A:xka:n Rubén xine:chtapowi, tikihtowa, *bueno** tiki:xmattok se: tsapot kiliah mi:kohtsapot, nikneki xne:chtapowi, neh a:mo niki:xmati, ne: ne:chili nochi ke:niwki n' ikowyo, ix..., i..., ita:kilo, ixo:chio ke:man xo:chiowa wa:n ox we:lik. N..., mi:kohtsapot kiliah *este**, a:mo tikmati, amo nikmati ox tikixmattok n' kiliah *este** kano:nes. Ke:mah. Ihko:ni n' ixo:chio. wa:n ihko:ni ne:n ita:kilo. Wa:n moskaltia ih..., ihkó:n ke:meh tikita n' kano:neskowit moskaltia, ihko:ni moskaltia. Sanoke ne: tikihtowah n' tehwa:n ne: mi:kohtsapot nikihtowa neh, *más** ma:kue:chtik, mah tikihto:ka:n *más** moma:kuitok. Wa:n kano:nes yeh moskaltia ata yeh mahyá: ma:we:wehka. Pero ihkó:n tikita, ihkó:n ke:meh tikita ne:n kano:neskowit, ihkó:n tamati, ta: yehwa *mismo** sanoke ne: tikihtowah ke:meh yo:n seki ata kihtowah i..., ke:meh eskia mahyá: itahta:y sah no:. *Porque**, ¿ke:yeh? Ne: a:mo moskaltia *más** wehwei n' iteyo, *más, más** pisi:ltik ne:n iteyotsi:n, *como que** mah tikihto:ka:n ne:n ita:kilo. Wa:n we:lik, ¿nankekowa:nih ne:n kano:nestsapot? Ihko:ni n' iihtikyo, ihko:ni n' iteyotsi:n wa:n ihko:ni ne:n x..., n' ita:kilo. Ke:mah. A:mo, a:mo nanki:xmatih, *por[que]** ne:wí:n paratani welis a:t ox ma:..., a:t ox mochi:wa n' ompakawí:n, pero nika:wí:n ka:mpa ka neh nicha:nchi:wa, telmiak, miak ihihkatok ne:n kowtsitsí:n, yahka nika:n se: towa:mpoy, kitato, a:mo ne:chne:ltokilia:ya wa:n *cuando** neh nikilwih, nikilia *que** niki:xmattok se: ta:k..., se: kowtsí:n mono:tsa mi:kohtsapot, a:mo kineltokaya, pero para kineltokak neh nowa:n yahki, para ne:chxolopihahsis, kihtowa, pos niow nikitati kihtowa. Nikuite:w wa:n tiahsikeh, wa:n welihwa:k yo:n, no: welihwa:k yo:n, yo:n *este** ta:ktoya yo:n kowtsí:n, ki..., ki:xkopi:nak, kki:xtilih nochi ne:n tai:xkopi:n de n..., n' ita:kilo, de n' ikowyotsi:n, de n' ixiwyotsi:n, a:mo nikmati *este**, para ke:yeh, para, para ki:xmatiskeh, *Entonces** yo:n ne:chtahtanih yeh para no: kimat..., para ki..., kimatiskeh kení:w mono:tsa, entó:s neh nikilwih ke:ní:w mono:tsa yo:n kowtsí:n. Wa:n para a:mo ne:chxolopihahsis, nikne:xtili:to n' ita:kilotsi:n wa:n n'ne:xtili:to nochi n' ikowyotsi:n ke:niwki. Ke:mah. A:mo n'mati xa: oksé: tatsi:ntokalis. ¿Wa:n i:n mi:kohtsapot, kinamakah oso ompa moa:wilowa? I:n mi:kohtsapot a:mo na:kin ki..., a:mo na:kin kinamaka. Ihkó:n ka:mpa ta:ki n' kowtsí:n, ompa moa:wilowa, tak xa: kikuah chiktehmeh, ke:meh tikita, ke:meh yo:n kano:nes, ta: kano:nes no: kikuah n' chiktehmeh. Neh niki:xehekowa kikuah chiktehmeh *porque** pos a:mo ke:man tikakis