Pos nika:n timonohno:tsatih no de, de m' po:poto, kuali tine:chili:s nijo:n katí:n tiki:xmati. tein de n' we:lik, kati:yeh de n..., tikihtowa *cimarrón**, yo:n nika:n kuali tine:chili:s. Ke:mah. Pos neh niki:xmati po:poto ne:, tein yo:n kahfe:ntah mochi:wa, nejo:n *casi** nikita panki:sa itech kahfe:n *o** panki:sa itech chalawih, *hasta** ahko, chalawihma:pan panki:sa, wehwe:i n' imekayo *hasta** ahko yowi. Wa:n yo:n nejo:n po:poto ye:k..., no: chohcho..., no: cho:kiloh n' ikuomekayo, n' ima:xiwyo, ima:kowyo nochi cho:kiloh. Wa:n nejo:n yo:n tein ta:ki, we:lik de ompa po..., tein, tein kuali. Wa:n i:n ita:kilo nejo:n wehwei mochi:wa, wehwei *bohb...**, ohololtik, wa:n pankakawyoh, n' ipane:wayo no: tepitsi:n kahkakaltik. wa:n kipia i:may inakaswa:n mahyá: i..., mahyá: i..., mahyá: kipia i..., ipanko ti:l..., pata:wak mahyá: listo:n pata:wak. Nochi kipanyewalohtok *hasta ipunta** ahsi, ie:kapan, de pe:wa itsi:ntan *hasta** ikua:pan ahsi yo:n po:poto. Sake:ra ka:n, pané: kipia ke:meh ke:meh na:wi, ma:kui:l kipia yo:n, yo:n ipan..., ipanko. E:mah, yehwa yo:n kipia ne:n i..., n' ipanko ata yo:n ikualne:ska, i:pa ichihchi:wka yo:n po:poto. Mahyá: inakaswa:n, yehwa yo:n tikiliah po:poto, pero iwki kito:ka:ytiah porin iwki mochihchi:wa tamantik sah. Wa:n yo:n we:lik ika, de selik ok, we:lik kitekih wa:n kixihxi:mah, kki:xtiliah n' ipane:wayo, wa:n kimanah mahyá:, mahyá: ayoh *o** mahyá: tsilakayoh, ki..., kitsope:liah ika *azúcar o** pane:lah wa:n we:lik. Nochi we:lik *hasta** iteyo, tein yo:n ki:sa i..., ista:k pané: poto:ni a *cuando** chika:wak. Nochi we:lik n' iteyo: *porque de** tsope:ya, we:lik se: kikua. E:mah, wa:n iteyo no: we:lik yo:n po:poto, nochi we:lik ata mah se: kikua iwa:n, tamanal kualtsi:n we:lik no:. Tein iteyo t'pan..., yo:n tein ixwa ya, *pero cuando** selik. *Pero cuando** selik ista:k ne:n iteyotsi:n wa:n *cuando** chika:wak ti:ltik ne:n iteyo m' po:poto. *Cuando**, [ko]mo se: kiteki, tein selik ok kualtsi:n we:lik *hasta** iteyo *parejo** we:lik yo:n ipo:potoyo nochi we:lik de tsope:ya. Kualtsi:n we:lik yo:n i..., i..., ipanakayo ne:n po:poto. Wa:n seki yo:n kiliah ne: itahta:y m' po:poto, yeh ne: mochi:wa ka:mpa eski kowtah *o** xiwka:wal mochi:wa yo:n po:poto, pero a:mo wehka mowila:na yeh, tsikitsi:n sah mowila:na. Wa:n ita:kka nejo:n we:weyak achi sah. We:weyak mahyá: se: se: *jeme de** we:weyak wa:n tohtoma:wak tepitsi:n. wa:n kowyoh pihpitsaktik wa:n ima:xiwyo ne: mohmoloxtik n' ii:xko. Wa:n nochi n' ikowyo moloxtik n' ikowyo *parejo** moloxtik mahyá: tohmiyoh n' ikowyo. Wa:n i:n seki po:poto tein seki tein