mati ox ika *tiempo**. E:mah. Neh nimolia ke:man ya oksik, *porque** ke:meh kowtah, kowtah *que**, [kowtah]ta:kilo:t, yo:n ke:man ya oksik. Pos a:mo se: kimati ta: E:mah. Ka:n se: kimati. Yoksi se: kita *cuando** ne: xi:i:ntok ya, ki..., kikuah chiktehmeh. I..., yehwa yo:n se: kita *cuando** kostitok se: kita oksik ya. E:mah, yo:n... No: kualtsi:n, soh *que** takua:wak no:. Ke:mah, yo:n chechelo:meh a:mo kka:wah semi, *cuando** oksi semi niman kina:miktiwih n' chechelo:meh, papa:meh kie:kkuah. Yehwa yo:n ka:ns ika se: kita kkoyo:niah. Ke:mah, kkoyo:niah ata. Kkoyo:niah kowchitomeh, kkoyo:niah yo:n wa:n kikualiah n' it..., iteyo. Wa:n yo:n kki:xtiliah *siempre** n' iteyo. Ke:mah, kki:xtiliah. Pos yehwa sah. Pos no: kualtsi:n ika motamakah ne:n chiktehtsitsi:n. Chechelo:meh. Ta: kikuah pero, yehwa n' ika mo..., moyo:lchika:wah, e:mah, mopohpolowah[momaya:mpolowa] ika no:. Achá: no: kikua yo:n, te:na:ka:l kikua eski. Pos... Kikua:s, kikua:s, soh a:mo se: kita:lia *cuidado**, pero se: kita kikuah n' chiktehmeh, kikuah ne:n chechelo:meh, kikuah. E:mah, pos neh yehwa sah yo:n nimitsilih, neh yehwa sah. Ke:mah, no: y..., neh yehwa sah no: nikmati no:, pero n..., xo:chit a:mo ke:man nikita, *bueno** nikitani pero a:mo semi kualtsi:n *color** kipia yehwa nimitsilia n' aha:wi. Pero i:n ta:lcha:wis a:mo ke:man nikita xo:chiowa *o** ita:kka a:mo ke:man nikita. E:mah. A:mo ke:man tikitak ox chi:chi:ltik n' ixo:chiyo oso ista:k. Ka:..., ka:n ke:man nikita i:n ta:lcha:wis a:mo ke:man nikita. A:mo. A:, pero ne:n ah..., ne: aha:wi ke:mah. Pos kualtsi:n no:, t..., sayoh *que** a:mo, a:mo se: kita:lia *cuidado** ta: *siempre** kualtsi:n no:. Ka:n se: ki..., ka:n se: kiita. Ka:n se: kita n' *hijuemala**, onkak seki neli a:mo xo:chiowa. sayoh ne: mowila:na sah *o** teihsá: kowit a:mo xo:chiowa, i:pa i..., selia pero i..., imekayo oso ikowyo. Onkak seki kuow..., mi..., miak taman kow..., kow..., kuow..., tato:k onkak pero a:mo, a:mo nochi xo:chiowa wa:n a:mo nochi ta:ki. Wa:n de i:n xo:chiowa pero a:mo ta:ki, a:mo te:..., [ki]te:maka ta:kilo:t. A:mo ta:ki sayoh nijo:n moma:yo:tia wa:n a:mo ta:ki. E:mah, ke:meh yo:n *zaliaxo:chit**, poso:ni, a:mo ke:man ta:ki. K..., a:mo ta:ki. A:m..., a:..., a:mo ta:ki ke:mah. Wa:n yo:n ko:n, ihkó:n, ihkó:n selia sepa. Xo:chit, xo:chitsi:n sah. Xo:chitsi:n sah, xo:chit moch..., xo:chit m' panki:sa wa:n wa:ki, pawetsi ompa tami. A:mo teh iteyo kipia. A:mo teh kipia n' iteyo. Ka:n, *igual** no: iwki seki. xiwit ka:n ke:man tikitah n' ixo:chio niu:n tei, niu:n iteyo, niu:n ixo:chio. ne:n ta:lcha:wis a:mo ke:man tikitah. Pos, pos kualtsi:n *porque** te:na:miki para m' pahti. Yehwa yo:n pahti ne: yo:n xiwtsí:n, pahti. Pos, pos i:n yehwa sah. Yehwa sah komo ihkó:n. Ne:chili:s ne:n ki:ní:n timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:w. Neh, neh no..., noto:ka:y niErnesto Vázquez wa:n nixola:l nika:n San Miguel Tzinacapan. A:, neh niwa:le:w ne:, ompa ne: xola:lpan no: ne:, San Miguel Tzinacapan, neh nimon..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.