teh mah ne:wí:n kinamakatoka:n. *Sino que** yo:n ka:mpa ta:ki, ompa moa:wilowa ya. Mah tikihto:ka:n pané: a:mo kachi na:kin ki:xmati. Tehwa:n tiki:xmatkeh *que** iwki mono:tsa *porque** ne: ke:man towe:ita:twa:n, nikintahtania:ya, ke:meh i:pa i:n ay tisentsikui:ntinemiah wa:n nikintahtania:ya ke:ní:w mono:tsa yo:n kowtsí:n. Yehwa:n, ka:mpa yehwa:n ne:chilihkeh *que** mono:tsa yehwa yo:n to:ka:it kita:liah, kihtowah mi:kohtsapot. A:mo kachi na:kin ki:xmati neli, *que solamente** tehwa:n sah n' ompaka ne:wí:n o:me, e:yi *tivecinos** tiki:xmattokeh. Pero pos de a:mo se: kitatekiwtia, de a:mo se: kimahse:wa, a:mo na:kin ki..., a:mo na:kin semi kito:ka:yi:xmati wa:n nio:n na:kin semi ki:xmati. Tein tikmattokeh s..., nikmattok nehwa kuali *porque** ke:meh i:n ipa titsikui:ntinemiah iniwa:n ok, ne:n no..., no..., no..., nowe:ita:twa:n wa:n nikintahtania:ya ke:ní:w mono:tsa yo:n kowtsí:n wa:n ne:chilia:yah ke:ní:w mono:tsa wa:n ne:chilia:yah *que** mah nikeko wa:n nikekoh *que** we:lik, yo:n neh nikua:ni, nikua:ni para ton name:chkahkaya:wati *que** a:mo nikua:ni, nikua:..., nikua:ni *pues**. Nikuahka ya. Ke:mah. No: etok, no: etok to:nal sah *cuando** chika:waya yo:n tsapotsí:n. Wa:n tikihtowa *que** i:pa ompa sah mochi:wa, ¿a:mo kanah tikitani ok? nehkuí:n? De ihkó:n, de ihkó:n ninentinemi ne:wí:n paratani a:mo kanah nikita mah onka, *sólo**, *sólo** nika:n ka:mpa ika neh nicha:nchi:wa ihkatok o:me, e:yi kowtsitsí:n. Ompa ka:mpa tiki:xkopi:natoh iwa:n i:n se: towa:mpoy, onkak wa:n *más** nika:mpa, nika:mpa, nika:mpawí:n, ka:mpa ika m..., tiahka, nika:mpakopa *más** onkak. Ihka:tok ke:meh semi axá: ke:meh se: na:wi kowit, ompakawí:n. E:mah, *porque** a:mo kachi kanah, *como que** semi ihkó:n mah tikihto:ka:n mah semi se: kita mah onka, ka:mpa weli sah, ka:mpa weli sah. Pané: ka:n ya tine:chilia ke:maniá:n xo:chiowa wa:n ke:maniá:n ta:ki. Kita, neh yehwa yo:n, neh yehwa nimoehelna:miktia, a:mo nikmati, katí:n to:nal yo:n tiahkah, wel ihwa:k ta:ktoya. A:mo nikmati xa:, xa: ke:meh a:man, ke:meh itech i:n junio, juliohkopa. Ke:mah. Pos pané: yehwa sah, ne: miak tasohka:matik. A:man, sayoh xne:chili moto:ka:y. *Pues** xkita neh, *este, solamente** nehwa name:chilia *que** ke:ní:w mono:tsa yo:n kowtsí:n wa:n para toni, *porque** a:mo na:kin ki:xmati, ne:chtapohpolwi:ka:n m..., pos, miakeh neli a:mo na:kin *kimalto:ka:yi:xmati**, *solamente** nehwa sah. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:wa de nika:n Chilcuauhta, ka:mpa icha:yohka:n yo:n kowtsí:n name:chilia tein onkak, powi nika:n San Miguel.