Pos kintsi:n nijo:n komo tiki:xmattok nijó:n *semilla** pos kuali tine:chili:s, ki:ní:n mochi:wa, kox we:lik *o** wehkapania *o** ki:ní:n *o** kikuah chiktehmeh *o** *o** no: welik para se: kikua wa:n para toni kikuih yo:ni. *Ajá**, ke:n a:... Ke:mah. No kuali tine:chili:s ke:n se:... Pos yo:n kowe:lo:t neh niki:xmati *que** niki..., we:lik n' ita:kka de ta:ki a wa:n mochi:wa ne: kowtahpa, mochi:wa kowke:span mo..., moskaltia, yo:n n'mati ompa e:wa kowke:span. Wa:n motakxilia *desde** ahko wa:le:wa wa:n para kuali takuahtok yo:n, yo:n kuamekat mopilowa n' inalwayo *hasta, hasta** ta:lpan moto:ka, ompa takuahtok itech ta:ltsí:n ya. A:mo semi itech kowit ne:n takuahtok, sanoke ompa mopepechowa sah, mopihpilowa, *porque** kichi:wa se: kuomekat ki:sa itech n' imahma:tsa:la:n wa:n eh..., *hasta** ta:lpan ehko. moto:ka ya ompa takuahtok a ne:n yo:n, yo:n kuomekat. *para que** motekipanowa ika n' inalwayo *pero hasta** itech n' ta:l takuahtok no:. Wa:n nejo:n ke:mah *de que**, yo:n kowe:lo:t mochi:wa n' ima:xiwyo wehwei, weyakaxtik, mahyá: po:chne de wehwei, pero yo:n po:chne yeh a:mo ma:koyoktik wa:n i:n, i:pa ma:kohkoyoktik, i:pa, i:pa iwki sah mochi:wa ne: ma:..., mote:te:kpa:na ni:nipaka i:n ima:kowyohnakastan motekpa:na koyoktsitsí:n. I:xtapalwe:weyak *hasta** ie:kapan ki:sati nochi, yo:n nejo:n, i:n kowe:lo:xiwit. Wa:n yo:n no: pahti para ne:n xi:nach ke:meh i:n ka:pachowah ne:n a:ksá: tato:kasneki wa:n kia:pachowa ne:n xina:ch, kite:mohti:w a n' kowe:lo:xiwit para kipechtia ika. Yo:n kihtowah kitawelia. Wa:n nejo:n yehwa yo:n kita:liah xi:nach n'mattok pahti, pero, pero para pahti se: yeh de tehwa:n a:mo pahti. Wa:n no: nejo:n ita:kka no: we:lik, yo:n mochi:wa we:weyak sah n' ita:kka wa:n ke:meh, ke:meh e:lo:t, kachi we:weyak. nochi kuahkua:tao:loh *hasta** ikua:pan wa:n mochi:wa i..., ista:k *o medio** pantso:tso:pehtik mochi:wa yo:n kowtet. Wa:n nejo:n de oksi, de oksi ne:, no:, tsope:k ne:n iteyo mahyá: yo:n aha:witet. Kikuah ne:n okuilimeh, yo:n kowtanchomeh kikuah oso chiktehmeh, te:na:ka:lmeh kikuah ne:n iteyo. Wa:n ta:lpan tein pi:xowi pos kololowah yo:n *palomitas** a moololowiliah. Neh n'mattok *porque** ne: kowtah nikitak onkak ne: wa:n momatih semi itampa m' *palomitas** no: yo:n, ke:meh kikuah no: ke:meh chi:chiwala:yo:t momatih no: ika yo:n kowtet. *Porque** semi kikuah ne:n kowtanchomeh ne: yo:n, yo:n kowtet. Wa:n no: se: kikua se: yeh, komo se: kineki se: kwa:lkuis mah se: kiteki tein xoxowik ok para se: kwa:lkui kalihtik se: kokxitia, wa:n wehka:wa etok kuali oksi, kuali oksi a, *después** yo:n oksi n' kowtet, ke:kepo:ni, ki:sa n' ie:wayo, mahyá: yo:n cha:cha:moltia. Ki:sa ne:n ipane:wayo, tein, tein ipane:wayo ya n' kowtet, ke:mah ne:wí:n xi:i:ni a ne:n ka:sá: t'ta:lihtok teihsá: itech tapech se: kuowit oso teihsá: e:..., wapalixko oso teihsá: t'ta:lih..., t'ta:lihtok itech tapech, mo..., mocha:molowa wa:n ki:sa ne: ie:wayo ihkó:n moka:wa sayoh kowtet sah ne: wila:ntok itech yo:n ikowyo, itech iyo:la:nkowyo. Ke:mah, s..., mah kuali oksi sah ke:mah se: k..., kia:te:ma wa:n kima:..., kiki:xtilia:h n' iteyo