Pos kuali tine:chili:s ne:n ka:tí:n tiki:xmattok nijó:n xiwtsí:n ne:n [ta]pi:ts..., tikihtowa ika kininno:tsayah ne:n kowa:meh. A:, yo:n xiwit mo..., mochi:wa kowke:span. Yo:n semi ma:kahkakaltik ata wa:n ihtsanaka n' ima:y, mahyá:, mahyá: a:mat. Nejo:n, niki:xmattok yo:n, mochi:wa kowke:span yo:n, yo:n xiwit, pero a:mo ke:man nikita ne: xo:chiowa *o** teyowa, a:mo niki:xmati n' iteyo, nio:n ke:man nikita n' ixo:chio. Mowila:na kowke:span wa:n momahma:ytia, wa:n ima:y semi kanaktsí:n, kanaktsí:n, kanaktsí:n, wa:n no: ki..., kikowah, se: kite:mowa ke:meh i:n *todos santos** kite:mowah, n' koyo:meh kikowah para tamal. Wa:n no: nejo:n ima:kowyo, ne:n ima:xiwyo, n' ima:kowyo ya, yehwa n' kitekiliah para kipi:tsah yo:n kihtowah i..., iw..., iwki a n' tsahtsi ke:meh kowa:t kikisi *igualito** ya n' kikisi ne:n tap..., yo:n tapi:ts komo se: kipi:tsa, pané: yo:lwiwiyoka wa:n yo:n, yo:n kowa:t kikisi, *cuando** yeh kikisi mahyá: yo:n, mahyá: yo:n *cuando** kiowit ihkoyoka n' kikisi na:weyak. Pané: kualtsi:n te:mpitsaktsí:n, te:mpitsaktsí:n wa:n pané: wuwuyoka. Iw..., wa:n iwki a no: n' i:n im..., ima:kowyo ne: xiwit. No: iwki a m' pi:chi ke:meh yo:n kowa:t kikisi *igualito** ya. Neh nikakini ihkó:n wa:n nik..., nikpi:tsani n' ke:masá: pero se: kimowilia n' kihtowah *que** motokia n' kowa:t komo se: kipi:tsak yo:n kowit. Ke:mah. Te: itaki, ke:mah te:itaki, te:itaki kit yo:n. Wi:tseh ne:n, *bueno** wa:le:wa ne:n kowa:t wa:n i:n wi:tsa ne:n ka:mpa se: yetok. E:mah, te:ahsiki. Wa:n n'neltoka ke:mah eski *porque** yo:n kowa:meh a:t ke:ní:w, komo se: kimikti se: kowat, komo ompa wetstok ne: kowtah wa:n ompa *cerca** nentok n' kowa:t kitakih n' i:kni:wa:n, tikahsi ompa wetstok o:me oso e:yi n' i:kni:meh ompa, seko sah yetoyah n' kowa:meh. Yo:n *cuando** motokiah motohtokah n' i:kni:meh. Wa:n ki:ní:n kimatih, ika, wi:tseh kkaktiwi:tseh *o** 'Mati, 'mati ke:ní:w tak te:..., 'mati ke:ní:w mote:mowah wa:n Mote:mowah. pos ika yo:n tapi:ts *más** kachi motoki:s nimolia. Ke:mah. Ke:mah, motoki:s kkak..., kkaki wehka. Pos nehwa nimitsili:ti ne:n no: ke:masá: nikita itech se: we:ikowit ihkó:n, wa:n kualtsi:n ihkó:n wila:ntok ne:n i:n ikomekayo Ike:span mota:lia. n' ike:span. Wa:n ompa mosa:lohtiw ihkó:n ima:yo ne:n xiwit, wa:n yo:n kualtsi:n se: kiteki wa:n no: ki..., kikuih para ne:n, taxkaltsí:n kichi:wah. Ke:mah, ke:mah. [Ke:]mih i:n kikuih ne:n, pos i:n tiahsih itech n..., *todos santos, cuando** tih[te:chitakih] ne:n a:nimahtsitsí:n, pos te:chilia mah