Pos kuali tine:ch..., tine:chili:s nika:n ke:ní:w tiki:xmati yo:n, pi:tsxiwit para no: tikmatiskeh teh xa: tiki:xmattok ki:ní:n moskaltia, ki:ní:n, ka:ni kox kito:kah, ka:ni e:wi, yo:n kuali tine:chili:s. A:, yo:n kiliah kowa:tapi:tsxiwit. Yo:n mochi:wa ke:mih i:n mi:lah ka:mpa tato:kah, ke:mih ekintsi:n tapixkakeh ya onkak a yo:n xiwit. Wa:n nejo:n de yo:n pi:chi *porque** ihtikohkoyoktik yo:n kow..., ikowyo, ihtikohkoyoktik. Wa:n moskaltia semi wehka:wa, ke:mih se: *metro** sah yo:n moskaltia. Wa:n nejo:n yo:n ne:n pi:chi kkoto:nah n' ii:x, ii:x wa:n nejo:n, ki..., kipi:tsah kualtsi:n kakisti no:. Wa:n ima:xiwyo ata yehyewaltik wa:n i:xmohmoloxtik wa:n nejo:n alaxtik semi n' ikowyo, alaxtsí:n, ki..., alaxtik, alaxtik, wa:n nejo:n pero a:mo n'mati ke:ní:w mo..., mochi:wa n' iteyo, a:mo n'mati, a:mo niki:xmati n' iteyo, a:mo ke:man n'chi:..., n' chi:wa *cuenta** ke:niwki n' iteyo. Yehwa yo:n niki:xmattok, yo:n kiliah ko..., kowa:tapi:tsxiwit. Pos neh no: nimitsili:ti, niki:xmati no: ne:, *cuando** ka:mpa yetok yo:n *mata** ihkó:n momahma:yo:tia wa:n tata:mpa e:wi tsikitsitsi:n. Ke:mah. Entó:s yo:n ki..., ki..., *antes** ne:n kone:meh, kitehtekiah ihkó:n, ka:mpa n' ii:x kka:wayah wa:n ahko kitehtekiah ihkó:n wa:n ke:mah kipi:tsayah. *Por eso** kiliah yo:n xiwtapi:ts. Wa:n n' ima:yo no: kualtia, no: kualtia ihkuí:n kitekiah wa:n kipi:tsayah. No: kualtia. No: kualtia. Wa:n i..., ixiwyo, yehyewaltik wa:n Yehyewaltik. pané: ki..., ki..., seki pané: i:xmohmoloxtik wa:n I:xmohmoloxtik. pos yehwa yo:n ne:n, pero neh a:mo no: nikih..., a:mo no: nikitak ki:ní:n ixo:chio *o** ki:ní:n ne:n ahko. Pero neh niki:xmattok ne:n mochi:wa ihkui:kuí:n. A:mo no: semi wehkapania. Sayoh moma:yo:tia n..., wa:n kualtsi:n Se: *metro**, telwehkapan se: *metro**. n' ike:span ihkó:n ye:kalaxtik wa:n Alaxtsitsí:n. se: kipa:tska ihkó:n pané: xama:ni. Xa..., xama:ni. Xama:ni komo se: kipa:tska. E:mah. Pero wa:n yehwa yo:n ne:n seki ne:n kikuiah para n' kone:meh ihkó:n ki..., ka:wiltia:yah kipi:tsayah. Ki..., kipi:tsah. Ke:mah. Kipi:tsayah wa:n n' ima:yo wa:n seki ne:n de achi tohtoma:wak ihkui:kuí:n mochi:wa de tohtoma:wak, a:mo semi tohtoma:wak. Ke:mah. Kikuih wa:n ki..., ka:mpa yo:n ii:x kitekih n' ahko, kitekiah, wa:n ki..., kualtsi:n kitekiah n' ahko wa:n ke:mah kipi:tsayah, kua..., kualtsi:n kakisti. Kualtsi:n pi:chi ne:n kowit. Ke:mah. Kualtsi:n pi:chi. Wa:n pos yehwa, pero neh a:mo nik..., a:mo nikmati ne:n a:mo ke:man nikitak n' i..., n' iteyo. Ke:mah. N' iteyo a:mo se: kimati ki:ní:n, ki:niwki. Ka:n se: kimati, ka:n ke:man tikitah yo:n. Ki:niwki wa:n sepa ne:n pos n' ixiwyo pos *casi** tik..., tikitah. Yeh ke:mah, se: kita. Wa:n os... Ne:n, nochi ista:k pero Ne:n iteyo pos neh a:mo no: ke:man nikitak, a:mo ke:man nikita ox ti:ltik oso Kanah, kanah neh no: a:mo ke:man nikita. Ke:mah. kox kikuah chiktehmeh *o** *o** pa:xi:i:ni oso i..., ixwa, sayoh neh nikita ne:n ka:mpa yetok *mata** ihkó:n de wehkapania, Ke:mah. tata:mpa seki tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n wa:n ye:kyehyema:nik ne:n Ke:mah, imahma:tsi:ntan. Ke:mah. Kipia