kima:xita:niah, ki:sa n' iyo:lo, wa:n ke:mah nejo:n kima:xakualowah, ki:sa n' ipachyo ya, wa:n ki..., kualtsi:n ki:xpa:kah, ke:mah kitikoketsah ika se: ko:mit, kimanah ya yo:n iteyo. Ke:mah, komo kichi:wah ato:l ne:, kichi:wah ato:ltsí:n, wa:n tepitsi:n kitsope:liah, mahyá: chikola:t moka:wa, kita:liliah ne: *panelita**, wa:n ke:mah kipante:mah n' kowtet iwa:n mah kuali, achto ok n' kokxitiah, seko n' kokxitiah seko itech oksé: ko:mit, wa:n komo molo:n ya ato:l kipante:miliah ya ne:n ne: yo:n kowtet wa:n kinelowah ya, wa:n ke:mah ki..., kite:te:kah se: tai yo:n ato:l iwa:n iteyo n' kowtet a, se: kikua kualtsin mohmoloxtik ke:meh yo:n, *mero** tamati de we:lik wa:n de moloxtik ke:meh yo:n metstsonkamohato:l kichi:wah, iwki a ki..., tamati se: tai n' ato:l yo:n. Ki..., iwki ke:meh metstsonkamohato:l, soh metstsonkamohato:l wehwei kitehtekih wa:n ne: pisi:ltik ke:meh et. Yekkualtsi:n we:lik ke:..., mohmomoloxtik no: ke:meh metstsonkamoh, iw..., iwki a *mero**. ¿Wa:n Ye:k a:mo kanah kipoloh. wehka:wa molo:ntok para ki..., para se: tai? Kuali molo:ni, mah kuali oksi, para a:mo se: mopahwi:s, ka:n, ka:n te:pahwih pero mah kuali oksi. Ke:mah yehwa yo:n nimitsilia neh ntai:ni ato:l neh nikwa:lkui ne: kowtah nikuiti. Wa:... wa:n tikokxitiah wa:n tte:chchi:wiliah ato:l, nitai neh. Wa:n ki:ní:n de we:lik, tsop..., tsope:k n' ia:ya[ia:yo]. A:, kita:liliah ok pane:lah. Ta: kitsope:liah ika *panelita** wa:n miak pane:lah, moka:wa mahyá:, mahyá: yo:n chikola:ato:l. Wa:n ke:meh, ke:meh metstsonkamoh, ih...., ihko:n ne: we:lik. Mohmoloxtik ne:n, ne:n iteyo ne:n kowtet. Wa:n yo:n no: kipia n' ikua:pan ixo:chio, tak yo:n, yo:n. Ta: pos yehwa ix..., ixo:chio we:lik. No: ista:k n' ixo:chio no:, no: ista:k n' ixo:chio wa:n de panki:sa ne:n yo:n iyo:lselotsi:n, n' tein ta:kilo:t mochi:wa ya, wetsi a n' ixo:chio, n' ipane:wayo, mahyá: yo:n pahpata, pahpata mokopi:na. De panki:sa ne:n x..., ne:n xo:chitsí:n, se: *cucharita** sah wa:n ke:mah, de t..., chipa:..., *bueno de, de, de** chika:waya ne:n xo:chitsí:n, pawetsi a wa:n moka:wa ne:n kowtetsí:n iyo:la:yo, niman moskaltia wa:n mochi:wa weyak, moweyaki:ltia, *hasta** mochi:wa n' taihtik a ne: *semillita** wa:n yehwa mochi:wa kowe:lo:t. Yo:n ista:k n' ixo:chio de poso:ni, ista:k, sayoh se:, seni:x sah, *como que** se: e:wat sah kipia, mahyá: to:tomo:ch. A:mo, a:mo miak kipia. A:mo miak, i:pa se:, se: e:wat sah pampi:ktok ika yo:n kowe:lo:t tikiliah, pero tsikitsi:n, meh pili ok pampi:ktok, yehwa n' iyo:la:yo tikihto:ka:n. Wa:n *de que** wetsi a pos moka:wa ya n' kowtetsí:n wa:n moskaltia ya para nejo:n yehwa ya n' chika:waya wa:n oksi a. E:mah, yehwa yon nikmattok neh *que**, ika we:lik yo:n para ato:l. Pos *bue...