we:lik, ahalaxtik n' ikowyo, nochi alaxtsí:n ke:meh ikuomekayo, ke:meh n' ima:k..., n' ima:xiwyo nochi alaxtik. E:mah, yehwa yo:n se:, se: kimati *que** *que** no: taman, se: po:poto *que** n' ita:kka we:weyak sah wa:n pa:pa..., ye:kapihpitsaktik. O:me taman, se: taman de we:lik wa:n se: taman de n' a:mo. E:mah. Om..., o:me, neh niki:xmati o:me taman. E:mah, se: taman tein we:lik wa:n se: taman tein a:mo we:lik, tein, tein itahta:y. Wa:n yo:n *cimarrón** nijo:n, no: mochi:wa miak n' i..., n' ima:yo. No: m..., ma:yeh ke:meh i:n seki po:poto mochi:wa, no: moch..., ma:yeh pero soh *que** nimah se: kimati *que** a:mo, a:mo yehwa n' tein kuali *porque** ne: n' ima:xiwyo mohmoloxtik wa:n ita:kka pihpitsakweyak, e:kapihpitsaktik. A:mo kualtsi:n. Wa:n i:n seki po:poto yeh ohololtik sah. Wa:n kipia n' ipanchihchi:wka ne: pa:pata:wak ke:meh, ke:meh o:me mahpil de pata:wak yo:n pitsa:wak kipia n' ipa..., n' ipanko wila:ntok. De pe:wa itsi:ntan *hasta** ikua:pan i:xo:chiohkua:pan mota:lia yo:n. Pané: i..., it..., ichihchi:wka yo:n e:wat. Ke:mah. Wa:n yo:n mopihpilowa itech kowit o ki:ní:n, de x..., xiwtah sah ihkó:n, itech koma:pan. Keh..., koma:pan yowi, itech chalawih panki:sa, ompa, ompa, ompa ta:ki ne:n po:poto. Wa:n yo:n seki no: mopihpilowa ta:lpantsitsi:n pero a:mo, a:mo we:lik yo:n, po:poto tein itahta:y, yo:n a:mo we:lik. Mochi:wa ka:sá: xiwka:wal oso kowtah, ompa se: kahsi se: kita. Pero a:mo we:lik yo:n. A:mo we:lik. A:mo we:lik. Chichi:k tak. Pos ka:n se: kimati, a:mo, a:mo ke:man kikuah, pero se: kikua yehwa n' ke:meh nimitsilia kowtah mochi:wa, tein kahfe:ntah se: ki..., ixwa sah no:, a:mo se: kito:ka, pero yo:n we:lik semi. We:lik. Sayoh mah a:..., mah ka:n, a:mo kimatilili:ka:n kichi:waskeh, mah kitsope:li:ka:n, mah ne:nkah n' tsope:lik. Pos nikita ka:n kitekih, ompa moa:wilowa ne: ka:mpa ionkaya:n, ompa moa:wilowa, a:mo kichi:wah *cuenta, pero** we:lik kualtsi:n. We:lik. Soh a:mo kitemowiah *porque** wehkapan mochi:wa yo:n, itech chalawih, pos wehkapan, yeh ka a:mo kitekih kachi. Wa:n i:n seki a:mo semi wehkapan ka:mpa yowi ne:n *cimarrón**. Ke:mah. I:n a:..., a:mo wehkapan mochi:wa, ta:lpantsi:n sah. Ta:lpantsi:n. Ta:lpantsi:n, ka:sá: xiwka:wal, kuoma:pan se: kita onkak pero a:mo we:lik. A:mo we:lik. A:mo we:lik. Pos... E:mah. Wa:n ma:pisi:ltik achi, pero i:n seki kual..., i:n seki ma:weh..., mawehwei tepitsi:n i:n tein mokot..., tein we:lik. Wa:n ima:y ahalaxtik. I:n seki, tein i:n *cimarrón** nejo:n Kachi ma:we:weyak tepitsi:n. Achi ma:..., mawe:weyak wa:n ma:mohmoloxtik. Ma:mohmoloxtik wa:n a:mo semi wehkapan mowila:na wa:n i:n seki wehkapan