Pos nika:n kuali tine:chili:s nijo:n para ton kualtia ne:n kakatekowit. A:, kakatekowit ke:mah nejo:n no: kualtia para para kalikxit, ki..., achto tkuiah para kalikxit de n' tocha:n, kitekitih wa:n yo:n kachi wehka:wa *porque** yo:loh. Tein achi i:xtoma:wak, yo:n nejo:n, ke:meh ekintsi:n pos tika:wkeh, i:pa yo:n, yo:n kka:wkeh nochi n' tokni:wa:n yo:n kalikxit katka. Achto neli n' kikuiah tein para tepitsi:n, we:ikali pos kita:liah yehwa yo:n kakatekowit ki..., kixihxi:mayah moka:wa iyo:lo wa:n ki..., yehwa n' kita:liah para n' kalikximeh. Taxi:kowa *porque** tohtoma:wak mochi:wa n' kuomeh. M' pesmatsí:n no: kita:liah, pero pos yeh, yeh porin tsikitsitsi:n i:pa se:, i:pa se: kalkone:t tsi:tsitsi:n ke:mah taxi:kowa, pero n' wehwei n' kakate kikuih para para kalikximeh. Wa:n nejo:n no: kualtia kikuih *para, para viga** kitekih ke:meh yo:n kale:waltsitsi:n, no: kuali kitekih ika *sierra**. Kualtsi:n ki:sa ne:, sayoh tsi..., tele:tik para se: kisakas, ke:meh a:wa:t. E:mah wa:n moskaltia wehkapan wa:n weh..., weh..., wehka moskaltia, mehmela:wkeh n' kuomeh wa:n nejo:n no: ta:ki n' ita:kilo ne:, mochi:wa no: n' iteyo ke:meh, ke:meh kuowxokot no:, tepitsi:n tsiki..., nohne:lmeh pero tihti:ltik wa:n no: tsope:k n' oksi no: kikuah n' okuilimeh iteyo yo:n, yo:n kakate. No:. E:mah, i..., iteyo kikuah n' okuilimeh no: se: kikuah se: yeh, no: we:lik ata. Ke:mah, niki:xmattok neh wa:n para kuali tit, kua..., ti..., yo:n kualtsi:n tata para kowtati:l *porque** semi tekoloh wa:n soh *que** semi eti:k, pero semi tekoloh ke:meh ahokowit. Ke:mah, yehwa niki:xmattok neh, kualtia *para viga** wa:n kualtia para kalikxit. Tein wehwei a pos kitekih *para viga** kitekih. E:mah. żWa:n ki:ní:n i..., ixiwyo? Ixiwyo ma:..., ma:we:weyak sah. O:me *hoyo**. Ke:meh chakah, ke:meh chakay *mero** n' ixiwyo, ihkó:n *merito**, ihkó:n *mero** ke:meh, ke:meh chakay. Wa:n no: iwki moma:ytia ke:meh chakay n' ima:xiwyo, se: tako:tsí:n sah wa:n ni:nipaka m..., n' ima:xiwyo mota:lia ihkó:n mahyá: *palma** mota:lia, iwki no: n..., iwki ne:n kakate. Pos, *compadrito** neh no: nik..., nimitstapowi:ti ke:ní:w neh niki:xmati, no: niki:xmati yo:n kakatekowit, pos kualtia para kalikximeh. E:mah. Ke:mah. Komo para ihkó:n, teihsá: kitekih para se: ihkó:n kale:waltsitsí:n *o**, ke:meh i:n tikuih taihtiyo:meh *o** ta:nka:yo:tsitsí:n, nochi yo:n kiliah tate:nilpil. Ke:mah, tein wehweikowit.E:mah. Ahko ne: yo:n kiliah, yo:n tama:mahkeh, nika:n i:n se: de n' yetok ihkó:n, nochi, nochi kualtia nijó:n kowit, Ke:mah. Entó:s kitekih wa:n pos neh nikmattok *que** nijo:n *siempre** no: cho:kiloh. *Si...