**, neh nijo:n, neh nikita, N'mattok, titai:nih. sayoh nikitaya ne: a:na:lpa ne:n taya:yah, pero a:mo ke:man nitai:k nijó:n, pero kihtowah *que** we:lik. A:mo ke:man ttai. Sayoh nikitaya, *de veras** nikneltoka kita:lia:yah, kitekiah n' ixiwyo, wa:n ika kitetsi:lowa:yah nochi ne:n *semilla**, wa:n kita:ta:lia:yah *semilla** wa:n ke:mah kitetsi:lowa:yah iwa:n yo:n xiwit. para mah kitaweli, *que** mah wehwei mochi:wa ne:n E:mah. sinti oso e:lo:t. Entó:s yehwa yo:n neh nikitaya wa:n no: ke:masá: ne:wí:n, nia:ya kowtah, ka:s ika n' ike:span etok itech i:n kowit, ka:s ika wehweikowit ike:span ke:masá: nikita ompa ne: ki..., ki..., tsikui:n..., pata:nte:wa ne:n pa:pa:n, yo:n no: kikuah m' papa:meh, kkohkoyo:niah *porque** yo:n pos we:lik kihtowah n' i..., n' iteyo. We:lik. Kihtowah pero, pos yehwa yo:n nochi ne:n seki a:mo, a:mo tikmatih, pero ekintsi:n nika:n timonohno:tstokeh pos ke:masá: kuali nochi se: kitas ke:meh i:n se: nentinemi wa:n pos nijo:n se: mo..., se: momakas *cuenta** ihkó:n pero Ke:mah, pos ke:mah, seki tika:wilowah takualis[tein we:lik] ompa ne: kowtah onkak wa:n a:mo tikwa:lkuih *porque** a:mo tik..., a:mo tik..., a:mo t'matih ox we:lik, sayoh, timoliah se: mopahwi:s pero, onkak takualis[toni se: kikua:s] soh *que** tehwa:n timosenka:wah a:mo tikchi:wah toni tein tikakih ne:wí:n. *Pues** kintsi:n Pero se: sepa kuali se: motapowia para se: kimatis toni we:lik ne:wí:n tika:wilohtokeh. ekintsi:n nochi moneki mah se:, mah se: kita ne:n Ke:mah. no: ke:masá: komo nikita nik..., nikwa:lkui:s wa:n kuali kichi:waskeh ne:n *atolito**. Ki:xeheko sake:ra ka:n o:me oso na:wi xwa:lkui wa:n kuali oksi wa:n ke:mah mah kuali oksi wa:n [mah] kki:xtili:ka:n ipachyo wa:n kima:xakualo:ka:n wa:n ke:mah kii:xpa:kaka:n, wa:n kitikoketsaka:n wa:n oksi a, ke:mah kipante:mili:ka:n ato:ltsí:n wa:n kitsope:liah kualtsi:n moka:wa, e:kwe:lik. Wa:n yo:n ipachyo takua:wak, a:mo, a:mo, a:mo wel se: kikui, se: kitamo:ta ya. A:mo, yo:n se:, yo:n se: kipi:xowa n' ipachyo, se: kipi:xowa. Ta: pos de xokoya pos no: wehweliwi no: n' ipachyo. No: wehweliwi. No: wehweliwi no:, wehweliwi. Yo:n se: kima:xakualowa nochi ki:sa. Wa:n ke:mah nejo:n... Yema:nik. Ke:meh yeskia yema:nik. Ke:mah, pero se: kim..., se: ki:xpa:ka, se: kki:x..., kki:xtilia n' ipachyo, ke:mah se: ki:xpa:ka kualtsi:n wa:n kitikoketsah ya, tihti:ltik n' iteyo ne: *cuando** chika:wak tihti:ltik n' iteyo. Mahyá:, mahyá: ti:ltiket wa:n kimanah ya wa:n kipante:miliah n' ato:l kualtsi:n moka:wa, e:kwe:lik. We:lik no:, no: ahwiya:k, ¿ke:meh toni ahwiya:k ne:n...? A:, metstsonkamoh. E:..., teh... Ahwiya:k kualtsi:n. Ke:meh yo:n metstsonkamoh nimitsilwia. Ke:meh ato:l kichi:wah komo ttaya:nih metstsonkam..., metstsonkamoh komo ttai:ni, iwki de, iwki de, de we:lik, *igual** a:mo kanah kip..., kanah kipoloh. ¿Wa:n yo:n kita:liliah pane:lah? *Panelita**, komo k..., komo pane:lah *o azúcar** ke:meh se: kinekis, nochi kwe:liltia. E:mah. Kualtsi:n moka:wa n' ia:yo:tsi:n tak chi:chi:ltik. Kualtsi:n moka:wa, kualtsi:n moka:wa ne: mah ki..., mah kuali kichihchi:wa sah n' a:kin wa:n soh n' a:kin, a:kin kimana n' ato:l, mah a:mo kipanketsa wa:n ne:wí:n yowi ne:nemiti sanoke mah ki..., ompa itsi:ntan iato:lko:n eto, mah kima:ma:nelo wa:n para a:mo motsi:nta:li:s, komo motsi:nta:lih n' a:to:l a:mo we:lik, chichintsohya:k. Kihto:skeh a:mo we:lik n' ato:l kichi:wa, a:mo we:lik n' kowtet, pero itech yetok n' a:kin tachihchi:wa komo a:mo kimatililia para kichihchi:was ato:l. Yo:n se: kketsa n' at..., n' ato:l wa:n