mowila:na, wehkapan yowi. E:mah. Pos nehwa no: nimitsili:ti de n..., tepitsi:n de m' po:poto de n' we:lik, neh niki:xmattok sayoh se: taman. Ke:mih yo:n *cuando** chika:waya, pos nijo:n *mismo** yeh motapowa wa:n ke:meh eskia pata:ni. Poto:ni n' iteyo. Mochi:wa ihkó:n ne:n kiliah poto:ni, panki:sa. Wa:n moka:wa itsi:ntan iteyo de nijo:n... Itsi:ntan mopilowa wa:n Itsi:ntan mopilowa. pos yo:n we:lik. Ke:mah. Yo:n we:lik no: nikmattok *que** we:lik wa:n *de veras** kualtsi:n nijo:n ihkó:n de weyak ihkó:n, a:mo semi telweyak. Wa:n kualtsi:n ki..., kipia nijo:n ipaniá:n ihkó:n ke:meh eskia yo:n *panrayado** wa:n pos yehwa yo:n kikuih wa:n, wa:n ne:..., ke:masá: nikita wehkapan ne: mopa:mpihpilowa, wa:n de chika:way ise:lti ne:n tapa:ni. Ke:mah. Ise:lti tapa:ni wa:n ki:sa ne:n, n' iteyo, ke:meh eskia poto:ni a, yowi ne:wí:n. Ke:mah, wehka pata:ni. Wehka pata:ni wa:n oksé: pos a:mo kachi, a:mo niki:xmati *más bien**, ne: nik..., nikitstinemi ne:wí:n, pero k..., a:mo nikmati kox yehwa de n' *cimarrón**. Yehwa m' po:poto yo:n we:weyak sah wa:n We:weyak wa:n pos... We:weyak sa e:kapihpitsaktik, yehwa yo:n tein itahta:y m' po:poto tein we:lik. Ke:mah, *porque** no: iwki a, no: cho:kiloh n' ke:meh po:poto okseki no: cho:kiloh. Yehwa i:n se: ki..., No: cho:kiloh. No: cho:kiloh. Wa:n i:n se: semi cho:kiloh, i:n de n' we:lik. Tein we:lik telcho:kiloh, telcho:kiloh. Telcho:kiloh wa:n ihkó:n tohtoma:wak n' ik..., n' i..., n' ikuomekayo. Ke:mah wa:n xoxoktik achi wa:n ahalaxtik. E:mah. Pos se:..., cho:kiloh semi. Wa:n yo:n semi kitekih ne:wí:n tak. Ke:mah. Ka:ns ika tech..., itech chalawih mopihpilowa *o** tech teswat *o** itech kahfe:n. Ke:mah ta:ki, ko..., kahfe:nma:pan mota:ki:ltia yo:n kuomekat, ta:ki. Wa:n yo:n no: miak kololowah, a:mo, ise:lti pa:nwetsi, a:mo kachi. S..., s..., ka:n kachi kitekih, de a:mo nochi kineh..., kinekih kimanaskeh ki..., ompa moa:wilowa ne: ka:mpa mochi:wa. Ompa moa:wilowa. Pero we:lik kualtsi:n, yo:n se: kimana we:lik. Sayoh mah se: kixi:ma i..., mah se: kixihxi:mili ne:n ipane:wayo ika *machete** oso *cuchillo**, se: kki:xtia n' tein ip..., n..., xoxoktik n' ipanko wa:n se: kimana sayoh ne:n po:..., po:poto sah, yo:n selik kualtsi:n wa:n kitsope:liah kualtsi:n kikui n' tsope:lik, kualtsi:n we:lik. *Porque** n' ipane:wayo no: ye:ktakua:wak. Kakaltik. Kakaltik no:. Kakaltik. Yo:n se: kki:xtilia. Wa:n yo:n nikitaka seki ne:n de chika:waya kohkostia no: tepitsi:n, kostia. Kostia wa:n ke:mah tapa:ni a. Tapa:ni a, moyo:kolia tapa:ni, ka:sá: ika moka:wa ahko sayoh n' i..., Ke:mah. ie:wayo. Ke:mah, soh moka:wa ata wa:n