*Bueno** Rubén pos ekintsi:n xte:chtapowi ne:, ke:niwki i:n chi:chiwala:yo:t, ox tiki:xmattok. Chi:chiwala:yo:kowit niki:xmattok i:pa *de..., desde** tinohne:lmeh, ke:mih i:n i:pa onkak *desde** ne: ke:man ya, a:mo, a:mo tikihto:s ke:man poliwiti ne: kowtsí:n, ne: nochipa onkak, ka:mpa tiknekis nika:wí:n tia:s, onkak ka:mpa yeski. Ke:mah. ¿Ke:niwki ne:n ixiwyo, ixo:chio? Ixiwyo ma:we:weyak wa:n ma:tihti:la:wak tepitsi:n wa:n xohxoxoktik n' ixiwyo wa:n ixo:chio ista:k, ista:k ke:mih tikita yo:n *que** ka:ka:lo:..., ka:ka:lo:xo:chit i..., ixo:chio, ihkó:n tamatte:wasneki. Sayoh ne: *más, este** mah tikihto:ka:n tehwa:n, *este** sentaman *porque** mahma:y..., ma:..., ma:xehxeliwtok, wa:n ka:ka:loxo:chit yehwa ma:oholo:chtik, ihkó:n tamatte:wasneki. ¿Wa:n ita:kilo, ke:niwki? Ita:kilo mota:lia seki, seki kowtetsitsí:n, i..., i:xtapalwehwe:yak wa:n mahyá: ehe:kapitsyeh. W..., ka:n..., ka:m..., ka:mpa se: ix..., imaxalotsi:n mota:lilia o:me *o hasta** e:yi. E:yi kow..., e:yi kowtetsí:n mota:lilia ne:n i..., n' i..., n' i..., n' imaxal, n' imaxalotsi:n de n' kowit. ¿Wa:n yo:n se: kikua *o** se: kikui? Pos tehwa:n ihkó:n ke:meh de t..., ne:, ne: k..., ne: ke:man tiki:xmatih tehwa:n a:mo ke:man s..., a:mo ke:man, se: kikua *porque** a:mo we:lik. *sino que** neli ne: ke:man nikitaya neh kikuiah para tapepechowa:yah, ihkó:n pepech..., kipepechowa:yah teihsá: a:mat, *porque** sasaltik n' icho:kilo, ke:meh ne: ke:man a:mo ki:xmatiah ke:meh a:xka:n nochi ki:xmatih n' a..., n' koyo:..., koyo:tapepecho:lo:ni. Ke:meh ne:ka *tiempo**, ne:ka to:nal tehwa:n tiki:xmatiah ma:sewaltapepecho:lo:ni *solamente** ne: tikuiah n' tehwa:n, kikuiah n' to..., tot..., *totiohwa:n** ya. Neh a:mo ke:man niknehnekik, ke:meh nikita seki kikuiah kipepechowa:yah, ika kichihchi:wayah, kichihchi:wayah *globos**, yo:n a:ma..., a:ma..., *pape..., este** a:mat de para n' yo:n kipata:naltiah. Neh a:mo ke:man nikwelitak, a:mo ke:man niknehnekik, pos neh soh nikitaya sah kitehtekiah wa:n kipepechowa:yah ika yo:n wa:n kikahka:wayah. Kiposo:ntia:yah wa:n kkahka:wayah. ¿Wa:n okuilimeh a:mo t'mati ox kikuah ne:n ita:kka? Pos a:mo ke:man se: kinita chiktehmeh mah tikihto:ka:n ke:meh okseki kowta:kilomeh, ka:mpa tein kikuah n' chiktehmeh tikita ya n' kowta:kilomeh pa:pata:ntokeh ompa sa mo..., sa: mokuitokeh. N' ompa ne: nikita soh, *solamente** pa:pa:lo:meh. Pa:pa:lo:meh tikitas teh komo oksitok pa:pa:lo:meh n' ompa ne: ki..., kikuah tak, yo:n no: kikualiah eski n' itsope:kka tepitsi:n ta: a:chá: no: tsope:k eski ta: pos oksi, n' *cuando** oksi no: kualtsi:n kualtsi:n kostia no: wa:n pe:wa i:xtahtapa:ni, *cuando** kualtsi:n chika:wak ya wa:n oksi a xe:xe:liwi ne:n i..., n' ie:wayo. ¿Wa:n ihwa:k xe:xe:liwi n' iihtik ke:niwki? Chi:chi:ltik n' i..., n..., chi:..., *medio, medio, medio** chi:chi:ltik n' i..., n' iihtik. wa:n kipia n' iteyotsi:n chi:chi:ltik, pisi:ltsitsí:n iteyotsi:n. ¿Wa:n ikowyo no: teihsá: kualtia? *Pues** a:mo wel nimitskahkaya:was *porque** n' ikowyo neh niki:xehekowa a:it ox no: kualtias para, nio:n para kowtati:l *porque** pané: ka:n ke:man xkita mah wa:ki kualtsi:n, mah nochipa wa:..., nochipa, nochipa selistok. Mets..., wetstos ihkó:n ta:l..., ta:lpan selistok. A:mo ke:man nikitas neh mah tatek, sa: e:wayohpihpixkito ke:meh seki kowtsitsí:n tikita n' teh yo:n, yo:n wi:tsi:kite:mpi:l tikihtowah tehwa:n no:, no: a:yoh, pero yo:n *siempre cuando** kualtsi:n wa:ki a se: kita niman, niman wa:ki pihpixki pero i:n a:mo ke:man tikitas teh mah tak semi, tak ke:..., ke:man weli se: kitas, pero a:mo no:, a:mo no: tekoloh eski *porque** mahyá: yo:n owapachtik sah se: kita n' kowit. Ne:, ne:ka to:nal, neh nikitaka se: tokni:w, nikalpanohka, *que** ne:ch..., ne:chilihtoya yeh *que** no: kualtia para pahti. Entó:s tein neh niknemilih, nikchi:was, nikpiaya se: kokotsí:n ka:mpa a:mo wel pahtia, entó:s yeh ne:chi:xta:lih mah nik..., ki:xta:lih mah nik..., mah nik..., mah nikimpano nochi yo:n, kowcho:kiloh..., cho:kilokowtsitsí:n, tayeka:nte:w yehwa i:n pahti, yehwa i:n chi:chi:wala:yo:kuowit, mah ika ni..., mah niki:xtili:ti ne:n i..., n' ik..., n' iteyo:tsi:n, mah se: kitsi:nteki *o** mah se: kkua:panteki, wa:n ka:mpa se: kipia kokot mah se: kohohsa. Entó:s neh nochi nikchi:w. Neh nikmatik xa:, tak xa: ke:mah te:na:miki pero no: ke:meh, no:, no: ki..., no: n' kokolis no: ta:taman kokolismeh *porque** onkak kokolis tein i:pa yo:n, ixwa sah se: kokot wa:n onkak kokolis, onkak kokot, tein ke:meh yo:n se: moxokolia. Entó:s neh niki:xehekowa xa: kipahtia n' kokomeh, pero eski tein i:pa i:xyo:li sah n' kokot, a:mo tein ke:meh yo:n moxokoliah. Onkak n' kokot tein se: moxokolia, yehwa yo:n a:mo niman, a:mo ihsiwka:pahtitiwetsi, entó:s neh, tein niknemilih neh nik..., niktekis wa:n n'ta:lili:s. Nikta:lilih neli, pos nsentahmatia, nikitaya, ne:chne:xtilihkeh *que** kuali pahti nikta:lilih. Tein mochi:w, o:me *viaje**, o:me ch..., ke:meh o:me, ohpa, e:xpa n'ta:lilih tak, ke:meh e:xpa n'ta:lilih ompa ke:mah pe:wak mahyá: xohxole:wi *más** xohxole:w, ne:nke:n mo..., ne:nke:n ok momoya:w ne:n n' kokomeh, e:wkeh pisi:lkokomeh, ompa ke:mah *mejor** nika:w iwki, nikihtoh pos a:mo neli n..., a:mo ne..., a:mo no: neli m' pahti *porque** tein pahti niman, niman se: kita, ki:xwa:tstiw nimah. Entó:s n' ompa yehwa yo:n neh a:mo nik..., a:mo no: nikye:kneltokak neh pero ne:ch..., ne:chilwihka se:, se: tokni:w tein no:, tein no: tepitsi:n kua:tamattok. Pos ke:meh nikihtowa neh, a:mo wel nikpanti:ti *que** a:mo, ta: xa: ke:mah pero onkak no: ke:meh etok n' kokolis, no: t..., no: etos sah n' kokolis tein kipahtia eski. A:mo nochi ipah. Wa:n no: kualtia kikuih para kipepechowah yo:n pa:pa:lo:t kiliah, ata yo:n ki..., kita:liliah *hilo** wa:n kitamo:tah, yo:n no: ki..., kipepechowah no: kipepechowah yehwa ika yo:n, kita:liliah *este** oh..., *este** owasin ie:wayo, owasin, owasinkowtsí:n, kixihxi:mah wa:n ki..., kilpiliah se: *hilo** wa:n kipepechowiliah no: yehwa i:n, i:n kow..., kowtetsí:n tein tikihtohtokeh. ¿Wa:n yewha m' pa:pa:lo:t, yeh kuali t'chihchi:wa? N..., no: timot..., tikchihchi:wayah ne: ke:man katka ti..., tipi:pilimeh, n' a:man a:mo no: tik..., a:mo no: t'nemiliah tikchihchi:waskeh, no: timopi:na:wmatih ya, pero ne: ke:man neli n' tikchihchi:wayah, katka tipilimeh. Ke:mah. Ko..., komohkó:n xte:chtapowi ke:ní:w ne:n tikchihchi:waya ne:n pa:pa:lo:t wa:n komo ika t'pepechowa:ya. *Pues** yo:n pa:pa:lo:t tehwa:n tiktehtekiah, tiktehtekiah *este** na:wi, na:wi, na:w..., na:wka:n ke:meh eskia n' tik..., se: p..., se: a:mat de yo:n tiki:xtia:yah *este**, o:me, tsikitsitsi:n, a:mo semi wehwei. Tiktehtekiah yewaltik, wa:n ke:mah tik..., tikkal..., tikta:lilia:yah ya ne:n, yehwa ya nimitsilia ne:n owawin i..., owasin, owasine:wat. T'pitsa:wka:tehtekih wa:n tikelpachowah, o:me t'ta:liliah, se: tein tiki:xtapalta:liliah wa:n se: tein tikelpachowah tikpani..., tik..., ke:meh eskia ika tikihilpiliah ni:nipaka n' i..., ite:mpan wa:n ompa ke:mah se: kilpilia ya n' *hilo**. Se: kilpilia se: *hilito** de yo:n tein ika tahtsomah ata. Soh se: kilpilia wa:n yehwa ya yo:n tehwa:n ika tima:wiltia:yah, ne:, ne: ke:man pos ke:meh a:mo tik..., ka:n nikihto:s neh *te:chtareahtia:yah**, n' te:chmakayah n' tomi:n mah, mah mi:miak nimah, mah timokowili:ka:n teihsá:, ta: se: a:matsí:n yehwa sah, yehwa yo:n tehwa:n tik..., ika tima:wiltia:yah n' tehwa:n. ¿Wa:n ka:nika ne:n se: kohkohsa ne:n yehwa i:n tikihtowa chi:chiwala:yo:t icho:kilo? *Este** yo:n tikohkohsas, ke:meh ka:mpa, ke:meh ka:mpa kkuitia:s