*Bueno** ne:chtapohpolwi na:nah, neh nimitstahtani:sneki, kox tiki:xmattok yo:n kiliah ka:ka:lo:x..., ka:ka:lo:xo:chit. Ke:man, niki:xmattok. Wa:n a:mo tikmati para toni n' kualtia yo:n kuow..., kuowtsí:n. Pos kihtowah *que** kualtia no: para pahti de yo:n ie:wayo ata, yo:n kihtowah mah se: tai, komohkó:n yo:n a:ksá: kihtowah ka:sá: ika pawetsik wa:n yo:n kihtowah para mah a:mo teh *kipasa:ro** n' iihtik yo:n kihtowah seki se:, moihtiesta:lia wa:n kihtowah *que** yo:n kuali mah se: tai, para a:mo teh te:pasa:rowa nejo:n oso komo weh..., wehka:wak a no: yo:n wa:n nejo:n a:mo wel pahti, yehwa yo:ni kihtowah *que** mah tai wa:n ke:mah kixiti:nia yo:n mahyá: esti mota:li:ti se: iihtik *porque de que** se: moxokolia. ¿Wa:n yo:n taih iwki sah *o** iwa:n istat? Yehwa yo:n a:mo nikmati, n'mattok kihtowah *que** taih yo:ni, kimolo:ntiah pero a:mo nikmati ox kipuye:liah. E:mah, pero xa: ke:mah xa: kita:liliah tepitsi:n *porque** pos nejo:n de yehwa yo:n tapoye:lilo:ni i:pa no: kualtia para teihsá: komo se: moxokolia. Ke:mah. Neh nimolia *que** xa: kita:liliah tsikitsi:n. *Ajá** wa:n yo:n xo:ch..., yo:n xiwit, *este** yo:n kua..., ¿yo:n kowtsí:n, ka:nachi taman onkak? Neh niki:xmattok i:pa o:me taman sah, niki:xmattok n' tein ista:k wa:n niki:xmattok yo:n O:me taman. *bueno** neh nikilia mahyá:, mahyá: nejo:n, a:mo semi *tanto** chi:chi:ltik mahyá: yo:n *rositas, pero** pos nejo:n seki ki:xmatih *que** chi:chi:..., *ajá**, ke:mah, kiliah *que** chi:chi:ltik, ke:mah, pero nejo:n ista:k no: niki:xmattok, i:pa yehwa sah. *Medio** a:chi:petik. A:, wa:n neh ni..., *bueno** neh no: nimitstah..., nimitstahtanilia, net..., neh niki:xmattok e:yi taman yehwa yo:n xiwtsí:n, yehwa yo:n kowtsí:n wa:n neli n' ke:meh tikihtowa s..., tehwa:n tikmatih *que** kuali para pahti, yo:n nexokoli:l ka:mpa yo:n se: wetsi, se: ok..., se: wetsi wa:n se: moihtiesta:lia, mah se: kimolo:nti, pero kihtowah *que** mah a:mo se: yehwa, mah te:..., mah a:mo se: yehwa se: kimolo:nti. *Como que** yo:n mah te:molo:ntili:ka:n mah te:ch..., mah te:manili:ka:n ne:wí:n, pero mah a:mo se: kimatto. A:, mah i..., mah s..., mah seko n' kimanaka:n a:mo *mismo** se: yeh mah se: momanili, pos neh de yo:n a:mo nikmati, neh ni:pa nika:kakilia:ya note:iskaltihka:w *que** kihtowah *que** yehwa neli yo:n mah se: tai, *Ajá. Ajá**. Ke:mah, ke:mah. para nejo:n a:mo teh *tepasa:rowa** para komohkó:n neli ke:meh yo:n pos komo wehkapan se: pawetsik, mah se: tai, kihtowah *que** te:ihtichipa:wa yo:ni. Ke:mah, pero a:mo nikmatik komohkó:n a:ksá: mah te:manili, a:mo nikmati neh yo:ni. Ke:mah, *porque** neh ne:chta:tapowia ne: no:..., no:má:n *que** a:mo, a:mo *este** mah, mah se: n' te:molo:ntili para se: tais, *porque** komo a:mo kihtowah *que** a:mo..., a:mo te:..., a:mo te:..., a:mo te:p..., mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo te:kalanemi:liskui:ltih, a:mo te:ihtichipa:w. *Ajá**, para mochi:wa