Pos a:man tikn..., tiknekiah timitstahtani:skeh ox tiki:xmattok yo:n iswatsitsi:n kiliah. Kanachi taman wa:n ke:niwki, ton *tanto de** wehkapan moskaltia, para toni se: kikui. Pos neh niki:xmattok yo:n iswatsitsi:n ne:n miakka:n ihkó:n se: kita wa:n se: kiteki, ka:mpa yo:n, tokni:wa:n kipia se:, se: ta:ltsí:n, para a:mo mopanawi:skeh pos kito:kah nika:n ka:mpa tayeka:ntok wa:n sepa tatahko ya wa:n sepa ka:mpa tamiti. *Ajá**. Yo:n s..., semi yema:nik, yo:n kikuah ne:n tu:sameh pero nijo:n *siempre** se: kita:mota ke:ma:sá: *hasta** selia no:. Selia. Selia, yo:n selia. Wa:n pos yo:n, kualtia no: para yehwa ne:n tehwa:n tikiliah para ne:n *seña**, se: kita:lia ne:, para hkó:n se: kita, Ke:mah. Yo:n ixo:chio ni..., nijo:n no: *moradito** no:, wa:n ke:meh eskia yo:n mi:ltsí:n imia:wat[imia:wayo]. Ke:mah, ihko:ni. Yo:n tikiliah mia:wat, ihkó:n ne:n i..., ixo:chiyo. Ihko:ni no:. Ihkó:n ixo:chiyo wa:n wehkapania ihkui:ni. Seki wehkapania no:. Yo:n chi:chi:ltik wa:n yo:n ista:k. Ke:mah. Yo:n o:me taman neh nik..., nik..., O:me taman. nikmattok o:me taman, de nijó:n wa:n ki..., yo:n no: ka:ns ika se: kita wetstok kitamo:ta n' tu:san. Ke:mah, ki..., kikua. Yo:n ki..., kikualia, kox, a:chá: kipias n' i..., Kikua. n' i..., n' ikamohyo. Tak ke:mah eski. *O** komo a:mo n' ike:span se: kita kikoto:na. Kitetexowa. Kkoto:na nijó:n kiliah a:yo:iswat wa:n pos tehwa:n nika:wí:n *siempre** ihkó:n tikiliah. Ke:mah. A:yo:iswat. ¿Yo:n xiwit? Yo:n xiwit. A:. Wa:n a:yo:xiwit nochi, nochi ihkó:n ne:n seki tikiliah, wa:n pos no: kualtsi:n yo:n, para se: kitohto:ka ihkó:n no: k..., no: kualtia *para corral**. Selia kualtsi:n, selia. Yo:n no:, no: kualtia *para corral** se: kita:lia nijo:n, se: kitekpa:na no:, no: selia sayoh *que** e:k..., e:kwehpan..., *bueno** wehkapania wa:n mochi:wa nochi kualtsi:n ihkó:n Tatsompachowa ya. Tatsompachowa ya. *O** ka:ns ika no: kitohto:kah. Ke:mah, kito:kah. *O** ka teihsá: hkó:n, teihsá: xo:chit kita:liah, nochi ne:n ki..., no:, no: kualtia. Kualtia no:. Wa:n yo:n, yehwa yo:n ki..., wa:n tikiliah seki nijo:n, *palmita, pero** a:mo, ta: no: taman, de ke:mih i:n tehwa:n timonohno:tsah pos no: taman tikiliah. No: taman. E:mah, no: taman tikiliah wa:n No: taman. pos yo:n semi, semi kualtia ki..., yo:n a:mo mone:neki, yo:n ka:mpa se: kitamo:ta ihkó:n wa:n se..., selia. Selia kual..., niman selia. Selia wa:n masá: ne:n i..., n' okseki de n' itsi:ntan ikowyo ne:n de moskaltia chi:chi:ltik *hasta** n' ima:yo. Chi:chi:ltik nochi. Nochi chi:chi:ltik