tikuitih *o** seki no: kkowah, tikuitih ne:wí:n ika se: *costal** se: kinehnepanohtiw ihkó:n wa:n se: kwa:lkui a. Pero yehwa yo:n, seki semi selik n' in..., n' ima:yo. Selik. Yehwa yo:n tikihtowa ne:n kuali ika ne:n se: ki..., kipi:tsa. Pos a:mo no:, ke:mih kintsi:n no: ti..., timolihtokeh *de que** te:chiliah, pos a:mo no: wel tikpi:tsaskeh *porque** ta:ká:n ma..., mah wa:le:wa ne:n kowa:t te:ch..., te:tepi:ni:s. Ke:mah, se: kimowilia. Mah wa:le:wa ta:ká:n ne:wí:n yetok. Ke:mah. Pero ne:n kowa:t te:mpitsa:wak no: kakisti. Te:mpitsa:wak no:. Te:mpitsa:wak wa:n pos kachi mah se: kkuiti sah nijó:n xiwit mah a:mo se: kipi:tsa. Ke:mah. Wa:n yo:n no: kualtsi:n yo:n xiwit semi yema:nik ki:sa ne:n taxkaltsí:n. Yema:nik kualtsi:n wa:n a:mo xokoya, kanaktsí:n yo:n. A:mo xokoya wa:n Kualtsi:n kahkanaktik wa:n Ke:mah kanaktsí:n nijo:n wa:n a:mo tsaya:ni. A:mo tsaya:ni, pané: achi yo:n se: kita kualtsi:n ahalaxtik pero takua:wak *siempre**. Takua:wak, pip...., pipi:nik. Kachi takua:wak *que** nexkoko:kxiwit. A:, yo:n tsaya:ni niman. Yo:n tsaya:ni, se: kikuelpachowa yo:n semi tsaya:ni wa:n i:n Yo:n tsaya:ni niman. E:mah. Se: kkuiti ihkó:n a:mo tsaya:ni. A:ah, kualtsi:n no: ki..., Ka:n tsaya:ni ata, a:mo. kita:liah, sayoh kihtowah *que** no:, no: taman ahwya:k. Ata yo:n kipia n' iahwiya:kka no: taman. No: taman. Pané:, neh nimolia xa: kipa:s n' komo tamaltsí:n xa: kipa:s nimolia. Ke:mah, kipa kit. Ke:meh yo:n, nexkoko:kiswat a:mo kipa, yo:n a:mo ahwiya:k, a:mo teh kipia ahwiya:kka:yo:t, kachi kualtsi:n ki:sa n' taxkaltsí:n. Ke:mah. Yehwa yo:n, e:mah, yehwa yo:n. Pero i:n seki xiwit *siempre** taman sah. Taman sah kipia n' iahwiya:kka. Pos yehwa yo:n nochi ne:n moneki se: kimatis ne: yehwa yo:n tik..., tikitstinemih n' ike:span wa:n kualtsi:n mo..., *bueno** miak, miak kkuitih ihkó:n kite:mowah pero, a:mo nochi ki:xmatih. Ka:n ki:xmatih. Ka:n ki:xmatih. A:mo nochi ki:xmatih, ta: seki ki..., kihtowah xa:, xa: a:mo kualtias, xa:, xa: te:pahwi:s. Pero a:mo te:..., te:pahwih, ta: yo:n tikuih para ne:n taxkaltsí:n tikuitih. Ke:mah kualtia, kualtia. Neh nijo:n, ke:meh i:n ka:s ika ne:chilwiah, kihtowa xne:chwa:lkuili yo:n xiwtsí:n, entó:s nikwa:lkui wa:n tikuih, wa:n nikilia xikua ne:n taxkaltsí:n para..., a:mo teh kichi:wa. Kanah, a:mo teh... A:ah, sayoh no: t..., no: taman. No: taman, semi *siempre** kikuilia n' iahwiya:kka n' tixtsí:n, moka:wa itech. No: taman. E:mah, kkui:lia. E:mah, se: kihnekui, ki..., niki:xehekowa sah, se: ki:xehekowa *porque** neli