pahti, pero mah seko kimanaka:n. *Ajá**, mah a:mo se: kimatto. *Ajá**, a: pos neli. Mah a:mo se: kimatto, soh te:wa:lkuilika:n wa:n mah se: tai. A:xka:n ne: ka:mpa kkuitih, no: n' kihtowah, *bueno** a:mo nikmati kox neli, ne: ka:mpa ki..., kiehke:watih yo:n kowe:wat, no: etok, no: etok sah ka:nikawi:ni, a:mo no: eliwis sah. Kiki:xti:skeh kihtowah ka:mpa ika to:nalki:saya:mpa. A:, i..., a: para, para mochi:wa pahti. *Ajá**, para pahti, para m' pahti, mah kki:xti:ka:n ka:mpa ika to:nalki:saya:mpa, mah a:mo kki:xti:ka:n tio:takia:mpa, nio:n paratani, nio:n parahko, mah kki:xti:ka:n ka:mpa ika ki:sa n' to:naltsi:n. Ke:mah, yo:n... Yehwa yo:n ne:chta:tapowia no:..., no:má:n *casi que** yehwa yo:n para m' pahti kit, iwki yo:n para te:t..., te:pahtih, te:ihtichipa:w. Ke:mah, neli n' kihtowah wa:n neli n' ke:meh yo:n tikihtowa i:pa seki kihtowah *que** neli yo:n nochi mah ki..., kikuika:n neli tein to:nalki:saya:mpa wa:lahtok neli kihtowah para para tana:miki neli yo:n, no: mah mochi:wa pahti. E:mah, pero nejo:n de yehwa yo:n kowtsí:n neh a:mo n'matia komohkó:n no: nompaka ne:n kitekiliah. Pero ihkó:n teihsá: pahtsitsí:n n'mattok kihtowah *que** neli i:pa iwki mah se: kiteki, *hasta** teihsá: se: xo:chitsí:n se: kitekis komo se: kineki para pahti, *igual** tein to:nalki:saya:mpa wa:l..., wa:lyetok mah se: kiteki. Ke:mah. Wa:n yo:n e:yi taman, e:yi taman *este** x..., neh niki:xmattok e:yi taman yo:n xiwtsí:n, yo:n xo:chitsí:n. Niki:xmattok n' tein kilwiah ista:k, wa:n yehwa n' tein tikihtowa n..., *medio** a..., *medio** aha:chi:petik n' xo:chitsí:n, wa:n onkak n' tein kiliah xokoyo:ltik. ¿Ke:yeh n' kiliah xokoyo:ltik? Ata kipia e:yi tapaltsí:n, kipia ista:k, wa:n kipia, kipia *me...** mahyá: tikihto:ka:n tehwa:n *medio**, mahyá: *medio** aha:chi:petik. A:mo ke:man nikita neh yo:n. Neh nikita i:pa yehwa sah i:n o:me taman. A:mo ke:man tikita. Wa:n wa:n yehwa yo:n neh nimitsilia, pero kihtowah tein semi kuali para pahti kikuih yehwa n' tein ista:k. A:, yehwa. Yehwa n' tein ista:k. *Bueno** ihkó:n ne:chtapowia no:má:n, pero neh niki:x..., neh nimoi:xeheko:ltia xa: no: kualtias tein ma:ski yehwa yo:n tein tikihtowah tehwa:n *medio** a:... *medio este**, a:..., aha:chi:petik *porque** pos *mismo** yehwa. Ke:mah, *mismo** yehwa, ta: se: kita *que** nochi iwki sah n' tein ke:meh ista:k wa:n tein yehwa yo:n chi:chi:ltik, nochi iwki sah se: kita. *Mismo** yehwa. Ke:mah. E:mah, pero neh a:mo nikmati komohkó:n i:pa no: kualtia tein para ista:k sah, neh sayoh ni:pa nika:kakilia:ya note:iskaltihka:w *que** kuali yo:ni mah se: tai yehwa yo:n kiliah, ka:ka:lo:xo:chit ie:wayo, pero a:mo nikmati kati:yeh komohkó:n kualtia para pahti, ox yehwa sah tein ista:k, pero neli se: kita *que** nochi iwki sah. Nochi iwki sah. Ke:mah. Wa:n oksé: yo:n tak ke:ní:w yo:n selia, ke:ní:w n' kito:kah yo:n, ox no: ye..., a:mo t..., a:mo teyowa, yo:n a:mo teyowa tak xo:chiowa sah. Ikowyotsi:n. Pané: a:mo, yo:n i..., pané: ikowyotsi:n kito:kah, ikowyotsi:n *porque** se: kita ka:mpa yo:n kite:xi:mah wa:n ka:mpa kitamo:tah ata n' ikowyotsi:n selistok. Neh nimolia *que** selias mah se: kitsi:nta:li ke:meh i:ni wa:n selias. Selistok. Ke:mah. Wa:n yo:n a:mo tikihto:tih mah kualtia para kowtati:l *o** ihkó:n para n' tatsakuil. sanoke yo:n i:pa sayoh tamela:wa sayoh kito:kah, *bueno** sayoh mah onka sayoh para mah tak mah tikihto:ka:n tehwa:n kualne:ska:yo:t sah. Ke:mah, *porque** ka:n ke:man se: kita ox mah kitati:ka:n, neh i:pa nikitani ihkó:n ka:sá: ika kito:ktokeh ke:meh yo:n neli i:pa kito:kah sah oso yo:n ka:sá ika ika tatsakuah no: ke:meh yo:n ka:mpa kita:liah yo:n *alambre** ata no: kita:liah seki yehwa. Ke:mah. Pero nejo:n neli a:mo, a:mo teh kualtia, tak i:pa, i:pa s..., i:pa iwki sah yo:n kowtsi:ni. *Ajá**. Ke:mah. Oksé:, oksé: no: nimitstahtani:snekia neh kox no: tik..., tikahsika:mattok yo:n kowtsí:n, *este** kinyo:litia seki okuilimeh. Ke:mah, yo:n, yo:n ihkochimeh yo:n ye:kwehwei:n. Yo:n kiniliah kopach..., kopachsipomeh. *Ajá**, ke:mah, yo:n, yo:n neli paxoxoktik. *Ajá**. Ke:mah, ke:mah niki:xmattok no: yo:n nejo:n, yo:n okuiltsitsí:n niki:xmattok ta: no:, no: nejo:n no: te:kua ata komo se: moahxi:ltih, no: te:kokoh, ke:mah *porque**, wa:n tein no: telwehwei:n ya mochi:wah ata telwe:..., *hasta** pané: kohkostiah ya n' ipanko wa:n tein yo:n tak no: ekin tahko moskaltihtokeh e:kpaxoxoktsí:n. Paxoxoktsí:n. Wa:n tein no: *más** nejo:n neli tak *de tanto** yetok wehka:wa ya no: nejo:n mahyá: kostik a sah ata mochi:wa n' ipayo. ¿Wa:n yo:n okuilin yehwa ya n' kito:ka:ytiah *que** ka:... ka:ka:lo:xo:ch..., ka:ka:lo:kows..., ka:ka:lo:xo:chikuowsipo kito:ka:ytiah. Ke:mah, pané: iwki kito:ka:ytiah ka:ka:lo:kowsipo. Ke:mah, iwki, iwki n' kilwiah. Ke:mah, ta: neli mochi:wah itech yo:n kowit. Wa:n yehwa yo:n nimitsilia neh, ah..., a:..., tak te:..., yo:n a:mo te:kehtsoma, *como que** yo:n tak te:ihixka sayoh ika ne:n i..., Sayoh de yo:n ipayo, ke:mah, yo:n ipayo sah n' kihtowah. Ipayo. *Ajá**. Wa:n, *bueno** i:pa yehwa sah n' teh tikmattok. ¿N' ixo:chiotsi:n, para toni kikuih tak? Pos de ixo:chiotsi:n n'mattok *que** kualtia no: para mah se: ka:ketsa ke:meh i:n ka:mpa se: *ixa:ntohtsitsi:n**. A:, no: kualtia. Ke:mah, kualtia ompa se: ka:ketsa neh n'mattok *que** kuali se: ka:ketsa *porque** kuali kitekih ata, metswe:weyak tepitsi:n, pos yo:n kuali se: ka:ketsa. Ke:mah. ¿Wa:n i:pa para yehwa sah yo:ni *serbi...**, n' kualtia, a:mo teh kualtia para sentaman ihkó:n mah tikihto:ka:n para teihsá: kkuiskeh. Pos, pos para ihkó:n teihsá: pahti a:mo nikmati de n' ixo:chiotsi:n, *solamente** de ie:wayo pos ke:mah n'mattok pero de xo:chitsí:n a:mo n'mati, neh n'mattok *que** i:pa kuali se: ka:ketsa sah. *Ajá**. ¿Wa:n yo:n no:ya:n onkak *o** no: etok s..., no: etok, no: etok sah ka:ni mochi:wa tak? Ke:mah. Pos a:mo se: kimati *porque** nikahkuí:n tak no:, no: onkak *siempre, pero** a:mo, a:mo semi iwki, *más** onkak nehkuí:n paratanikopa. Ompaka *más** onkak. E:mah, ompaka *más** onkak, pero nikahkuí:n a:mo semi kachi se: kiita mah semi telonka nochi *parejo pero**, Ompaka takawa:ni a. nika:wí:n paratani *más** mochi:wa ata. *Ajá**. Ke:mah, de nika:n de Tepetzintan, nika:n Anaytitan, Anaytitankopa ompaka pe:wa nochi onkak a n' ompakawí:n neli. To:nali:xkopa. Ke:mah. Ke:mah wa:n nika:n To:nali:xkopa no:, no: nejo:n no: onkak. Ke:mah, niki:i:ta n' ompa neli no: onkak, pero de nikahkuí:n pané: a:mo kachi kanah semi se: kita. *Pues** tasohti. *Bueno**, tasohti tak, *que** no: onkak neli pos neli mah se: kito:ka Ke:mah. mochi:was. A:, n' oksé: no: nikelka:wak nimitstahtani:s *que**, ¿katí:n achi moskaltia yo:n kowtsí:n, kox telwehkapania *o** motom..., moteltoma:wa, motoma:wa n' kowtsí:n *o**, *o** ke:ní:w moskaltia? Yehwa yo:n no: nikneki nimitstahtani:s kox no: tiki:xmattok ke:meh neh nikmattok *casi** ke:ní:w moskaltia. Pos neh nikita ke:mah moskaltia, pero a:mo *tanto** wehka..., wehkapan moskaltia sayoh *que** toma:wak neli wa:n nokta momahmaxalowa kualtsi:n kipia miak imaxalyotsi:n ata nikilia neh wa:n pos yehwa yo:n ixiwyotsitsi:n kualtsi:n mochi:wa no:. Neh iwki niki:itani i:pa. Oksé: tanemili:lis ne: nimitstahtani:sneki no:, de n' ixo:chiotsi:n, ¿ke:ní:w yo:n no: se: kiteki? ¿Se: kiteki ika kowkamachal oso se: kima:pohposteki *o** ke:ní:w yo:n se: kiteki? Neh niki:xehekowa no: ika miak nehmachka:yo:t se: kitekis, *porque** komo se: kiteki eliwis sah, tami xi:i:ni:s nochi n' ixo:chiotsi:n, neh niki:xehekowa *que** semi telyo:lxoxolanimit. Ke:mah, *porque** mota yo:n *que** tel niman moxohxokolia. Pos neh a:mo ke:man nikteki wa:n neli a:mo ke:man nika:ketsa ihko:ni pero nikita seki yeh..., ka:sá: ika ka:ketsah, pero neh nimolia *que** kitekih no: ika, ika *cuidado, porque** ke:meh yo:n komo eliwis sah se: kiteki motelxohxokoli:s. Pos semi kuali komohkó:n nej..., neh *de que** ah..., i:pa yehwa sah nikahsika:matisnekia no: neh neli *porque** ke:meh ne: tehwa:n tikihtowah *este**, yo:n xo:chitsí:n semi telema:nik wa:n neh ni..., neh nikitani komo se: kima:teki ika kowi..., ika kowkamachalo:t ika teihsá: ihkó:n, ma:..., ma:xi:i:ni nochi moka:wa kow..., kowit a sah. Ke:mah, *porque** niman, niman moxohxokolia. Moxohxokolia yo:n ik..., se: ki..., moneki se: kitekis ika miak nehmachka:..., nehmachka:yo:t, mah se: kima:postekiti ika se: ima:tsi:n para no: kualtsi:n se: ki..., para kualtsi:n se: ki..., se: kia:ketsas no:. Ke:mah. Pos yehwa sah yo:n neh nimitstahtanilia *este**, xne:chilwi:skia moto:ka:y, ke:ní:w tehwa:tsi:n timono:tsa wa:n de ka:n tiwa:le:wak. A:, neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, neh niwi:tsa de San Miguel. Pos semi kualtsi:n, telmiak tasohka:matik. Neh nimono:tsa Rubén Macario, ni..., niwa:le:wa nika:n de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel no:.