se: kima:ma:nelowa, a:mo motsi:nta:lih [ke:]meh momoltik sah yo:n a:to:l, ma:ma:nelo, ma:ma:nelo wa:n kualtsi:n ki:sa n' ato:l. Para a:mo itsi:ntan moka:was ne:n Moka:wa itsi:ntan mopepechowa wa:n chichinowi. E:mah, a:mo..., moneki mah se: kima:ma:nelohto. *hasta** molo:ni a ke:mah 'ki:xti a wa:n t..., mitste:kili:ka:n wa:n xtai a, *contento**, kualtsi:n we:lik n' ato:l. Ika tahmolo, ika tahmolo. ¿Wa:n ika toni ika se: kima:ma:nelowa? Ika tahmolo. Ika tahmolo se: kite:ma yo:n nexko:mit. Kanah, ta pos se:, yo:n se: ki:xpa:ka, soh kimanah et sah. ¿Wa:n ia:yo a:mo teh te:kokoh ok de se: tai se: ite:noh? Wa:n ne: et, etet sah n' kipampi:xowah itech ne:n ato:lko:mit wa:n ia:yo *de que** molo:ni pos se: ki..., kitoya:wa ya. Yehwa yo:n. Ke:meh eskia se: ka:yohpata. Ke:mah, se: ka:yohpata, se:..., molo:ni ika n' a:t wa:n se: kikui n' iteyo sah se: kipante:ma itech n' ato:l wa:n ne: ia:yo pos se: kitoya:wa ya. Wa:n yo:n, yo:n no: kipia n' icho:kilo tak. No: cho:kiloh, no: cho:kiloh *cuando, cuando** xoxowik cho:kiloh pero de oksi a, No: cho:kiloh. a:mo teh cho:kiloh kipia ok *porque** wa:ki n' cho:kil nochi ki:sa, moka:wa sayoh etet sah. A:chá: a:i:xko moka:wa ya n' icho:kilo. Ke:mah, ompa moka:wa. Wa:n yo:n kie:ktiah ok *o** kichipa:wah nochi kualtsi:n. Kichipa:wah, kki:xtiliah nochi, nochi kima:xakualowah, kima:..., ki:sa n' ipachyo wa:n ki:xpa:kah ya, ki:xpa:kah wa:n kitikoketsah wa:n mah kualtsi:n oski, ata mohmoloxtsitsi:n ke:meh et n' *cuando** oksi, mohmoloxtik. A:, wehweya. Kanah, kanah, ih..., iwki sah mochi:wa pero moloxtsitsí:n taihtik. Komo Mohmoloxtik n..., kualtsi:n ki:sa n' ato:l. Tehwa:n tta:...., tta:taih *porque** niko:nkui ne: kowtah wa:n ne:chchihchi:wilia:nih nochipa ya. A:, nankimattokeh ya ki:ní:n nankichi:waskeh, ki:ní:n nanketsaskeh, ki:ní:n para nantai:skeh. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, ke:meh ta:tahmeh tehwa:n te:chne:xtilihkeh ke:ní:w se: kichi:was yo:n, yo:n a:to:l, pos ika t'mattokeh ke:ní:w se: kichihchi:wa, ti..., *noabuelito** ko:nkuia ne: kowtah wa:n tikx..., xokoltia:yah, oksi kuali wa:n ke:mah t'chi:wayah ato:l, titai:yah ya. Wa:n ekintsi:n t'piah *costumbre**, ti..., *cuando** onkak n' kowtet, n'mattok ke:maniá:n onkak, nikuiti wa:n kalihtik oksi wa:n tikchipa:wah wa:n ttaih ato:l ya. E:mah, kualtsi:n we:lik yo:n. Pos yehwa yo:n a:mo se: kimati, pos neh nikmattok kihtowah *que** we:lik pero a:mo ke:man nik..., nitai. A:mo ke:man. E:mah, a:mo ke:man nitai, ne:n sayoh nikte:kakilia ihkó:n *que** we:lik. Ke:mah. Sayoh nikita i:n, nikita ki:ní:n ne:n mochi:wa, ki:ní:n mochi:wa, ox kikuah chiktehmeh. A:, pos tehwa:n ttai:nih wa:n tikitanih wa:n we:lik semi. We:lik. We:lik. Pos yehwa sah, *bueno** pos ekintsi:n kuali tine:chakas ne: moto:ka:y, ki:ní:n ti..., timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa ne: katí:n xola:l. Pos ne:... Ke:mah. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n xola:l nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos neh mo..., ompa no: niwa:le:w ne: xola:lpan San Miguel Tzinacapan. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.