i..., Moka:wa. iteyo nochi cholowa yo:n potoktik nochi cholowa, yowi. Cholowa, x'mati ka:n yo:n ahsi. Ke:mah, kwi:ka ehekat. Wa:n pos no:, no: welik pero de, de selik. De selik we:lik. Ke:mah, we:lik. De selik ok kual..., kuali se: ki..., kuali se: kxihxi:ma wa:n *después** se: kitapa:na pos se: kki:xtilia ya n' iteyo. Ke:mah, kualtsi:n. Ke:mah. Pero de n' chika:waya pos a:mo no:, a:mo no: se: kki:xtia, ta: ahko moka:wa ya n' ie:wayo wa:n Ka:n se: kikui n' ie:wayo. Yowi ise:lti ne:wí:n ne:n poto:ni wa:n moka:wa sayoh n' iteyo. Ke:mah. Wa:n yo:n neh a:mo nikitstok ox ixwa hkó:n, ox miak ixwa. Ixwa, ka:sá: ika se: tame:wa ke:meh i:n kahfe:ntah, se: kita *que** ixwa yo:n kowtet. Wa:n se: ki:xmattok niman ke:niwki yo:n, niman se:, se:, de nohne:lmeh se: ki:xmati niman. Se: ki:xmati. Yehwa yo:n ka:ns ika ihkuí:n se: kita nijo:n Ke:mah, se: kita ata ixwatok. tsikitsitsi:n ne:n ixwatok. E:mah. *Cuando** pilimeh, e:..., kone:meh se: kita pané: chi:chiwala:yo:konemeh ne:n ixwatok. iwki tamatisneki a n' xiwtsí:n. Pero se: kita *que** kuomekat *porque** no: taman ne:n wa:le:wa yo:n. [...], se: kita *que** kuomekat eski wa:n i:n chi:chiwala:yo:t se: kita *que** kuowit. E:mah. Tak yehwa itsi:ntan kahfe:n seki se: kita panki:stok. Ke:mah ampó:n ka:s ika ixwa wa:n komo seki se: kka:wa pos para mochi:wa komo se: kinehneki mah eto. E:mah. Ka:ns ika kka:wah. Kika:wah. Kka:wah nijo:n para, Kka:wah. Ki..., de i:n se: kikui pos se: kimattok *que** we:lik pos se: kka:wa. Se: kka:wa. Yehwa yo:n ne:n, pos n' oksé: a:mo no:, a:mo niki:xmati n' oksé: pero, Ke:mah, ka:n tiki:xmati. Pero nijo:n se:, kuali se: k..., se: ya:s wa:n se:, se: kitas. Ke:mah, se: kita:li *cuidado que** onkak yo:n po:poto tein itahta:y wa:n onkak tein, tein we:lik. Ke:mah. Sayoh se: taman de we:lik neh nikmattok. Se: taman. Se: taman sah, se: taman sah, se: taman sah n' tein we:lik. Wa:n teh no: se: taman sah tiki:xmattok de n' a:mo we:lik. Ke:mah, se: taman sah, tein we:lik se: taman sah, yo:n seki pos a:mo we:lik. E:mah. N' okseki ne: sayoh se: taman tiki:xmattok de n' a:mo we:lik, de n' a:mo, a:mo, a:mo wel se: kikua. Ke:mah, se: taman sah. Se: taman sah. A:mo wel se: kikua, se:..., ka:n, ka:n a:kin kikua n' ke:meh yo:n *porque** pané: ka:n kakawat sah, a:mo, a:mo tila:wak kipia n' ipan..., ipanakayotsi:n. Wa:n i:n se: tila:wak, m' po:poto tila:wak kipia n' ipanakayo. E:mah. Tila:wak tepitsi:n. E:mah. Tila:wak. Wa:n tila:wak, sayoh *que** owih ya no: para se: kxihxi:ma. Ika se: axto se: kixi:ma. E:mah. Pos yehwa yo:n ni..., n' iteyo ihkó:n chika:waxtiw, pos pané: sa:sa:liwtok n' taihtik ne:n, ihkó:n