**, yo:n ke:mah. Cho:kiloh no: wa:n yo:n *cuando** chika:waya nijo:n no: kkohkoyo:niah a:it toni yo:n o..., okuiltsitsí:n. Ke:mah. Kkohkoyo:niah wa:n tikih..., mochi:wa seki ne:n ko..., n' kowit de n' kitekih kalkowit nochi kohkoyoktik. Entó:s wa:n ima:yo pos *casi** nijo:n ma:pitsa:wak wa:n Pos yo:n no: kualtia para kowtati:l n' ima:yo. Ke:mah. Yo:n, yo:n kualtsi:n tata. Semi tekoloh. Sayoh *que** nijo:n eti:k. Ke:mah, eti:k neli. E:mah. Eti:k. Eti:k nijó:n kowit wa:n yo:n nochi ne: tikuih para ihkó:n kowtati:l oso tikuitih ne:wí:n kowtah tikahsih ka:s ika wetstok, E:mah. nijo:n tiktehtekih wa:n tikwa:lkuih, kualtsi:n tata. Ke:mah, kualtsi:n tata semi. Ke:mah. Tata de wa:kik wa:n Oksé: pos neh nikitstok no: *de que**, no: cho:..., cho:kiloh no: ne:n kowit semi. Cho:kiloh. Cho:kiloh. Cho:kiloh wa:n neli ne:n, pos we:i mochi:wa n' ahko wa:n nochi momahma:yo:tia ya. Kualtsi:n moma:ytia. Ke:mah. Moma:ytia ya no: wa:n pos ka:ns ika no: se: kita ihkó:n de n' mehmela:wak kualtia para ne:n kale:walmeh. Kualtia. Kualtia no:. Kualtia. Pos sepa wehweiah pos kitekih ika ne:n, ika *sierra** ya. Ke:mah, ika *sierra**. Ke:mah, ika *sierra** kitekih wa:n pos yehwa yo:n ne:, se: kita:lilia ya ne:n kaltsí:n. Ke:mah. *O** ka:s ika ne:n onkak ne:n, ihkó:n pihpitsa:wak pos ihkó:n se: kite:ntekiti wa:n se: kita:lilia ke:meh i:n tik..., tiketsah kaltsitsí:n de k..., de n..., Para taihtiyo:meh *o para** se: ta:nka:yo:tsí:n. Ta:nka:yo:tsí:n wa:n yehwa yo:n tikuih. Yo:n taxi:kowa semi. Pero n' okseki de we:ikowit pos kitekih *siempre**. Ke:mah. *Kisierrawia:yah**. ika ne:n *sierra** ihkó:n ki..., kitekih ne:n kki:xtiah, nijo:n sayoh kitamachi:wah *qué tanto de** we:weyak wa:n kitekih. Ke:mah. Ka:s ika nijo:n kitachihchi:wiah wa:n kitekih yo:n kowtsitsí:n, ompa kki:xtiah para se:, se: kaltsí:n *porque** se: kaltsí:n pos nochi, nochi po:wtok ne:n kowtsitsí:n. Ke:masá: ahsi para se: t..., se:, ika se: kowit *cerca** ahsi para ne:n, de n' taihtiyo:meh *o** kale:waltsitsi:n. Ke:mah. Yo:n a:mo moneki semi telw...,ehwei kale:waltsitsí:n, yo:n achi kahkana:wak *porque** yo:n ye:ktakua:wak. Kahkana:wak n' kitekih yo:n. Yo:n takua:wak, taxi:kowa. Neh nikitaya ke:masá: ki..., Ke:mah. nochi nijo:n ipaniá:n nochi, nochi wetsi a, pala:ni, wa:n moka:wa sayoh hkuí:n iyo:lo, *porque** n' iyo:lo chi:chi:ltik. Tein iyo:lo ya. E:mah, chi:chi:ltik semi. Chi:chi:ltik n' iyo:lo wa:n Takua:wak. yehwa yo:n takua:wak, yehwa yo:n, ma:ski ihkak ihkó:n tiketsah para tokalikxiw, pero ma:ski pala:ntiw pero moka:wa n' iyo:lo. Moka:wa. Moka:wa n' iyo:lo ke:meh yo:n ma:ta:nkeh. Ihkó:n *merito**. Ke:mah. Ke:mah. Entó:s tein moka:wa taxi:kowa. Seki wa:n seki nijo:n de n' selik