Ne:chtapohpolwi *este** na:nah no: nimitstahtani:sneki neh ox tiki:xmattok yo:n kilwiah mets..., metstsonkilit. wa:n pa..., ke:ní:w yo:n ki..., ke:ní:w n' kichihchi:wah, ox no: we:lik n' ixiwyo *o** ke:ní:w yo:n kichihchi:wah para tapalo:l. Ke:mah, niki:xmattok, niki:xmattok metstsonkilit ta: nejo:n no: mahyá: chihchi:chi:ltik ne:n ikowyotsi:n, se: ki:xmati *que** yeh metstsonkilit *porque** yo:n okseki no: taman, yeh ista:k wa:n i:n okseki no: taman. Niki:xmattok ta: no: nejo:n i:pa tikua:nih n' tehwa:n, tiktekih wa:n tike:ktiah, wa:n nej..., nejo:n tik..., neh nike:n..., neh nochipa nik..., nikchi:wa achto nejo:n nike:ktia wa:n ke:mah niketsa ya n' ko:mit mah molo:nto ya *para cuando** molo:ntok a ke:mah nikpanta:lia ya. wa:n ke:mah nejo:n para se: k..., se: ka:ko:lwia ya. E:mah. Wa:n yo:n mah ki..., *cuando** kipanta:liah moneki mah semi kima:nelohtoka:n para a:mo no: kostias pané: nikmati n' kihtowah. Mah kualtsi:n pa:ti. Ke:mah, para mah pa:ti kualtsi:n, mah pa:ti kualtsi:n oso neh i:ksá: nikchi:wa achto n'tewa:tsa nochi ne:n a:ko:lin wa:n ke:mah para nejo:n nikpanta:lia ya para a:mo nika:n niki:ki:xtihtiw achto niktewa:tsa nochi n' a:ko:lin wa:n ke:mah *cuando** n'panta:lihtiw a ne:n kiltsí:n ihwa:k a nikue:chohtok n' a:ko:lin. wa:n ke:mah nikpante:kilia *cuando** oksiki a pos nikpante:kilia ya para a:mo, para a:mo mah kostia, kualtsi:n ki:sa ye:kxoxoktsí:n neli wa:n mah kualtsi:n se: kichi:wa ye:kmiak a:ko:lin mah se: kita:lili ye:kkualtsi:n ki:sa wa:n kualtsi:n se: kikua ya. Wa:n oksé: neh no: n'neki nimitstahtani:s, yo:n kiltsí:n ka:mpa kipiah kox kito:kah oso x ixwa sah *o** ke:ní:w yo:n mochi:wa. A:mo, yo:n se: kito:ka. Yo:n se: kito:ka, pero yo:n ne:nke:n miakia, mah se: kito:ka wa:n miakia wa:n telniman nejo:n, niman panki:sa komo se: kito:ka. Ikamohyotsi:n komo... *Ajá** Ke:mah, ikamohyo:tsi:n mah se: kito:ka, ka:mpa yo:n panki:stok tsikitsitsi:n wa:n se: kito:ka kualtsi:n mochi:wa. Wa:n yo:n neh niki:xehekowa yo:n kiltsí:n, ne: ke:man telonkaya, kitelnehmachpiayah n' tote:iskaltihka:wa:n, pero a:xka:n tehwa:n tikihtowah pos mahyá: tikihtowah *como que** mahyá: a:mo tikchichi:wah, a:mo tikta:kachi:wah ok semi *porque** a:mo semi tikmahse:wah ok n' tikihto:snekih. Pero a:mo neli, ta: *este**, tikmahse:waskiah, sayoh *porque** tehwa:n topi:pilwa:n neli a:mo no: tikinehmach..., tikinimachtihkeh mah ika motekipano:ka:n. Wa:n neli kualtsi:n mah se: kinehmachpia *porque** n' a:man yo:n, n' a:man yo:n kiltsí:n *hasta, hasta** no: monamaka. A:man ke:mah, a:man monamaka *porque** a:mo kachi kanah tei ok, *porque** ka:mpa ke:meh yo:n komo se: kito:ka ka:mpa paya:n mochi:was. A:man no: monamaka. Pero komo ihkó:n teihsá: se: kito:kak, tatampa moka:wa ka:n kualtia ok. Pero komo n..., ka:mpa paya:n ke:mah, kie:kna:miki wa:n mochi:wa kualtsi:n no: ye:kwehwei. Ke:mah, *porque** seki ki..., seki neli kinemi:ltiah ihko:n neli kinamakah, pero neli ka:mpa kipiah ok, pero ka:mpa poliwtok a pos neli ka:n, neli poliwis *porque** komo teihsá: se: kito:kak wa:n tatampa moka:wa ka:n moskaltia ok. Ta: yo:n kwelita no: ka:mpa paya:n. Pos, ke:mah tikmatis no: ne: ke:man tehwa:n ne: tiktelpiayah, nika:n paratani, nika:n *por este**..., ka:mpa ika ne:..., nikpia se:, se: tsiktsi:n ta:ltsí:n nika:n Xaltipankopa, ompa telonkaya yehwa yo:n kilit, pero no: poliw, poliw tikmatis de ke:meh yo:n ki..., kita:liah yo:n pahti, yo:n xiw..., xiw..., xiwpah tein xiwwa:tsalo:ni. Entó:s nochi yo:n kipoloh ya yo:n kiltsí:n, ne: ke:man nikelna:miki neh tiktelpiayah n' ompaka ne:wí:n tehwa:n wa:n neli n' ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n mah se: kinehmachpia, pos mochi:wa. A:xka:n neli semi tasohti. Ke:mah, *porque** ekintsi:n tasohti *porque** ke:meh yo:n neli yehwa yo:n nochi kikuih nochi yo:n xiwpah tein para kwa:tsa ya teihsá pos *por eso** ka:n teh mochi:wa ok, ta: ne: ke:man neli motachi:waya Teltasohti. *porque** a:mo kikuiah yehwa yo:ni ne: ke:man ne:n tota:tahwa:n, ihwa:k ka:n ka:n teh kichi:wtoyah teihsá: kkowayah nochi ne: Kuesala:n mah nejo:n kkowatih teihsá: para nejo:n ika ta..., tawa:tsaskeh ta: ekintsi:n nochi yehwa ya n' kikuih *por eso** poliwi n' teihsá:, *pero de** komo a:mo nejo:n teh se: kita:lia ka:n poliwis teihsá:, ta: mochi:was. Pero mah se: *kicuidaro** neli n' ta:ltsi:ni. Ke:mah, wa:n nikitaya neli ne: ke:man ti..., kikua:yah n' ixiwyotsi:n, a:mo nikmati kox no: tikmatik tehwa:tsi:n, ki..., kikua:yah n' ixiwyotsi:n, wa:n ikamohyotsi:n kichi:wayah para ato:ltsí:n, kichkuayah n' kamohtsí:n wa:n kipa:ka:yah wa:n kkue:chowa:yah. Kkue:cho:wayah, komo a:mo kipi:pisi:ltekiah wa:n kipisi:ltehtekiah wa:n komo a:mo kkue:chowa:yah para kichi:wayah ato:ltsí:n. Wa:n nik..., neh nikekowa:ya *que** semi telwe:lik neli, a:mo, wa:n yo:n semi kualtsi:n para ihkó:n pos tikihtowah tehwa:n a:mo ti..., timo..., tiki..., tiko:wtoskeh, sanoke yo:n sayoh se: kikuiti sayoh wa:n mah se: kichi:wa ya komo se: weliskia. Ke:mah, ke:mah we:lik neli yo:n para ato:l, pero yo:n tikihtowa se: kkue:chowa, neh n'mattok *que** se: kkue:chowa tein yo:n ki:sa yo:n ihista:k a, itesyo ya n' kilwiah, yo:n neli se: kkue:chowa ya *porque** a:mo wel se: kipanta:lia ok ne:n ka:mpa se: kichi:wtok n' ato:l *porque** kihtowah *que** te:tenahwayo:tih komo nejo:n se: kipanta:lia ok yo:n. Yo:n se: kikui *puro** tein nochi kamoh sah, yo:n mahyá: teiktik nochi ata, ne:stok n' tein ikamohyotsi:n, yehwa yo:n neh iwki n'chi:wa neli, niktehtekia wa:n ke:mah nikmolo:ntihtok a ne:n tixti achto nikpa:ta wa:n ompa nik..., niktsetselowa ika n' tatsetselo:lo:ni wa:n ke:mah niktikoketsa ya wa:n *cuando** molo:ntok a: yo:n nik... nikpante:milia ya yehwa ne:n