Ne:chtapohpolwi na:nah no: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmati yo:n kuomekat kiliah *este** ta:lcha:wis. tein yo:n motelchi:wa sah itech kahfe:ntah. Niki:xmattok no:. Wa:n xa: tikmati para toni yo:n kualtia yo:n, para ton kitatekiwtiah yo:n xiwtsí:n. Pos neh n'mattok kuali kihtowah no: ke:mih yo:n komohkó:n yo:n teihsá: se: mochi:wilih oso e:wak se: imetsko se: kokotsí:n wa:n yo:n wehka:wak a iwki etok, ka:n pahti wa:n sayoh cha:wisa:ki:stok kihtowah *que** mah yeh se: kita:lili mah se: kikui de yo:n tein seltsi:ni mah se: kiteki wa:n mah se: kkueto wa:n mah se: kite:mpepechowili wa:n iksá: kihtowah kiwa:tsa ya yehwa yo:ni, neh yehwa yo:n n'mattok kuali para pahti. Ke:mah, no: yehwa yo:n nte:kakilia:ni no: neh, a:mo nte:kakilia:ni ta: nik..., neh nikchi:wka ya nimitsilia *o** ka:mpa yo:n kalaki se: witsti se: imetsko, witsti *o** te:skat tein ihkó:n se: imetsko kalaki mah se: kikui iwa:n ne:n, a:mo yehwa sah iwa:n ne:n *cebolla** ie:wayotsi:n yo:n kanaktsí:n, mah se: kite:mpepechowili, wa:n mah yehwa se: kipiki ika yehwa yo:n xiwit para kipanki:xtia nochi ne:n tein kipia. Entó:s de pe:wa panki:sa ya ne:n cha:w..., entó:s cha:wis, cha:wisa:t se: imetsko pe:wa panki:sa ya iwa:n ya yo:n witsti *o** t..., witsti *o** te:skat *o a ver** toni, tein... Yehwa yo:n. Tein aktok a:mo wel ki:sak. A:, no: kuali. Ke:mah, no: kuali. Neh yehwa yo:n nikmati neh. Oksé: no: nimitstatsi:ntoki:sneki, no: nimitstahtanili:sneki neh, itech toni mochi:wa yo:n kuomekatsí:n, yo:n xiwtsí:n. Pos neh n'mattok mochi:wa ke:meh yo:n ta:li:xko, ompa kahfe:ntah oso ke:meh yo:n ka:mpa ta:lkua:it, yo:n ka:sá: ika *tacorraltiah** mochi:wa n' ompa, pero nejo:n a:mo, a:mo *más** nikihto:s mowi:wila:na, ompa sah yo:n onkak tsihtsikitsitsi:n wa:n yehwa yo:n mochi:wa yo:n i:pa tsihtsikitsitsi:n sehseltsitsi:ni nik..., kipia ya neh n'mattok *que** kuali yehwa tein yo:n seltsí:n. Wa:n yo:n a:mo ta:ki, a:mo, a:mo ta:ki, *sea** a:mo kipia ita:kilo. A:mo, a:mo n..., a:mo n'mati, a:mo ke:man ta:ki *porque** ka:n ke:man nikita ox mah kipia ita:kka, E:mah, *sólo** yo:n okseki neli kipia ita:kka yo:n tein kowke:span panki:sa yo:n ke:mah, pero i:n okseki a:mo ke:man nikita mah ta:ki. Wa:n yo:n, yo:n kito:ka *o** i:pa mochi:wa sah tak ke:meh i:n tih.., tiki:xehekowa n' tehwa:tsi:n ke:meh i:n kahfe:ntah. A:mo, yo:n mochi:wa sah, a:mo kito:kah *porque** ka:nika eski se: kita onkak. *Ajá**. Wa:n oksé: no: n'neki nimitstahtani:s, yo:n xiwtsí:n komo se: kiwiwitak wa:ki *o** poliwi oso ki..., si..., *como siempre** ke:meh i:pa