sah n' kowtsí:n, a:mo tikohohsati nochi, nochi n' ke:meh yetok n' a:mat, sayoh tikpitsa:wka:ohsa sah, ke:meh ka:mpa tiksowili:ti n' kowit, n' kowtsí:n yehwa yo:n nimitsilia ne:n, owasin, ke:meh ka:mpa t'sowili:ti sah, owasin *o** ohtat, ke:meh i:n onkak ohtat, mah se: kipi:ts..., pitsa:wka:tehteki kualtsi:n kana..., mah kualtsi:n kanaktsí:n, mah se: kilpili, n' ompa se: kohsa ya ne:n, a:p..., a:, no: taman, taman se: kiohsa ne:n tapepecholo:ni wa:n taman ok se: kilpia. A:mo sayoh *porque** se: kipepecho:ti:w wa:n mah iwki pata:ni a yo:n a:wil, ta: i:pa *siempre** tikihilpili:s ika n' *hilo**, *porque** pos mokui mokui pero a:mo, a:mo semi, a:mo nikihto:ti semi kualtsi:n kitsakuilia wa:n ika n' *hilo** tikilpilia nika:n wa:n t'pepechowa ika ne:, entó:s mosempale:wia ya yehwa yo:n para a:mo mokel..., para a:mo moxolochowa ne:n a:mat. *Porque** komo a:mo t'ta:lilih ne:n, yehwa nimitsilia ne:n ohtat oso ne:n owasin, moololowa ne:n a:mat. A:mo ke:m..., a:mo ke:man pata:nis *porque** ke:yeh mosen..., moah..., mo..., mokelpachowa, mokelpachowa, yehwa ya nimitsilia neh. A:mo t'mati ke:yeh n' kiliah chi:chiwala:yo:t. *Pues** ne:n, a:mo nikma..., a:mo nikmati ke:yeh n' kiliah chi:chiwala:yo:t, neh niki:xehekowa pos neh nik..., nikakilia:ni, nikakilia:ya *que**, nikintatsi:ntokia:ya nowe:ita:twa:n i:pa a:mo ke:man teh te:che:kilwihkeh, *que** tikita ya n' towe:ita:twa:n yehwa:n ne: ke:man tepitsi:n ika se: tahto:ltsí:n tikihtowa:yah tehwa:n *como que** yehwa:n, mahyá: tikihtowah yehwa:n, se: kamana:ltahto:l a mah tikihto:ka:n tehwa:n, yeh ka a:mo ke:man wel tikintatsi:ntokihkeh, pero yo:n kiliah iwki *porque** kikuiah, tikihto:ka:n ke:yeh ki:sa mahyá:, mahyá: *este** piltakual, yeh ka kiliah sayoh n' towe:ita:twa:n neli a:mo ke:man te:chye:kmela:wilikeh ke:ní:w wa:n ke:yeh ke:meh yehwa:n pos tikita ya ne: ke:man a:mo tahtowa:yah ke:meh a:xka:n a:man pi:pil tahtowah nikilia neh, mah tikihto:ka:n *este**, mah, niman tahtowah tahtaman wa:n ne: ke:man towe:ita:twa:n semi motel..., mah tikihto:ka:n mochipa:wka:nekiah, *siempre** mah tikihto:ka:n *porque** a:mo eliwis kamana:lowa:yah. *Es...**, se: *via...**, se:, sepa n'tatsi:ntokihtoya neh no: no..., *notío**, nikilia ke:yeh n' kiliah chi:chiwala:yo:t. *Porque** ki:sa kihtowa *que** mahyá: piltakual *pues** yehwa yo:n ika kiliah chi:chiwala:yo:t. Pos pané: nochi a de i:n kowit, a:man sayoh moto:ka:y wa:n moxola:l. Neh nimono:tsa Rubén Macario niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel.