N'neki nimitstahtani:s na:nah *este** kox tiki:xmati yo:n kiliah n..., *este** kuopitsokilit. N..., nika:n neh niki:xmattok n' kuopitsokilit wa:n kito:ka:ytiah n'mattoya neh, neh nikmattok pané: kipia o:me to:ka:it, kuopitsokilit wa:n kekexikilit, *porque** neh nikita pané: i:pa iwki sah, nochi iwki sah. Sayoh ki..., kihtowah *que**, moskaltia seki yo:n a..., yo:n pisi:ltik n' kuopitsokilit wa:n seki n' kekexikilit kiliah yo:n wehwei. Pero neh nikita pané: *mismo** iwki sah, a:mo nikmati de toni, de toni n' ki..., n' kitiliah mopata. Pos neh niki:xmati i:pa iwki neli kiliah *que** yehwa neli kiliah kekexikilit wa:n kopitsokilit, *mismo** yehwa pero, neli n' onkak mochi:wa tei:n ye:kwehwei, ka:mpa yo:n a:cha:wit mochi:wa ata neli ye:kwehwei wa:n ye:ksehseltik kualtsi:n, yehwa yo:n neli komo se: kitekik wa:n mah se: kimana, neli we:lik kualtsi:n ki:sa. Ke:mah, kihtowah *que** seki ne:li te:te:nahwayo:tih pero a:mo nochi *porque** neh n'mattok ka:mpa ya a:cha:wit ompa kihtowah *que** ye:kwe:lik yo:n ne:, ompa yo:n ne: ka:ni, yo:n ne: *máquina** onkaya ompaka no: ye:kwe:lik katka, ompa neli niko:nkui:kuia niiwa:n nejo:n ne: note:iskaltihka:w ne:chwi:kaya wa:n neli tikmanayah ye:kwe:lik se: kkua:ya. Pero ekintsi:n ompa pané: a:mo tei ok, no: pané: poliwik a, pero ka:sá: ika onkak pero tehwa:n i:pa ompa sah tiko:nkuiah, pero neli we:lik mah kualtsi:n se: kichihchi:wa. Ke:mah, neli nikmati ne:n ka:mpa n..., ka:mpa Miguel, n' ta:tahtsi:n Miguel Loguente tahpia ompa yo:n telonkaya neli yo:n kiltsí:n, wa:n no: telonkaya nika:n A:tepoli, ka:mpa yo:n *cueva, cueva, cuevate:noh** parahkotsi:n, n' ompa yo:n no: tehwa:n no: tiko:ntekiah, no: tik..., *hasta** ompa te:cho:kui:lia:yah n' ompa ne: no..., notiska:w ko:nkuia ne:, yehwa yo:n kiltsí:n wa:n te:chchihchi:wilia:ya wa:n nikekowa:ya *que** neli telwe:lik. A:mo nikmati ke:yeh n' kihtowah kipatah de to:ka:it, pero neh niki:xmati *que** i:pa iwki, i:pa iwki sah ke:meh yo:n pisi:ltik, yo:n pisi:ltik no: we:lik. wa:n tikih..., kihtowah seki *que** a:mo we:lik yo:n wehwei, wehwei yo:n tein wehweikilit, weh..., ma:pa:pata:wak, a:mo ta: *igual** sah, neh niki:xmati neh pané: nochi iwki sah. A:mo nikmati ke:yeh n' ki..., ki..., kito:..., kito:ka:ypatah pero yo:n to:ka:it, pos sayoh porin to:ka:it, pero de n' xiwtsí:n *mismo** xiwtsí:n wa:n *igual** n' ke:meh cho:kiloh. Pos *mismo** yehwa s... Ke:mah, *mismo** yehwa se: kita, nochi iwki, nochi iwki sah, de pisi:ltik wa:n tein wehwei nochi iwki sah. Ke:mah, pero neli nejo:n i:pa iwki neh neli no:, no: nikita neh neli yehwa de yo:n tsikitsitsi:n wa:n yehwa n' tein wehwei pa:pata:wak mochi:wa neli ye:kwehwei mochi:wa. Pero neli nejo:n pos kual..., kualtia neli n..., mah se: kimana, we:lik ki:sa. *Pues** neh niki:xehekowa no:, no: *este** itech yetok n' a:kin kie:kti:s *porque** yo:n neh nikmattok kie:ktiah a:mo kwi:kas n' ikowyotsi:n, *porque** komo kwi:ka n' ikowyotsi:n yehwa n' te:te:n..., te:te:nahwayo:tih. Yo:n kipia *que** kkuiskeh nochi yehwa sah n' ixiwyo, yehwa sah n' ixiwyotsi:n neh n'mattok. Wa:n *que** komo kwi:kak, komo kwi:kak se: tepitsi:n ikowyotsi:n yehwa ya yo:n kihtowah te:te:nahwayo:tih. ¿Ke:yeh? *Porque** yeh cho:k..., telcho:kiloh. Wa:n ixiwyotsi:n pos yeh a:mo, a:mo cho:kiloh, ta: cho:kiloh n' ikowyo. A:mo, ta: ikowyo ne:n ki:sa ne:n cho:kil. Wa:n yehwa neli yo:n kihtowah iwki te:chi:wa neli te:te:nkokoh, kihtowah a:mo no: te:te:nkoko:s, pero mah ye:kmiak nejo:n, mah, mah miak nejo:n se: kita:lili, nejo:n mah koko:ya kuali. Iwki kihtowah no: a:mo, a:mo teh te:chi:wili:s pero mah ye:kkoko:k. Pos ke:mah, yehwa yo:n neh nimitsnohno:tstok ika wa:n yo:n pisi:ltik, yo:n pisi:ltik *este** a:mo nikmati neh yo:n ox a:mo ta:lna:miki *o** ke:yeh yo:n neli kanah ika se: kitas, ixta:wat *o** ke:meh i:n ka:mpa ohohte:noh onkak, yo:n pisi:ltik, pero neh nikehek..., neh nikekowa:ni pané: nochi iwki sah, ke:meh yo:n tein pisi:ltik wa:n tein wehwei, wehweixiwit, wehweikilit, pos neh nikekowa:ni pané: i:pa iwki sah, a:mo teh, a:mo teh kikeo:me..., kipatilia ne:n i..., n' iahwiya:kka *sino que** nochi *igual** wa:n nochi cho:kiloh. Nochi iwki sah we:lik, ke:meh pisi:ltik wa:n yehwa n' tein wehwei. Ke:mah, oksé: neh no: n'neki nimitstahtani:s, *este** ke:n..., ke:ní:w n' tiki:xmati n' teh yo:n kiltsí:n, i:pa sayoh para se: kimahse:wah sah *o** xa: kikuih para teihsá: ihkó:n para pahti *o** *o** teihsá: ihkó:n para kit..., kitatekiwti:skeh. Pos neh n'mattok *que** we:..., *que** i:pa, i:pa yehwa no: para, para se: kikua:s, wa:n no: kuali kihtowah seki para pahti komo yo:n teihsá: se: mochi:wilih, yo:n se:, teihsá: te:kuik oso se: kokotsi:ni oso yo:n ye:kposo:ni kihtowah *que** kuali mah ika se: mometspi:ki wa:n no: patsa:waya ka:mpa yo:n komo se: nejo:n titi:katok se: imets te:kokoh. wa:n mah ika se: kipi:ki nejo:n no: patsa:waya n' kihtowah *que** mah yehwa ika se: mometspi:ki, yo:n tein tsi:tsikitsi:n. Ke:mah, neh n'mattok *que** yehwa yo:ni n' kuali para pahti no:, mah ika se: mo..., mah ika se: ki..., mah se: kipanta:li se: ka:mpa yo:n titi:katok se: imets wa:n ika tilmah mah se: kipi:ki wa:n no: pachiwi. E:mah, neh iwki yo:n nikmattok. Yo:n neli n' ke:meh tine:chnohno:tstok, yo:n neli, neli n' ke:meh tne:chnohno:tstok, no: nikitani no:, nowe:ita:t ne: ne: ke:man, ne:chta:tapowia:ya *que** kuali semi neli ke:meh yo:n ka:mpa r..., ka:mpa poso:ntok se: imets *o** se: kokot titi:katok, mah se: ki..., se: kitikoi:xwkueto tepitsi:n, mah se: kitikoi:xkueto wa:n mah ika se: kipi:ki para pe:wa *este** a:, mahyá: mi:to:nia, Entó:s de pe:wa mi:..., mi:to:nia mahyá: *este** t..., tikihtowah n' tehwa:n ma:..., taneki:sa yo:n poso:n..., poso:ntok. Ke:mah, patsa:waya de yo:n poso:ni, ke:mah pero tehwa:n neli n'mattok neh i:pa nika:kakilia:ya note:iskaltihka:w *que** a:mo, tehwa:n a:mo tikuetowa:yah, iwki sah tikuiah. Patsa:waya. Ke:meh yo:n neli nejo:n mah iwki se: mot..., mota:lili, iwki sah, ke:meh yo:n ttekiti:wih wa:n mah se:, mah se: mota:lili a ka:mpa poso:ntok wa:n neli pachiwi. E:mah, kihtowah *que** pos *de que** titika:tok kihtowa momets, a:mo pahti, *mejor** mah yeh t'ta:lili:ka:n, neli tikuiah yehwa. E:mah, ke:meh yo:n teihsá: kokot oso yo:n se: mometskoko:s wa:n we:iti, ye:kposo:ni pos kualtia ika se: mometspi:ki yehwa yo:n xiwtsí:n. A:mo nikmati kox tikmattok, kox no: tite:kakilia:ni n' teh, *este** ne:, ne: ke:man mote:iskaltihka:wa:n kox mitsilia:yah *que** sayoh para yehwa yo:n pahti kikuiah, neh no..., note:iskaltihka:wa:n ne: ke:man nikitaya wa:n ne:chilia:yah *que** no: semi kuali para n' a:okuilimeh n' ikowyo. Ke:mah, yo:n neli no: kuali, ke:mah para a:okuilimeh no: kuali neli kihtowah *que** mah yehwa yo:n se: mota:lili de yo:n ikowyotsi:n, ox mah se: kkaaw:nti wa:n ke:mah mah se: kitahtati ika se: imets, yo:n no: pahti. E:mah, i:pa nejo:n neli kihtowah *que** no: kualtia yo:ni. Ke:mah wa:n neh nikneltoka *porque** ne: ke:man neli no..., no..., note:iskaltihka:wa:n nikitaya neli *que** kitekitih n' ikowyo, yo:n tein achi kowyohtoma:wak wa:n kina:ltikota:liah, kina:ltikoixkah wa:n ke:mah pe:wa kixakualowah n' ke:meh i:n ka:mpa t..., ka:mpa kim..., kimpia n' a:okuilimeh, para yo:n mo:stika ihkihtowah *que** ih..., tamati:ya ya. Te:tamati:lih. Ke:mah, *porque** ke:meh i:pa no: ahwayoh yeh te:tamati:lih *porque** neli *cuando** yo:n te:kuih yo:n a:okuilimeh ye:kahwayowa se: imets, a:mo se: taxi:kowa. Wa:n neli n' kihtowah se: kitahtatia te:na:miki. Te:na:miki. Ke:mah neh iwki, yehwa yo:n no: nikmattok neli para pahti, a:mo sayoh para se: kimahse:wa *sino que** no: kualtia para m' pahti, nochi kualtia. A:mo, ta: nochi, nochi kualtia. Ke:mah. Pos ke:mah, yehwa sah yo:n. ¿Wa:n yo:n mochi:wa, *este** mochi:wa itech ye..., a:..., mochi:wa itech ne:n a:..., a:taw, a:tawyoh ka:mpa yehwa ya n' tikihtowa ompa telta:lna:miki. Tak neh niki:xehekowa xa: porin tapala:yohtok wa:n porin takuecha:wtok. Wa:n oksé: ne: ke:man neh nikitaya ne: note:..., note:iskaltihka:wa:n ya *casi** n..., *o sea** no..., nowe:ita:t, ne:chta:tapowia:yah ke:meh yehwa:n a:mo kikuiah, a:mo ki..., kikuiah *este** ke:meh a:xka:n tikihtowah tehwa:n nochi onkak koyo:..., koyo:kua:tsako:ni. Ne: ke:man kikuiah yehwa yo:ni, kikuiah mopanke:ntia:yah kit, tein achi pa:pata:wak kitekiah wa:n kikoto:nilia:yah ka:mpa tsi:ntantok n' ikowyotsi:n, kitekilia:yah wa:n ke:mah kixihxi:pe:wilia:yah ne:n ie:wayotsi:n, wa:n ke:mah neh nikelna:miktok mokechkui:ltia:yah nika:n i:n wa:n yehwa ya mopanke:ntia:yah yo:n para ika moiya:nayah ya. Ke:mah, *porque de que** a:mo, a:mo onkaya toni n' kikuiskeh yehwa ka, yeh ka nejo:n kikuiah neli n' kihtowah yehwa yo:n xiwtsi:ni ta: neli nochi kualtia ya para yehwa yo:ni wa:n komo a:mo yehwa ya n' ke:meh yo:n komo yo:n telto:na no: kuali se: mokua:ta:lilia *porque** no: te:pale:wih. Yehwa ya n' ke:meh n' a:man tehwa:n tikihtowah koyokua:tsako:ni yo:n. Yehwa yo:ni. *Ajá**, ke:mah ne: ke:man kkuiah yehwa n..., yehwa yo:n xiwit. E:mah, kualtia ya n..., de nochi, ta: onkak neli ye:kwehwei mochi:wa wa:n te:pale:wih no: n' kihtowah *que** te:pale:wia:ya *porque** pos neli ne: ke:man a:mo onkaya toni se: kikuis. Pos tak ika yo:n nochi moelka:wtiw a neli, moelka:tiw a neli porin ke:meh i:n a:mo a:man nochi tah..., nochi taman, tahtaman mochi:wtiwi:ts a, mah, mah..., a:mo iwki ok, a:mo. A:, pos ekintsi:n a:mo iwki ok ke:meh ne: ke:man katka *porque** ne: ke:man neli pos ka:n, ka:n iwki yehwa:n tota:tahwa:n *cuando** tehwa:n te:chiskaltihkeh nikilia neh a:mo iwki katka pero a:man nochi taman ya. Nochi taman ya, n' a:man nikilia neh onkak Ke:mah. onkak kua..., onkak kua:tsako:ni wa:n onkak pantsako:ni, a:mo ke:meh ne: ke:man tehwa:n neli, moskaltihkeh yehwa:n neli ke:meh weli sah. Neli motake:ntia:yah ke:meh i:n pe:wa ya n' kiowtsí:n pos a:mo no: *importa** kkowtinemih, sanoke ne: ka:mpa *mismo** ne: kowtah kiwa:ltekte:wah wa:n mowa:lpanke:htihte:wah wa:n yehkoh pos sepa n..., ke:mah wa:n sepa mo:stika pos sepa se: kitekih *porque** pos a:mo se: kkowtok. Ke:mah. ne:wí:n kita:liah sepa. *Ajá** yehwa yo:n, yehwa yo:n. Wa:n no: ne: ke:man nikitaya neh *este** tik..., tik..., *bueno, hasta** tehwa:n no: t'tatekiwtia:yah ne: nikitaya neli no..., nota:twa:n ne: note:iskaltihka:wa:n kikuiah ke:meh i:n ka:mpa a:ichkual, a:i:chkualmeh ke:meh ne: ke:man semi tik...., tikuiah tehwa:n a:ichkualmeh A:mo i..., a:mo ne:wí:n kite:mohtinemiskeh toni ka ne:n a:ti:skeh, sanoke yehwa yo:n kima:tekitih ke:meh i:n ka:mpa ohohte:noh *o** ka:mpa kahfe:ntah, ka:mpa onkak, kitekih ika nochi n' imetskowyo we:i wa:n ke:mah kit..., kitets... kitetsi:lowah kitetsi:lowah ata wa:n kita:..., kichi:wah mahyá: yo:n se: a:xi:..., mahyá: yo:n se: a:xi:kal eskia. Wa:n ika se: kwahkalowa ya n' a:t wa:n se: tai a ika n' a:tsí:n. Ke:mah. Ke:mah, yo:n no: nikitak ok neli, ke:mah ta: neli n' ke:meh yo:n ka:mpa onkaya oso ka:mpa se: a:me:yaltsí:n ke:meh yo:n pos kualtsi:n ika se: kkui:kui *porque** yo:n tsi:tsikitsi:n, kualtsi:n ika se: kikui n' a:tsí:n wa:n se: ta:i a ika *mismo** yehwa xiwit. Yehwa ya yo:n neh n..., yo:n nochi, yo:n nochi kualtia neli n... Ke:mah. A:mo ke:meh a:man nochi onkak ke:meh ne: yehyetok nejo:n nochi yehwa ya mah ika se: tai a:tsí:n, ekintsi:n a:mo. Ke:mah. *porque** n' ekintsi:n pos nejo:n nochi *plástico** ya, pero ne: ke:man a:mo tei katka. E:mah eh, yehwa katka. Yehwa n' ina:kuilo:ni katka, yehwa n' ina:kuilo:ni katka neli. Ke:mah pos yehwa sah yo:n ika timonohno:tskeh nochi yo:n tikmattokeh n' tehwa:n nochi yehwa n' ika kitatekiwtia:yah n' to..., to..., tote:iskaltihka:wa:n, pos ne:chtapohpolwi miak yehwa sah yo:n ika nimits..., timonohno:tskeh. Tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa Rubén Macario, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. A:mo teihsá:, neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.