ne:n se: kiteki, ke:mih i:n tsiktsi:n se: kite:nteki wa:n se: kito:ka, pos ihkó:n ta:lte:noh ne:n pala:ni wa:n wetsi. Ke:mah. Wetsi, yo:n a:mo yo:lchika:wak semi. Tein a:mo chika:wak n' kowit. A:mo chika:wak kowit wa:n Ke:mah. ne: chika:wak yehwa ya n' chi:chi:ltik. Ke:mah. Chi:chi:ltik wa:n no: *hasta** n' ie:wayo no:, no: tahtakua:wak. N' ie:wayo no: tahtakua:wak de, de chika:wak. Ke:mah. Ke:mah, takuaktik no:. Ke:mah. Takuaktik no: wa:n yo:n se: kita pané: yo:n, no:, no: kipia *rayitas** n' ike:span. Ke:mah ata. Wa:n yehwa yo:n de se: kilia ne: chika:wak ne:n sepa ne: chika:waya *hasta** ahko no: a:mo no: kipia ok semi n' ima:yo. Ka:n moma:ytia ok. N' a:mo moma:ytia yo:n, xi:i:ni. Ompa xi:i:ni a. Xi:i:ni de chika:waya, ta: kualtsi:n no: ma:yeh *cuando** selik. *Cuando** moskaltihtok. E:mah, ihko:ni. *Cuando** moskaltihtok nijó:n. Neh yehwa neh nik..., niki:x..., nikitani ne: t..., no:, no: teh no:, no: t..., no: tikmattok, no:, no: tiki:xmati yo:n kakatekowit wa:n Ke:mah. No:, no: niki:xmattok n' kuomeh de yo:n niki:xmati. Ke:mah. *De veras** mopihpilowa n' i..., n' iteyo ihkuí:n tihti:ltik achi Ke:mah. ihkó:n de we:weyak. Wa:n yo:n no: ki..., no: we:lik. We:lik no:. E:mah. No: we:lik n' iteyo. No: we:lik pero neh a:mo nikmati kox no: kikuah ne:n Semi kikuah m' pe:sohmeh. chiktehmeh *o** pe:sohmeh. Kikuah pe:sohmeh *[por]que** neh ke:masá: niahsi ne: kowtah ne: itech yo:n kakate kkuahtokeh wa:n ke:masá: nikintemowia n' okuilimeh ompa. A:, pe:sohmeh. [...] kitelkuah m' pe:sohmeh. Yo:n kie:kkuah m' pe:sohmeh ke:meh olo:pio, no: kie:kkuah ata. E:mah, pero yo:n seki ata semi, semi kwe:liliah, kwe:liliah yehwa ne:n pe:sohmeh wa:n *martos** de yowak. A:, ne:n kowta:ncho Ke:mah, kik..., kikuah. *Marto** kiliah kowta:ncho. E:mah, yehwa yo:ni. Entó:s neh a:mo, a:mo nikitani nejó:n nik... nikita ne:n pihpilkak ihkó:n ne:n ke:masá: timoahkokuiliah no: tikuah, se: kiekowa tsope:k. Ke:mah. Tsope:k n' iteyo:, tihti:ltik de yoksi a. Ke:mah, pero n..., ti:ltik n' ipanko wa:n iihtik xoxoktik n' ita:kilo ata, xoxoktik, xoxoktik. *Ajá** xoxoktik wa:n ke:ma:sá: ka:mpa te:ntok, tata:mpa se: yowi no: ika se: moxola:wa ta: mo..., mote:ma. Ta: xok..., de xokoxtok. Mote:ma de xokoxtok wa:n Ke:mah mote:ma miak. Ke:masá: ki:sa n' ie:wayo wa:n taihtik xohxoxoktik ne:n ie:wayo, ne:n inakayo. Ke:mah, xoxoktik ata. Ke:mah, n' taihtik xoxoktik. Wa:n yehwa yo:n tak kwe:liliah ne:n Kwe:liliah n' okuilimeh. Kwe:liliah. Ke:mah. Tikihtowa ne:n pe:sohmeh wa:n yo:n tikihtowa no: kikua semi yo:n kow..., kowta:ncho. N' kowtancho kikua, kikua no:. *Porque** yo:n kowta:ncho y..., wi:tsa ne: tech ne:wí:n mopilo:ki ne:wí:n, Ke:mah. wa:n tsikui:ni ompa mopilo:ti ika n' i..., ika n' ikuitapi:l, ika n' ikuitapi:l. Tehwa:n tikmattokeh no: *por** Na:ltsikui:niti ika, ika ikuitapi:l mopilowa. Ke:mah. No: *siempre** tikintemowia:yah ka:ns ika ne:n okuiltsitsí:n ke:meh i:n de yowak tia:yah ika ne:n kowtahnemi:lis. Ke:mah. Ke:mah. Niman kihtowah ne:wí:n kakistiki ne:wí:n itech n' xiwit, Kima:tsetselowa xiwit. Entó:s niman kihtowah n' okseki:n ne:pa wi:tsa n' kowta:ncho. Niman se: kimati *que** yehwa. Ompa mopilo:ti wa:n ka n' ikuitapi:l nijo:n, E:mah. Sepa mopilowa ne: wa:n sepa na:ltsikui:ni, *después** pa:nki:sa ya ompa motsotsontok ya. Mow..., mowita:tsowa wa:n na:ltsikui:ni. Ke:mah, iwki yo:n kichi:wah n' *hijuemala**. Pos no:, no: se: kimati ke:meh i:n ka:ns ika se: yowi no: se: ki..., kinte:mowa. Ke:mah. Iwki yo:n. Yehwa yo:n neh nik..., niki:xmati sah yo:n kakatekowit. Ke:mah, pos yehwa sah *compadrito** yo:n nimitstahtania *que, que** ox tiki:xmattok no:. Ke:mah. Pos kuali tine:chili:s nijo:n, ox xo:chiowa *o** ki:nihki n' ix..., n' ixo:chio. Pos yo:n xo:chiowa ne:n kowtet no:, xo:chiowa no: n' *cuando**, nejo:n *tiempo** wi:tsa de xo:chit pos ne: no: n' ixo:chio pané: koh..., kui:..., *medio** ista:k, *medio**, a:mo semi telista:k, *medio** a:kostik sah. Yehwa nikitani n' ixo:chio ne:n kowtet wa:n, wa:n mopihpilowa ika *racimos** ke:meh *uvas** ata. Iwki yo:n mochi:wa. Ke:mah, yehwa sah yo:n. Wa:n a..., a:mo tikmati *que** katí:n, katí:n *tiempo** ne:n xo:chiowa, katí:n me:tsti, katí:n... Ka:n n'mati katí:n *tie...**, ka:n n'mati katí:n *tiempo**, ka:n n'mati katí:n *tiempo pero** ne:, ke:meh ka:n t'ta:liah *cuidado** ke:meh i:n tiowih kowtah, ke:masá: tikahsitih ne: ta:ktok a, *o** kkuahtok okuilin, pampi:xowtok pero a:mo t'matih ke:maniá:n xo:chiowa. Ke:mah, pero tikitanih *cuando** t..., *cuando** oksi a. Kine:xtiah okuilimeh ka:s..., ka:sá se: panowa pos kipampi:xowah n' okuilimeh ka:mpa takuahtokeh to:naya:n. Ke:mah. Pos kipampi:..., no: *igual** neh nik..., Ke:mah. nikita i:pa nijo:n sahsa:liwtok ne:n tsikitsitsi:n de selik. Ke:mah. De tsikitsitsi:n ihkó:n xohxoxoktik. Ke:mah, xoxoktik. Nikitaya ne:wí:n, nikita pero a:mo ke:man nikita ne:n ixo:chiyo. Ke:mah. N' ixo:chiyo a:mo, Kim..., ke:meh wehkapan a:mo se: kita kuali kita ke:ní:w. E:mah, ka:n se: kimati, ka:n se: kimati. Wehkapan a:mo, a:mo tikmatih ke:maniá:n xo:chiowa, ke:meh ninentinemi ihkó:n neh ke:masá: nikita ne:n, selik ihkó:n de we:weyak. Ke:mah. Tihti:le:wi a n' iteyo, ti:le:wi a. selik wa:n sepa de yoksi a pos ne: yehwa yo:n ne:n tihti:le:wi. Tihti:le:wi achi nijo:n ihkó:n mopatatiw no: de Ke:mah. xoxoktik wa:n *después** ihkó:n tikitah ne:n kostik, *después** nijo:n ti:le:wi a. Tihti:ltik pero mochi:wa mihmimiltik a yo:n kowtet wa:n *cuando** selik ata pahpatachtik. Yohyowaltik oksi, e:mah. *Cuando** selik pahpatachtik yo:n. E:mah, *pero cuando** t..., *cuando** oksi a, mimiltik mochi:wa ya, mimiltsí:n wa:n para nejo:n, ihwa:k a n' oksi. De chika:waya. E:mah. De chika:waya ne:n mochi:wa mimiltik ya. E:mah. Ke:mah, mimiltik mochi:wa. Pos yehwa yo:n neh, yo:n nochi neh a:mo no: nikmati ke:maniá:n xo:chiowa wa:n Ke:mah, ka:n se: kita:lia *cuidado, pero** xo:chiowa no:, neh nikitak ne: s..., sepa n' kowtah. achi *medio** a:kostik n' i..., i..., ixo:chiotsi:n. żWa:n yo:n no:, no: kikuah ne:n, no: kipipi:nah n' chiktehmeh? Kipipi:nah, a:mo kipipi:nah ne: nektsitsi:n. Nektsitsi:n. Yo:n kipipi:nah nektsitsi:n. E:mah. Xa: no: kipipi:na yo:n wi:tsikitsi:n. E..., yehwa, yeh a:mo se: kih..., tak pero tak ke:mah eski *porque** ke:meh nekyoh kikui:liah nochi n' okuiltsitsí:n. Tein kipipi:nah nekmeh kipipi:na wi:tsikitsi:n. żWa:n yo:n wehwei nekmeh *o** yo:n tsikitsitsi:n. Ye:..., wehweinekmeh wa:n yo:n pisi:ltik nektsitsi:n. Kipipi:nah. Pos kowtah, itech kowit kowko:mit mokalakiah nektsitsi:n wa:n ompa, ompa yetokeh, żWa:n yo:n ka:ni wa:le:wah de kowtah komo kipipi:nah. Ke:mah, yo:n, yo:n semi kwelitah no: n' ixo:chio ke:meh, ke:meh yo:n teswat ata kie:kpipi:nah nekmeh. Ka:mpa poso:n..., *cuando** poso:ntok yo:n teswaxo:chit ye:kihkoyokatokeh nektsitsi:n yo:n ahko. Ke:..., kipaxi:i:niah n' ixo:chio de n' ista:k. Ye:k..., ye:k..., ke:mah, kie:kpipi:nah no:, iwki no: yo:n kakate, e:mah. A:mo se: kimati ne:n kox miakeh n' kipipi:nah okseki ts..., okuiltsitsi:n. Pos n..., ka:n se: kimati *más, pero** se: nek..., se: kita kipipi:nah nektsitsi:n sah tein pisi:ltikeh. Yehwa yo:n. Tsope:k, tsope:k *por eso** ki..., kwi:k...., kwi:kiliah para kichi:wah yehwa:n żWa:n yo:n tsope:k eski n' ixo:chiyo? kichihchi:wah n' tsope:lik para n' impi:pilwa:n ne: nektsitsi:n. Ke:mah. E:mah. Pos yehwa yo:n nimitstahtania, teh xa: kachi tikmatis ne:n ki:niwki ne:n ixo:chio wa:n ke:maniá:n xo:chiowa. Ke:mah, pos de n' xo:chiowa a:mo n'mati ke:maniá:n pero nikita ne:n xo:chit ke:ní:w. Wa:n yehwa yo:n ne:n yo:n neh nikita i:pa Ke:mah. pampilkak ne:n i..., Ita:kilo ya, yehwa ya. ita:kilo ya de selik. wa:n sepa de chika:waya ne:n yoksi. Ke:mah. E:mah, yehwa sah yo:n neh nik..., neh nikmati. Ke:mah. E:mah. Kuali tine:chili:s ki:ní:n moto:ka:y. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan. A:, neh nik..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, no: niwa:le:w de ne: San Miguel Tzinacapan. A:, *bueno**. A:, *bueno**.