seliwtok *pues**, selistok. Pos komo se: kwiwitak wa:n mah se: kita:li ahko wa:kis, pero komo *mismo** ompa t'tamo:t sah a:mo wa:ki, ta: yo:n a:yoh, yo:n sepa selia. *Mismo** sepa moi:xkalakia itech n' ta:ltsi:ni wa:n sepa selia, a:mo wa:ki niman yo:n. *Porque** a:yoh yo:ni wa:n ye:kcho:kiloh no:. E:mah. Cho:kiloh. żWa:n yo:n ka:mpa yeski n' onkak, a:mo sayoh nika:wí:n, a:mo sayoh *este** nika:wí:n sah wa:n ompaka ne:wí:n ka:mpa ika tinemi, no:ya:n onkak? Pos neh nikitani i:pa ompa mochi:wa. pero a:mo n'mati *más** ka:sá: ika ox no: onkak, pero n' ompaka ne:wí:n tehwa:n onkak. *Bueno**, a:mo no: wehkapan moskaltia. A:mo, ta: pos ta:lpan sah mowi:wila:na. E:mah, ta:lpan sah. Te..., ta:lpan sah, ta:lpan sah. Pos semi kualtsi:n wa:n yo:n tikmattok, tiki:xmattok n' teh *este**, i:pa para ye..., para yehwa sah yo:n pahti, a:mo, a:mo kualtia para oksentaman pahti, ihkó:n mah tikihto:ka:n tehwa:n, teihsá: kokolis ihkó:n mah kipahti, *como que** i:pa para yehwa n' kokomeh sah. A:mo, neh n'mattok i:pa yehwa sah yo:n para kokot oso neli yo:n se: moteki wa:n ka:n pahti yo:n iwki *como siempre** i:xseltitok, i:xcha:wisa:ki:stok, neh n'mattok *que** yehwa sah yo:n i:pa mah se: mota:lili, a:mo n'mati ox kualtia *para más** teihsá: pahti. Oksé: no: n'neki nimitstahtani:s, tehwa:tsi:n *que** tiki:xmattok de yehwa yo:n xiwtsí:n, ne:, żke:niwki n' ixiwyo? Pos yeh tsikitsitsi:n wa:n kahkana:wak. E:mah, neh niki:xmattok *que** tsikitsitsi:n, a:mo wehwei mochi:wa, tsikitsitsi:n wa:n nio:n no: nikihto:s telmetswe:weyak, ta: achi tsikitsitsi:n ata n' imetskowyotsitsi:n. Wa:n yo:n kiliah ah..., yah..., *este** tehwa:n tiki:xmatih aha:w..., yahya:wit mahyá: ihkó:n tamatisneki, a:mo yehwa pues n' tein kihtowah yahya:wit, i:n, i:n, żA:mo yehwa yo:n ta:lcha:wis?, oksé: no: yeh. A:mo yehwa, yeh oksé: *porque** yeh mochi:wa kowke:span wa:n yeh ta:ki wa:n i:n okseki a:mo ke:man se: kita mah ta:ki. Neh a:mo ke:man nikita mah ta:ki, pero yo:n seki ke:mah niki:itani ne:n ita:kilka kualtsi:n ata nejo:n oksi ye:kkostik. Se: kita mahyá: ke:meh yo:n eskia yo:n, ke:meh yo:n, *papaya** kiliah, nikilia neh kualtsi:n ata ye:koksi, ye:kkostik, pero nejo:n yeh, yeh ta:ki pero i:n okseki ka:n ke:man nikita mah ta:ki. Wa:n ixiwyo ihkó:n tamatisneki a, sen..., sanoke tikihto:sneki porin ma:we:weyak n' tikihto:sneki ne: yahya:wit. *Más** kahkakal[tik]. Ke:mah, yeh ixiwyo no: iwki tamatisneki pero ixiwyo *más** kahkakaltik yeh wa:n i:n okseki a:mo iwki. E:mah wa:n *más** tepitsi:n ma:we:weyak wa:n i:n seki nejo:n tsikitsitsi:n ne:n ixiwyotsi:n. *Pues** yehwa yo:n neh no: niki:xmattok neli n' tikihtowa yo:n yahya:wit kiliah ma:kowyohtohtoma:wak, a:mo nikmati xa: yehwa n' tein teh tekihtowa, tein tte:chnohno:tstok ika ne:n *más** ma:kowyohtohtoma:wak I:n *más** wa:n *más** ma:we:weyak, *más** ma:tihtila:wak. Wa:n yo:n, yo:n, yo:n moskaltia, *bueno** neh nikitani a:mo, a:mo moskaltia de ta:l..., de ta:li:xko parahko, sanoke yo:n moskaltia ke:meh eskia mahyá: tikihtowah kowke:span yo:n. Ke:mah, kowke:span sah, kowke:span moskaltia, *porque** ka:n se: kita ox e:wtok ta:lpan, *solamente** i:n seki se: kita *que** ta:li:xko n' e:wa pero yo:n okseki a:mo, mahyá: itech kowit sah mochi:wa wa:n ompa iwki panki:stiw, komo se: we:ikowit panki:stiw iwki wa:n ke:mah ompa pe:wa ta:ki a. mochi:wa. żWa:n yo:n ita:kilo n' yehwa yo:n kiliah yahya:wit, ke:..., ke:ní:w we:lik? Neh a:mo nikmati, *porque** yo:n neh ka:n ke:man nikua. A:mo n'mati ox we:lik. Kihtowah *que** we:lik pero neh a:mo ke:man nejo:n nikmahse:wa yo:ni, e:mah. I:pa ne:chii:lia:ya note:iskaltihka:w ata kihtowah kihtowa *que** te:te:nahwayo:tih ne: nak..., nikmowilih yo:ni a:mo ke:man, a:mo ke:man nejo:n nikmahse:wak. Yo:n nimitstahtanilia *porque** neh no: nik..., se: *vez**, sepa no: nimotahne:wih nikua:s neh yo:n kow..., kowtsitsí:n, wa:n nikpixka:k wa:n n'nemilih nikua:ti iteyo. Wa:n tein mochi:w pe:wak ne:che:kte:nahwayo:tia. De yo:n to:nal nika:w a:mo ke:man nikihtoh mah nikteki wa:n mah nikua *porque** nikitak *que** a:mo, nikitak *que** neli n' te:te:nahwayo:tih. Ke:mah, ta: kihtowah *que** neli iwki te:chi:wa *por eso** neh neli ka:n, ka:n ke:man nikmahse:wak. *porque** neli i:pa nikakilia:ya note:iskaltihka:w, kihtowah kihtowa *que** te:..., te:te:nkokoh pos a:mo, a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man nikekoh neh ke:niwki neli ne:n nejo:n we:lik. żWa:n yo:n yahya:wit yeh kilia *este**, a:mo, yo:n a:mo kualtia para pahti tei, yo:n i:pa sayoh tamela:wa sayoh se: kowta:kilo:tsi:n sah. A:mo, ta:k, ka:n ke:man teh nte:kakilia neh ox kuali para pahti, i:pa, i:pa tak i:pa iwki sah ke:meh yo:ni, a:mo teh onkak *más** yehwa sah yo:n komo s..., komo se: kikua neli ne:n ita:kilka. żWa:n tehwa:tsi:n a:mo tikmati yo:n ikomekayo, xa: kualtias para teihsá: ika tahtalpi:skeh *o** mah tikih..., tikihto:skeh *es..., este**, ika tama:wi:pa:naskeh ke:meh i:n se: itatsakuil? *Porque** pané: nikmati no: ki..., no: kipia n' ik..., n' ikomekayo, n' itsi:nmekayo, ka:mpa inalwayotsi:n mahyá: tikihto:skiah. Ke:mah, kihtowah *que** kualtia neli no: ika tawi:pa:nah ke:meh yo:n