s..., Wa:n ahwiya:k, se: kiteki te:ma:pa yo:n xiwit n' icho:kilo. Te:ma:pa. Te:ma:pa. Wa:n i... Wa:n yo:n iswat ke:meh yo:n s..., yo:n *sanjoseiswat** semi *más** ki..., achi tepitsi:n, yo:n a:mo, a:mo kipia ahwiya:kka niu:n tei. Pos nijó:n yohyowaltik mochi:wa, pero yo:n a:mo Ke:mah, yewaltik. a:mo se: kita kox ahwiya:k, yo:n Yo:n a:mo. yo:n hko:ni sah yo:n xiwtsí:n pero no: kikuih para ne:n taxkaltsí:n kipi:kih, no: kitetsi:lowah ika kualtsi:n mo..., moka:wa. Para taxkaltsí:n kualtsi:n kina:miki yo:n. Kualtsi:n. Wa:n yehwa yo:n neh nik..., teh xa: tikmattos *de que**, Ke:mha. pos neh a:mo ke:man nikita ne:n ixo:chiyo ki:niwki ne:n chi:chi:ltik oso ista:k oso *bueno, morado**, Ke:mah. a:mo ke:man nikita nijó:n xiwtsi:ni kox kichi:wa[kipia o mochi:wa] n' ixo:chiyo, pero tak kichi:wa[kipia o mochi:wa] eski, sayoh *que** a:mo se: kita. Ka:n se: kita, eski a:mo n'mati ke:ní:w, neh a:mo ke:man nikita n' ixo:chio, nikitani kowtah ihkó:n, ne: kowtah ka:mpa ttekiti onkak miak kowke:span, a:mo nikita ke:maniá:n xo:chiowa oso teyohtok a:mo ke:man nikita. Nikita soh xiwit sah moskaltia, yehwa sah yo:n. Pero a:mo ke:man se: kita ne:n i..., iteyo *o** ixo:chio. Wa:n yo:n no:, no: cho:kiloh pané:. Cho:kiloh. Cho:kiloh. Is..., cho:kiloh ne: ista:k pero tsohya:k n' icho:kilo. Tsohya:k, pané: tee:kakokoh ata. Ke:mah. No: taman yo:n xiwtsí:n, pero Taman no:. nijo:n onkak nika:wí:n A:tekohkomolkopa, nochi ne:wí:n Tahchikteko, ompa miak onkak ne:, Mochi:wa nochi, mochi:wa ne: kowtahpa. mah se:, mah se: kkuiti sah, soh *que** Ke:mah. pos a:mo nochi kimatih. Ka:nah. A:mo nochi. Pero i:n tehwa:n tikmattokeh ya porin tikowtahnemih pos se: kkuiti ne:n xiwtsí:n, se: ki..., se: kita wa:n pos kintsi:n *cuando** se: kkuiti:w mah a:mo se: kipi:tsa nijó:n xiwtsí:n *porque** ta:ká:n ompaka ne:ntok ne:n kowa:t. Tak, kihtowah, ta: kihtowah kitohtoka n' kowa:t komo se: kipi:tsak kitohtoka n' kowa:t. Kitohtoka. E:mah. *Por eso** kito:ka:ytiah kowa:tapi:tsxiwit. E:mah. Pos, yehwa yo:n a:mo se: kimati ki:ní:n ox kox wi:tseh kowa:meh, tikihtowa ne:n mose:ntilia *de que** ne:wí:n komo yetok se: pos ompa kitakih no:, tak at ki:ní:n tak mono:tsah. Pos 'mati ke:ní:w, neh nikitak neh yo:n ke:man, nikmiktih se: kowa:t ne:n Texa:yakatitan nik..., nikm..., nikmiktihtiki:s wa:n yo:n mo:stika *motiohwa:n** kahsitoh ompa yetokeh e:yi n' kowa:meh, e:yi nimah ompa ne:n yetokeh i..., inakastan. Ompa seko sah yetokeh. Seko sah yetokeh. E:mah, se: mike:t ompa yetoya. żWa:n yo:n kinmiktihkeh oso iwki kinka:wkeh? A:mo, kinimowilihkeh, n'miktih nehwa ya achto pero *notiohwa:n** ke:meh moh..., ke:meh mohka:meh kika:wkeh n' kowa:meh mah ya:ka:n. Wa:n yo:n kowa:t ompa ma:wiloh. Ompa moa:wiloh ompa. Ompa moa:wiloh, a:mo kitamo:t oso, oso no: mo..., *mismo** mokuah tak. Ompa moa:wiloh. A:mo mokuah tak, ompa ma:wiloh. Ompa ma:w... Soh kah..., kahsitih de miki ne:n i:kni:w, ompa mo..., iwa:n m..., mote:kati iwa:n ina:wyakikni:w. No: mote:mowah tak. Iwki n' kichi:wah yo:n okuilimeh, se: kimowilia. Pos yehwa yo:n se: kimowilia ne:n kowa:t ka:mpa, ka:mpa yetok nijó:n xiwtsí:n semi mah se: mo..., motachi:li. Wa:n semi motatsompachowa ata n' ta:lpan. Ke:mah, yo:n yowi ne:n ta:lpa:n hkó:n no: mowi:wila:na. Tatsompachowa yo:n. tio:tsompachowa[tatsompachowa]. Mowi:wila:na wa:n yeh n' tatampa se: kimowilia, semi mah se: mo..., Mah se: motachi:li kualts... A:, ke:mah. Mah se: motachi:lihtiw. Mah se: kipata[kipa:ta] ne: xiwit, mah se: kiteki se: kowit, wa:n ika mah se: mo..., motachi:lihtiw. Ke:mah, ihkó:n, ihkó:n ke:mah. Ika mah se: motachi:lihtiw pero[porin] ta:ká:n ompa kochtok. Te:..., te:kehtsomas. Pos te:kehtsoma:s ihkó:n *o** te:..., kihtowah seki, seki te:..., te:tepi:nia pero a:mo ta: te:kehtsoma. Ke:mah. Wa:n yo:n [tein] *hora** mopiloh, Ke:mah. A:mo, te:kehtsoma ta: taneh ata, kipia na:wi itan yo:n. E:mah. a:mo se: pahtis ok. Ka:n ta: yo:n semi te:mach yo:n okuilin. E:mah. Te:mach nijó:n okuilin wa:n pos yehwa yo:n neh nik..., kiliah xiwtapi:ts ne: yo:n semi kuali, pero kintsi:n a:mo nika:wí:n a:mo kachi tei. Nika:n a:mo mochi:wa, mochi:wa nehkuí:n kowtahpa, Tahchiktekopa. Onkak ompa ne:wí:n. Ne: Tahchikteko, nika:n A:tsa:la:n ye:kmiak n' ike:span de n' kowit nijó:n sa motekpa:ntok ihkó:n. Se: kita moye:kchi:wa. Ke:mah. Oso komo se: ktila:na ihkó:n ne:n n' iwa:n ikowyo sempa:nwetsi. Sempawetsi. E:mah, sempawetsi. *Por eso** ki..., kitekih ihkó:n ka ne:n ihkó:n teihsá: kowtsí:n kitekih wa:n ika kitila:nah ya. Ke:mah, ika kitila:nah. Wa:n a:mo, a:mo nijo:n kika:wah. A:mo kka:wah. E:mah, n' *hijuemala**. Pos neh... Pos yehwa sah, yehwa sah n'tiknekiah, ika timohno:tskeh yo:n xiwit. tikiliah kowa:t..., kowa:tapi:tsxiwit. *Bueno**, pos yehwa tikmatkeh ki:n timolihkeh, n' ekintsi:n sayoh xne:chili moto:ka:y ki:ní:n Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan niwa:le:wa. *que** ka:n tiwa:le:wa. A:, neh no: *igual** niwa:le:w San Miguel Tzinacapan, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. A:, *bueno** pos kuali etok.