wa:n ne:n n' okseki ne:n ista:k. Ista:k. Ista:k. Ista:k wa:n yehwa yo:n neh nik..., niki:xmattok sah yo:n o:me taman. Ke:mah, pero. O:me taman sah. pos nijo:n yehwa yo:n o:me taman neh niki:xmati para toni n' yo:n kikuih. Ke:mah. Kikuih no: ki..., ke:masá: kitekpa:nah ihkó:n ka:mpa mona:mikih. Kitekpa:nah wa:n ka:s ika pos kita:liah sake:ra e:xka:n. Ke:mah. *o** na:wka:n kita:liah para para no: kitah ka:nika ne:n mona:mikih. Yehwa yo:n nochi. Yehwa yo:n nochi ne:n ki..., kitah, Ke:mah. wa:n kualtia. Wa:n yehwa ya nmitsilia, ka:s ika no: kita:liah ke:meh eskia *corral** kitekpa:nah. Para ka:mpa, kas ika tate:mpan ihko:ni, pero a:mo xiti:nis ne:n ta:ltsí:n, para a:mo xiti:nis nijó:n ta:l, pos kitohto:kah. Kitohto:kah *mismo** yehwa ya ne:n mopale:wia. Kitsakuilia n' ta:l. Motsakua ya. Yehwa yo:n kas ika nikita oso kas ika para a:mo pano:s ne:n piotsi:n, pos kitekpa:nah, de wehkapania ya pos kich..., [ki]kechte:xi:mah. Ke:mah. Kite:xi:mah wa:n moka:wa ya ne:n kowte:n Moka:wa ya n' kowte:n wa:n ki..., nijo:n *después** ne:n iwki sepa selia. E:mah, yehwa yo:n neh nikmattok wa:n *a ver** xa:, xa: no: tikmati. Pos no: niki:xmattok yo:n xiwtsí:n kiliah ne:, tehwa:n nika:n tiki:xmatih iswatsitsi:n. A:mo a:yo:iswat, *porque** a:yo:iswat tehwa:n tikiliah yo:n sentakui ne: ka:sá:, ista:k ixo:chio, yehwa n' tikiliah a:yo:iswat. A:te:n mochi:wa oso ka:..., *bueno** kahfe:ntah kasá: mochi:wa pero teli:xkich, yo:n a:mo poliwtani no:. Yo:n momoya:wa, a:mo kito:kah yo:n wa:n i:n tehwa:n tikiliah iswatsitsi:n xo:ch..., xiwit, wa: no: ke:masá: no: ika taa:ketsah ne: tio:pan, ika tamahxitiah. Yo:n chi:chi:ltsí:n kualtsi:n kwelitah, kualtsi:n kkualne:xtia no: n' xo:chia:ko:mit. Wa:n onkak ne:n tein xoxoktik, no: xoxoktik, yo:n xoxoktik, tein chika:wak ima:y xoxoktik wa:n tein tein *este**, tein selik ok, ata cha:chahkuiltik, mahyá: *rayado**, ista:k wa:n kostik kipia. Kualtsi:n mota yo:n xiwtsí:n, yehwa yo:n nejo:n nikmattok. Wa:n onkak seki yo:n tein wehwei. No: yehwa iswatsitsi:n pero wehkapania ata yeh wa:n tohtomaktik n' imestkowyo, wa:n ma:we:weyak kachi, yehwa yo:n no: onkak de, wehwei kachi mochi:wa yo:n xo:ch..., yo:n xiwit. No: iwki kiliah, no: iswatsitsi:n, pero tel kachi wehwei yeh, ma:we:weyakaxtik. A:, kachi we:weyak. Ke:mah. Pos neh a:mo nik..., niki:xmati yehwa yo:n ne:n nijo:n tik..., niki:xmattok. Yo:n no: taman. Ne: kowtah ne:, ne: kowtah nik..., nikpia yo:n xiwit ata nikto:kak, ekintsi:n kimoya:wkeh, kitekkeh ya n' *semilla** ompa, n' tatsi:ntan