wa:n chi:l no: se: kita:lilia, wa:n se: tai a, neli we:lik kualtsi:n. Wa:n a:xka:n tehwa:tsi:n tikpia ok ompa ne: mo..., mo..., kal..., mokaltsi:ntan *o** no: poliw ya ke:meh ne:wí:n tehwan *porque** ne:wí:n tehwa:n a:xka:n a:mo tei ok. A:mo, nejo:n ohonkak ohonkak pero, pero ka:mpa titato:kah, onkak ok no: n' ompa pero nejo:n a:mo semi miak ok neli no:, achto *más** mochi:waya *porque** nejo:n *de que** neli a:mo teh onkaya wa:n *de que** sepa takahfe:nyowak ekintsi:n pos ka:n, ka:n tei ok neli ohonkak pero tepitsi:n ya sah, e:mah, pero sepa, sepa nejo:n i:n ke:man nikwa:lkuik seki ne: nejo:n tein tsikitsitsi:n wa:n nikta:lih ompa kaltsi:ntan nejo:n mochi:wtok a n' ekintsi:n. *Pues** semi kualtsi:n tanemili:lis tikpia ke:meh i:n xik..., xikixwal..., *bueno** xikilwalti:skia mah onka, n' a:man nochi tomi:n nikita n' a:man neh ke:mih i:n sanok kiltsí:n komo tehwa:n tik..., tikma..., tikmawispolowah neli no: poliwi a wa:n *después** de poliwi a moneki n' tomi:n sepa para se: mo..., se: kkowas wa:n ke:mih i:n ka:mpa se: kipia se: kimattok sayoh se: kina:lma:tekiti wa:n ompa yetok a para se: mo..., tamahse:was. Pos ka:n nochi se: kko:wttok ok wa:n komo a:mo mah nochi se: kko:wto wa:n komo a:mo se: kipia ne:n tapatalo:ni i:pa ka:n, i:pa ka:n se: kikuis ma:s te:ilwihtoskeh pero komo a:mo se: kipia a:mo se: kikuis. E:mah, wa:n komo se: konkaltia pos ompa sah se: kiteki wa:n se: kikua ya. Wa:n neli. Ke:mah. *Pues** semi kualtsi:n wa:n yo:n tikmattoya n' teh yo:n kiltsí:n *bueno** tikmattok i:pa para yehwa sah yo:n kitatekiwtiah para se: kimahse:was sah wa:n ne:n kamohtsí:n para n' ato:ltsí:n wa:n a:mo, a:mo, a:mo kualtia para sentaman ki..., kitatekiwtiah ok. Pos a:mo nikmati. Neh n'mattok i:pa yehwa sah yo:ni para se:..., para se: kikua:s wa:n yehwa ya yo:n nikihtowa neli n' ikamohyotsi:n para s..., para se: kichi:wa ato:l, pero ihkó:n para *más** teihsá: a:mo nikmati, neh n'mattok i:pa yehwa sah para ato:l se: kichi:wa. Wa:n tapialmeh ke:meh i:n no: kikuah tak. Kikuah no:, to:tolimeh kikuah, kikuah *porque** neh nejo:n nikta:lihka ya se: n' ompa ka:mpa noto:tolwa:n nikintsaktok wa:n a:mo ke:man kualtiak, kikuahkeh. Wa:n a:man nikahchi:w, ekintsi:n nejo:n mokopi:n ya n' ixiwyotsi:n. E:mah, kikuah n' to:tolimeh wa:n mahyá: xokoxtiw sah, *pero de que** nikahchi:w kualtiak a n' ekintsi:n. A:, pos yehwa ika neli n' a:mo teh onkak n' ekintsi:n *por** kemih i:n... Ke:mah, *porque** kikuah tapialmeh. *Pues** yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh, tasohka:matik miak *este** tine:chilwih ke:ní:w n' kitatekiwtiah wa:n *este**, n' ikamohyo:tsi:n para toni n' kualtia pos yehwa sah yo:n tiknekiah t'matiskeh, tasohka:matik miak. Pos a:mo teihsá:, tasohka:matik miak no: n' teh. Neh, Neh nimono:tsa ni..., neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.