ka:sá: ika komo yo:n tatsi:ntsakuah kualtia neli n' kihtowah n' ikomekayo, kihtowah *que** ye:k..., ye:ktakua:wak no: yo:ni. Ke:mah, neh nimitstahtanilia *porque** neh nikmattok, neh nikmattok xa: no: timomakatok *cuenta** tehwa:tsi:n, xa: no: teh t'mattok, tikmattok tehwa:tsi:n ke:meh neh nikmattok *que** yo:n i..., ikuomekayo kuali kitekih wa:n kuali ika se: tama:wi:pa:na, Ihwa:k *cuando** tewa:ki a, *cuando** wa:ki yehwa yo:n kuomekat tel..., telpipiktik. Ke:mah, kihtowah *que** taxi:kowa wehka:wa, ke:mah, ke:meh yo:n pos ka:sá: ika tai:xwi:pa:nka:yo:t ika kichi:wah kualtsi:n ika nejo:n tawi:pa:nah n' kihtowah *que** neli ye:ktakua:wak. Pipiktik, taxi:kowa. Takua:wak, eh ka neh nimitsilia *porque** ne: ke:man nikitaya neh no:..., tote:iskaltihka:wa:n yo:n semi yehwa n' kitatekiwtia:yah, a:mo ke:meh a:man tikuih *este** tehteinweli tepos, tepostalpilo:ni n' a:man nochi mopatak. Ne: ke:man tikuiah neli yehwa yo:n, kikuia no: n..., no..., no..., nowe:ita:twa:n, yehwa note:iskaltihka:wa:n kikuiah. Kitekiah yehwa yo:n. Yowih ya n' kowtah kitekitih yo:n kuomekat, imekayo yehwa yo:n, ne:chilwiah *que** yehwa ne:n yahya:wit, yahya:wit imekayo Ke:mah, neli n' kihtowah *que** kualtia. Ke:mah, yehwa kkuiah *porque** pos a:mo ke:meh a:man, a:man a:mo teh nejo:n kikuih ok yehwa, a:man nochi, nochi nejo:n mopatatok a n' ekintsi:n. wa:n ika tama:wi:pa:nayah ya. Mopatatok a. Pos i:pa yehwa sah yo:ni n' kualtia, a:mo tikihto:tih mah Ke:mah. tikihto:ka:n tehwa:n *este**, t'tatekiwti:tih miak taman chi:walis sanoke i:pa yehwa sah para yo:ni n' kikuih n' ikuomekayotsi:n wa:n ixiwyotsi:n. Pos a:mo, a:mo, a:mo tikihto:tih *este** kualtia para sentaman ika kitatekiwti:skeh. Pero n' ita:kilotsi:n pos neli miak nikaki kihtowah kimahse:wah, pero neh nimitsilia nimotahne:wih no: se:n..., no: sen..., sepa no: n'nemilih niktekis wa:n no: nikua:s, nikitak kualtsi:n ohoksik, pero a:mo nikmatililih ke:ní:w nikmahse:wa[s] niktekik wa:n nikpixkak wa:n nimote:nakih, *entonces** ihwa:k *cuando** nimitsilia ne:chte:nahwayo:tih *desde** yo:n to:nal nika:w. A:man ma:ski nikita ta:ktok ihkó:n pero a:mo nik..., a:mo t... A:mo, pos ta: se: kimowilia *de** kihtowah te:..., te:te:nkokoh, ke:mah, a:mo se: kineki se: kikua:s. Wa:n neli ihkó:n. Ke:mah. *Pues** telmiak tasohka:matik, yehwa sah yo:n neh no: ika nimitsnohno:tstok nika:n yekintsi:n, neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. *Pues** a:mo teihsá:, no: miak tasohka:matik *que** timonohno:tskeh nika:n. Neh nimono:tsa niMaría Salazar Osollo, niwi:tsa de San Miguel.