nochi yehwa n' kimoya:wkeh n' ka:mpa mona:mikih ika *lindero** ata. Nochi kitekkeh ompa, kitohto:kkeh nochi yo:n xiwit ata, wehwei n' ima:xiwyo. Ihkó:n ne:chiliah, nikilia ne: seki:n *que** Nijo:n i:iswatsitsi:n, a:mo a:yo:iswat wa:n seki kihtowah *que** a:yo:iswat. Ke:mah, n' ta: tehwa:n..., ta:taman t'to:ka:ytiah. Pero a:mo ta: i:iswat, ta:taman ki..., nijo:n ki..., Ta:taman t'to:ka:y... entó:s tehwa:n tikiliah ne:n i:iswatsitsi:n, yehwa nijó:n ika kita:liah, kitekpa:nah no:. Ke:mah, yehwa yo:ni. I:iswatsitsi:n pero neh niki:xmattok sayoh de o:me taman. Ke:mah. O:me taman. Tein chi:chi:ltik. Yehwa ne:n ista:k wa:n de n' chi:chi:ltik. De n' chi:chi:ltik, ne:n yehwa ya nijó:n ne:n E:mah. *lo más** pos a:mo oksé: taman a:mo niki:xmati tak nikitas ne:wí:n pero a:mo no: nikta:lia *cuidado** ke:meh i:n..., Ka:n se: kita:lia, ka:n se: kita:lia *cuidado** ox no:, no:, no: i:iswatsitsi:n. Nika:n ata i:n Acaxiloco, nochi yehwa n' onkak, n' tekpa:nah[tekpa:ntok]. Nochi yehwa. Wehwei koyo:meh kwi..., kinamak..., kwi:kah parahko, kka:watih ne: we:ixola:l, kikowah por, por taki:tskil, seh se: tama:mal kikowah ata. Kwi:kah parahko. Yo:n pisi:ltik a:mo kkowah, pero yo:n wehwei kikowah. Ke:mah. Kkowah, kikowah n' *hijuemala**. Ke:meh ne:wí:n nikinilia, ne:wí:n tehwa:n tikiliah nijó:n a:yo:iswa:t tikiliah *sau:n**. wa:n nika:n no: taman kiliah. No: taman. Entó:s yehwa nijó:n i:n oksé: no: taman tikto:ka:ytiah, seki kiliah *pa:..., pa:palmitas**. E:mah. Pero tehwa:n tikiliah yehwa yo:n i:iswatsitsi:n, iswa:tsitsi:n wa:n pos ne:n i..., Iswatsitsi:n. Iswatsitsi:n. kiliah ne:n porin ixo:chio ne:n mokehketsa. E:..., ista:k. N' ixo:chiotsi:n ne: mokehketsa wa:n Yeh yo:n yo:n a:yo:iswat ixo:chio ahwiya:k, yehwa yo:ni. Ista:k. Yo:n ista:k no:. E:mah. Wa:n nijí:n seki n' iswatsitsi:n ne:n *moradito, morado** wa:n *Morado** n' ixo:chiotsi:n. E:mah. Pos kualtsi:n no: motetekuinohtiw ihkó:n wa:n kualtsi:n ihkó:n ke:meh eskia yo:n mia:wat de n..., de n' mi:ltsí:n. Ihkó:n *mero**, kualtsi:n momahmaxalowa. Yo:n momahmaxalowa. Wa:n yehwa yo:n ne:n tikitah ka:ns ika ne:n yetok kualtsi:n, *cuando** xo:chiowa no: kualtsi:n ne:n Kualtsi:n mota no:. Yo:n de e:wtiw n' ikua:pan n' ima:yo ihko:kó:n de ma:we:weyak, wa:n ompa ya e:wi ne:n ikua:pan ya. Ompa ya e:wi n' ixo:chiotsi:n, ke:mah, ompa ya. Ompa e:wa ya ne:n xo:chitsí:n *hasta**, *hasta** we:ia. Ke:mah. Yehwa yo:n ne:n nochi tik..., ke:masá: ne:wí:n, ne:wí:n nochi yehwa ya ne: kitekpa:ntokeh, Nochi yehwa n' kita:liah. E:mah, nochi yehwa. Nochi yehwa ya. Pero a:t ki:ní:n ne:n ka:ns ika no: kin..., kinihichkuah ne:n tu:sameh, ki..., kitehte:nxi:mah. Ta: porin yema:nik kwelitah wa:n mahyá: Mahyá: kamoh ne:n ikowyotsi:n, yema:nik *por eso** kwelitah, pero a:mo kamohyowa, kowit sah yema:nik yo:n. Pos yo:n se: kipanto:ka ihko:ni wa:n ne:nke:n selia. Yo:n a:mo, a:mo moneki se: kitachkuilihtos. Ne:nke:n selia. Yeh ka..., ne:nke:n selia porin ne: *siempre** telihi:xeh, a:achka n' ii:x kipia. Ke:mah. Yeh ka, yeh ika selia. Wa:n seki tik..., seki de n' wehwei pos se: kitachkuilia se: kito:ka wa:n seki sayoh se: ki..., Ke:mah. se: kipa:nto:ka ihkó:n wa:n se: kka:wa, selia. Se: kitati:w itsmoli:ntok ya. Selia nimantsi:n, selia. A:, yo:n a:mo mone:neki. A:mo mone:neki, *por eso** miak, miak kwelitah. A:mo mone:neki. Ke:mah. Wa:n nejó:n kikehketsah. Ke:mah. Kkehketsah wa:n yehwa nijó:n tapale:wia *porque** pos yo:n mowe:ita:lia. Moxina:chowa miak, ke:mah. Itsmoli:ni semi. Ke:mah, mowe:ita:lia, itsmoli:ni. Itsmoli:ni wa:n Ke:mah. Yehwa yo:n miak, miak kwelitah ta: yo:n pos ka:ns ika ne:, se: kita, se: kinna:miki n' tokni:wa:n kwi:kah. Ke:mah. Para kkehketsah ka:mpa yo:n kiliah n' *inesquineros**. Ka:mpa mona:mikih. Ka:mpa mona:mikih. Kas ika nikita *siquiera** ka:n Ke:mah, yehwa yo:ni kita:liah. na:wi *lado** kik..., kikehketsah. Na:wi *lado**, ne:pa, ne:pa no: wa:n nika:n no:, takua:pa:n wa:n tatsi:ntan, pos no: kualtsi:n ne:si. Ke:mah. Kualtsi:n ne:si, ke:masá: no: kita:liah n' tatahkoya:n. Ke:mah. Tatahkoya:n nika:n kita:liah wa:n ne:pa no: tatahkoya:n wa:n takua:pan, entó:s kualtsi:n ne:si ihkó:n. Kuali mota ka:mpa mona:mikih. Ka:mpa ne:n se:, *bueno** mona:mikih, pos i:xmatih ya. Ke:mah. Nika:n tatsi:ntan no: i:xmatih, wa:n takua:pan no: i:xmatih wa:n nika:n i:n no: i:xmatih. Ke:mah. Pero komo a:mo tei nijó:n, nijó:n kihtowah ke:ní:w i:iswatsitsi:n, pos a:mo, a:mo se: i:xmati, a:mo se: i:xmati. Wa:n komo yetok nijó:n pos Ka:n se: i:xmati, ka:n se: i:xmati. Ke:mah. sayoh te:iliah, ompa nika:n xi..., xipe:wa ya, i:n yetok n' i:iswatsitsi:n, ompa xipe:wa ya. E:mah. Pos nijo:n, ekintsi:n miakka:n kita:lihtokeh ya. Miakka:n onkak a. Miakka:n. Miakka:n onkak a. E:mah, neh, neh yehwa sah yo:n nikmati. E:mah. Pos kuali etok *compa...**, a:man ti..., 'ne:chili ke:ní:w moto:ka:y wa:n tikmattoskeh. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwi:tsa de ne: San Miguel Tzinacapan. Pos neh no:, nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wa de San Miguel Tzinacapan.