seki. Ke:mah. *matitas** ihkó:n de ixwa. Tak yo:n tak sayoh a:mo se: kita pero kuali ne:n i..., de n' chika:waya nochi ne:n, no: achi chika:waya wa:n ixwa ya. Ixwa ya n' iteyo eski. Ke:mah. A:mo no: Pos neh a:mo no: nikmati ma:..., nik..., nikitani de n' ixo:chiyo ki:niwki chi:chiltik oso kostik oso ista:k Ke:mah, ka:n, ka:n ke:man tikitah. A:mo no: se:... Ka:n ke:man tikitah. Yo:n e:wi ka:mpa n' se: kiteki n' sintsí:n, ka:mpa mi:lah, ompa onkak, se: tapaya:ntilia ka:ns ika se: kita miak ihkó:n ihihkatok de yo:n tapi:tsxiwit wa:n Onkak a yo:n xiwit, on..., onkak a yo:n x..., mochi:wa yo:n xiwit. Ke:mah. Pos no: kikuitih kone:meh, pero ekintsi:n a:mo kachi kitekih tak. Ekintsi:n a:mo ok. Achto yehwa ne: ka:wiltia:yah m' pi:pilmeh kipi:tsayah. Ka:wiltia:yah. N..., t..., eski... Ka:wiltia:yah wa:n [ke:]meh yema:nik kkuitih wa:n ki..., kitehtekih seki ika yo:n kitehtekih kualtsi:n kichi:wah ika yo:n seki tapi:ts kichihchi:wah. Ke:mah. Ihkó:n kichi:wayah, seki we:weyak ihkó:n kitekiah. E:mah. wa:n ompa kkua:..., kkua:tehtekih ihkó:n, ke:mah kipi:tsayah ya. Ke:mah. Kualtsi:n no: pi:chia. Kualtsi:n pi:chia neli n' *hijuemala**. Onkas, onkas. Wa:n ekintsi:n a:mo se: kimati ok, ampo:wí:n ka:s ika, tak onkas nika:wí:n, onkas, soh *que** a:mo se:.., a:mo no: se: kita. Ka:n no: se: kichi:wa *cuenta**. Wa:n yo:n i:pa, a:mo yo:n, a:mo nikihto:s *que** kualtiati para teihsá: hkó:n kowtati:l *o** teihsá:, yo:n i:pa ihkó:n tak Yo:n a:mo, xiwit sah. Wa:n a:mo no: se: kimati de pala:ni kox no:, no: tapala:n. Yo:n ye:kpati eski, yo:n seki ke:meh, ke:meh kachi takua:wak n' ehkaw *que** a:mo yo:n. Telemax..., emaxtsí:n semi. Ke:..., i..., Yema:nik semi, ta: Yema:nik, yema:nik. nijo:n yehwa yo:n a:mo se: kimatik ox kualtia no: para tapala:n *o** Tak ke:mah. Tak ke:... E:mah. para pahti, nochi a:mo, neh a:mo nikmati ne:n pero neh niki..., neh nikitaya sayoh para ne:n tapi:ts kikuiah. Ke:mah, yehwa yo:ni. E:mah. Yehwa sah yo:n neh nikui..., nikitaya. Ke:mah. Teh xa: tikmattos kox kkuiah xa: para x..., ne: [ke]mih i:n se: mopahtia para ihkó:n oso kikuiah para se: kikua. Kanah, kanah yo:n a:mo, a:mo teh pahti, a:mo pahti yo:n nio:n para se: kikua:s, a:mo se: kikua. I:pa a:wil sah yo:n, kito:ka:ytiah *que** ne: kowa:tapi:tsxiwit *porque**, neli kipi:tsayah n' i..., pi:pilmeh yo:n ke:man, ke:meh a:mo onkaya a:wilmeh takowal pos yehwa ya n' kowtah kkuitih wa:n kipi:tsayah m' pi:piltsitsi:n. Pero tikpi:tsah tehwa:n timoskaltihkeh tik..., yehwa n' katka toa:wil. Yehwa ne:n ta:tahmeh ne:n E:mah, yehwa n' toa:wil katka. mitsne:xtilia:yah ihkó:n wa:n no: kinine:xtilia:yah n' kone:meh kati:ni n' a:wil *porque** Ke:mah. Ke:mah, kualtsi:n pi:chia ke:meh kakisti yo:n te:nchi:kawak semi yo:n x..., yo:n kowtsí:n. Se: kipi:tsa wehka, wehka kakisti. E:mah. Ke:mah, ki..., pos *antes** ne:n kone:meh yehwa kkuiah *porque** pos kintsi:n miak onkak ne:n a:wilmeh para kina:wiltiah, *pero antes** yehwa yo:n Ekintsi:n a:mo, a:mo, a:mo kichi:wah *cuenta** ok yo:n xiwtsí:n. xiwtsí:n *hasta** yo:n n' ima:xiwyo ne:n kahfe:n no: kitetsi:lowa:yah wa:n no: kipi:tsayah, Kipi:tsayah no: neli. no: kipi:tsayah. Kipi:tsayah. wa:n kintsi:n a:mo kanah se: kitas se: kone:t mah kitetsi:lo wa:n mah ki..., Ke:mah. kipi:tsa ok. Ekintsi:n a:mo ok, ka:n no: tiwelih tikpi:tsaskeh ok. Ki..., wi:tsa de..., Ekintsi:n nochi ki..., kite:mowah de yo:n..., kintsi:n miak onkak a:wilmeh ne:wí:n wi:tsa *de plástico** ya. Ke:mah, yehwa yo:n. kinwa:lkuih wa:n *antes** a:mo teh onkaya ne:n n' a:wilmeh de yo:n para kina:wilti:skeh n' kone:meh pos yehwa yo:n kkuiah. Yehwa ya, yehwa ya n' tein kikuiah n' a:wil. Ke:mah. Yehwa ya ne: x..., pi:chi ne:, kite:mo:tih ne:n mi:lah wa:n ki..., kikuitih wa:n kalihtik ya, kaltsi:ntan kitehtekih ya. Yehwa ya. Kitehtekih ya oso kkohkoto:nah ya wa:n ki..., kipi:tstinemih ya, Ke:mah. No: motohtokayah sake:ra ka:n o:me oso e:yi kone:meh, no: mo..., ma:wiltiah nochi kipi:tstokeh ya yo:n xiwtapi:ts. Ke:mah, ika yo:n a:wil wa:n Ki..., tapi:ts..., tapi:tstinemih ika yo:n a:wil. Ke:mah. Pos ke:masá: no: eliwis kiki:tskia:yah, ne: xama:nia. Xama:ni. De xana:nia a:mo no: *igual**, a:mo no: pichia ya ok kualtsi:n ta: wew... Ke:mah, ta: wehweliwi ata, wehweliwi niman ke:meh kanaktsí:n. Kanaktsí:n wa:n semi alaxtsí:n pos kana:wak. Kanaktsí:n. Kana:wak. E:mah. Pos... Pos yehwa sah yo:n tiki:xmattokeh yo:ni pero n' iteyo a:mo tik..., a:mo ke:man tikitah nio:n ixo:chio a:mo tikitah, pero de tikmattokeh *que** ih..., kualtia, pi:chi n' ikowyotsi:n. E:mah, yehwa sah yo:n. Pos ke:masá: kuali se: ki..., ke:meh i:n se: nemi mah se: ki..., mah se: kita. Mah se: kita wa:n mah se: t..., ki:x... Mah se: kita ki:ní:n xo:chiowa, ke:maniá:n xo:chiowa wa:n *o** ke:ní:w, n' ke:ní:w teyowa. ki:n teyowa, sayoh *que** tehwa:n pos ke:meh i:n Ke:mah. tiuweh tikitah tiktamo:tah pero a:mo, a:mo tikchi:wah *cuenta que** Ka:n tikchi:wah *cuenta**. ox itsmoli:ni kox ne:n xo:chio:wa, ki:nihki n' ixo:chio pero yo:n, yo:n xo:chiowa eski no: wa:n Ke:mah. ki:sa n' it..., n' iteyo. *Por eso** xi:i:ni tata:mpa wa:n ixwa ya. Xo:chiowa. Ke:mah, ixo:chiowa[xo:chiowa] eski *por eso** no:, a:mo ki..., tami, *mosemillarowa** no:. No: *mosemillarowa** ya ta:..., pos yehwa yo:n nochi ne:n Ke:mah. *después** kuali se: kitas ne:n ki:niwki, ki:niwki n' iteyo. Ke:mah, ihko:ni. Ke:mah. wa:n ki:niwki n' ixo:chio, ta: ma:ski ta:ká:n ne:wí:n ti..., se: nemiti pos mah se: kita:li *cuidado** mah nochi. E:mah, mah se: kita. Mah se:, mah se: kita, mah se: kita ke:ní:w. Ke:mah, ke:mih i:n timonohno:tsa pos se: momaka *cuenta** ke:ni:n xo:chit *o** ke:ní:w n' ita:k..., n' ita:kka. Ke:mah. Yehwa yo:n nochi moneki mah se: kita wa:n Ke:mah. Ke:mah. Pos neh a:mo no:, a:mo no: nikmati, *más bien** de yehwa, yehwa yo:n nikmati sah. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n. Tehwa:n tikitah yehwa sah yo:n, pero n' ita:kka a:mo, a:mo ke:man tikitiliah. A:mo ke:man no: tikita *más**. Ka:n ke:man. Pos yehwa sah. Ekintsi:n kuali tine:chili:s mo..., moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**. Neh nik..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián de nika:n xola:l San Migue..., San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno. Ajá**. Kuali yetok.