motekpa:ntiw n' taihtik. Kualtsi:n tekpa:ntok no:. Motekpa:nti:w wa:n de se: kitapowa de chika:wak ya poto:ni. Ke:mah, kualtsi:n. Ke:mah, iwki yo:n. Pos neh yehwa sah nijo:n nikmati de n..., de nikmatik sah. Ke:mah, neh yehwa yo:n niki:xmati neh, yo:n niki:xmati se: taman sah n' onkak tein we:lik, wa:n se: taman neli a:mo, a:mo we:lik, a:mo se: kikua. Yehwa sah. żWa:n ixo:chio ki:niwki ki..., kipia n' ixo:chio oso n...? Yo:n ixo:chio nikita ne: no: ika *racimito** mochi:wa, ika *racimito** no:, wa:n nejo:n kostik n' ixo:chiotsi:n. Kostik wa:n tsikitsitsi:n, a:mo semi wehwei mochi:wa. pero yo:n xo:chiowa ye:kmiak nimah wa:n mopilowa m' po:poto se: sah ata. Wa:n miak nimah n' ki:sa no: n' ixo:chiotsi:n, miak, pero mopilowa se: sah m' po:poto. Wa:n yo:n tein *cimarrón** no: iwki, no:, no: *igual** iw..., iwki a no: n' ixo:chio ke:meh i:n tein we:lik ne:n ixo:chio, no:, no: kostik. Wa:n no: ika *racimo** wa:n mopilowa se: sah ne:n kowtet. Se: sah no: mochi:wa. Nochi kostik n' ixo:chio, neh nikihtowa *porque** nikitani ne: kowtah wa:n xo:chiowa kostik i:n xo:chitsí:n. Wa:n yo:n im..., imahma:ko ki:sa ne: xo:chit de n' *cimarrón**, ima:tsa:la:n. Imatsa:la:n, imahma:tsa:la:n ki:sa. Ompa ki:sa *racimito** wa:n mochi:wa xo:chit miak, pero moka:wa n' kowtet se: sah mochi:wa, a:mo mochi:wa miak. A:mo miak. A:mo miak. Wa:n i:n oksé: no: *igual**, no: miak, ki:sa n' ixo:chio pero no: se:, No: iwki, no: tein *cimarrón** no: iwki, no: miak nimah n' xo:chit ki:sa. wa:n mochi:wa, moka:wa n' kowtet se: sah moskaltia. A:mo, a:mo nochi ne: xo:chit ne:, mopilowa, se: sah n' tein ta:ki. Ke:mah. żWa:n no: wehweixo:chit mochi:wa? No: tsikitsitsi:n ke:meh i:n seki po:poto tein we:lik, tsikitsitsi:n xo:chitsí:n. Ke:mah, e:..., kostik no:, pero kostik a:chi:petik, a:mo kostik telsemi kostik. No: kostik. Kostik a:chi:petik. N' oksé: kachi kostik n' i... Tepitsi:n, tepitsi:n kostik. E:mah. Pos yehwa yo:n tikmatkeh ya ki:ní:n eski ne:n ixo:chiyo, k..., ki:ní:n, Ke:mah. *cada** ihkó:n *matita** nochi kipia n' ixo:chiyo. Nochi kipia n' ixo:chiotsi:n wa:n ta:taman. Ta:taman, ta:taman ixo:chiyo. Ta:taman, ta:taman. E:mah. Neh..., ne: oksé: no:, no: taman wa:n i:n se: no: taman. Ke:mah. Pos kintsi:n tikitakeh ne:n ki:ní:n ixo:chiyo nochi ne:n de n' o:me:n. A: ke:mah, ke:mah. E:mah. Pos ne: nijo:n kuali tine:chakas moto:ka:y ki:ní:n, Ke:n a:mo, ke:n a:mo. timono:tsa, ka:n tiwa:le:w. Nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. A:, wa:n neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, nik..., [ni]wa:le:w ompa ne: xola:lpan San Miguel Tzinacapan. A:, ke:mah.