*Este** ne:chtapohpolwi na:nah no: n'neki nimitsnohno:tsas *este** ika seki, seki xiwtsitsí:n mono:tsa ahmo:lkilit *Ajá**. A:mo nikmati tehwa:tsi:n kox no: tiki:xmattok yo:n yo:n tapalo:l. Neh nikilia tapalo:l *porque** tikmahse:wanih. *Ajá**. Ke:mah, no: nikmahse:wa ta:, Neli, ke:meh yo:n ka:mpa onkak, pos se: kwelita kualtsi:n no:. Onkak wa:n se: kiteki wa:n n..., nejo:n pos neh nik..., nikteki wa:n nimowi:kilia nokalihtik wa:n nikmana. Nike:tsa n' a:tsí:n wa:n nik..., nikmolo:ntia, n'panta:lilia tsiktsi:n *carbonatito**, kualtsi:n oksi wa:n ke:mah se: ki..., se: kiki:xtia wa:n se: ki:i:xpa:ka *porque** yo:n te:te:nahwayo:tih komo iwki se: kimanak sah wa:n mah se: kikua iwki, Yo:n *como que** ka:yohpatah. Se: ki:x..., *ajá**, se: ka:yohpata wa:n ke:mah se: ki..., se: kima:pa:tska ya wa:n komohkó:n se: kineki iwki se: kikua:s sayoh mah se: kitehteki yo:n *wehweichilito** wa:n mah se: kima:nelo iwa:n, se: kita:lilia istatsí:n wa:n iwki we:lik no:. A:mo *importa** tatso:yo:n *como que** mah tikihto:ka:n tehwa:n. Ke:mah. A:mo pero komo se: kineki se: kitsoyo:ni:s pos i:pa n' *cebollita** wa:n ne:n *chilito** wa:n mah se: ki..., se: kitsoyo:ni a wa:n iwki a, a:mo se: ka:yo:tia. We:lik ke:meh wa:wkiltsí:n no:. Neli. A:x..., oksé: ni..., nik..., n'neki n'matis yo:n xiwtsí:n mochi:wa *este** ka:mpa ye:ski *o** no: yetok sah ka:ni mochi:wa. Mochi:wa, mochi:wa ihkó:n ka:mpa eski *porque** neh nehyo:n nimo:nkui:lia ompa ne:, Ta:lte:mpankopa, nik..., nikuiti kitapohkeh n' *carretera** wa:n ohte:noh mote:mak ne:n ta:ltsí:n, *Como que** kitelwelita no: ka:mpa *ba:...**, ka:mpa tapala:yoh. *Ajá** tak kiwelitak, kaxa:nik n' ta:ltsí:n, entó:s ompa nehyo:n ixwak n..., yehwa yo:n nimitsilia kiltsí:n wa:n ompa nimotekilih wa:n nikwa:lkuik. Ke:mah, wa:n nikmanak wa:n nik..., *bueno** pos ni..., nikuah. Ke:mah. Ne:chtapohpolwi neh no: nikmahse:wani neli yo:n xiwtsí:n wa:n tikmatih *que** semi kualtsi:n we:lik, pero a:mo nikmati ke:ní:w n' ki..., nikitani ke:ní:w n' kichihchi:wah, pero a:mo ke:man nimo..., nikchih..., nimochihchi:wilia neh *porque** pos *siempre** tikmatih tehwa:n tei:n tik..., tik... Ke:mah, ke:mah. A:mo tikmati komohkó:n a:mo se: ka:yohpatak te:te:nahwayo:tih yo:n xiwtsí:n. A:, ke:mah. Wa:n oksé: nikmatis no: n..., yo:n xiwtsí:n ka:nachi, ke:n..., ke:ní:w, *bueno** ka:nachi taman onkak yo:n xiwtsí:n. ¿N..., yo:n xiwit? No: onkak n' tein ista:k. *Ajá**. Wa:n no: onkak tein chi:chi:ltik, e:..., tikihtowah wa:wkiltsí:n no: onkak n' chi:chi:ltik wa:n ista:k, pos *igual** ne:, no: onkak n' ista:k. A:, no: onkak. A:, no: n' tein chi:chi:ltik. Ke:mah, ke:mah. No: xo:chiowa. ¿Ke:niwki n' ixo:chiotsi:n? E:mah, wa:n no: xo:chiowa. Ixo:chiotsi:n *chi:chili, chi:chili:tos* no:. Yo:n *[co]mo que** xo:chio:wa wa:n ikapoltsitsi:n ya no:. Mo..., moma:pahpampilowa oso moskaltia ima:ke:span sah i..., ke:mih ihkó:n, mah tikihto:ka:n tehwa:n *bueno** neh niki:xmati, a:mo n'mati ox yehwa, kox iwki n' ke:meh nimitsnohno:tsati, neh niki:xmati n' ixo:chiotsi:n keh..., eh..., *bueno** e:wa ikehke:span de ne:n kowtsí:n. wa:n moma:pahpampilowa nikmati, pané: nikmati wa:n *este** ihista:k n' ixo:chiotsi:n. Wa:n *después** de yo:n tamiposo:ni, mota:lilia ata n' iteyotsi:n, xoxoktik n' iteyotsi:n wa:n *después de** chika:waya n' iteyotsi:n, sa:te:pan de chika:waya n' iteyotsi:n mochi:wa tihti:ltik. Yehwa ya n' tein ixwa ya *como que** yo:n. A:, yehwa n' tein ixwa ya. Tihti:ltik mochi:wa. *Ajá**. Ke:mah, yehwa ya tak sepa ixwa. Ke:mah, pero neh niktekilia imahma:yotsitsi:n para... Wa:n i:n tikuah ixiwyotsi:n sah. Ixiwyotsi:n sah. Ke:mah. Pos semi kualtsi:n neli yo:n. Pos kikuih xiwyotsi:n sah. ¿Wa:n yo:n xiwtsí:n *este** n..., onkak *más** parahko *o** xa: nika:wi:ni sah tehwa:n, a:mo tikmati n' teh? A:mo, onkak *porque** neh niow ne: parahkua:kopa wa:n nikitak onkak no: ohohte:noh. Onkak. Onkak. Semi kualtsi:n wa:n oksé: nikneki nikmatis *este** yo:n xiwtsí:n E:mah. para i:pa para sayoh se: kimahse:was *o** xa: kualtia teihsá: para sentaman. teih..., teihsá: sentaman kitatekiwti:skeh para pahti *o** ihkó:n mah tikihto:ka:n, kualtias para oksé: taman kita..., kitachi:waltili:skeh *o** i:pa yehwa sah para se: kimahse:was sah. Pos a:cha para se: kimahse:was sah m' *porque** pos neli tein a:mo ki:xmatih pos neli pos a:mo, a:mo kimahse:wah pero tehwa:n pos n' tein... Para se: kimahse:was sah. Niki:xmattok *porque noabuelita** katka kitekiah yo:n xiwtsí:n wa:n te:chne:xtilih *que** we:lik, pos tehwa:n no: tiktekih. Ke:mah, ke:mah. Pos semi kualtsi:n wa:n yo:n, E:mah. yo:n xiwtsí:n a:mo ke:man poliwi, e:..., nochipa onkak. A:, nochipa onkak, a:mo, a:mo yetok Nochi onkak. Nochipa onkak. yetok *tiempo** sah mah tikih... yetok, yetok to:nal sah mah tikihto:ka:n tehwa:n *cuando** mochi:wa *como que** yo:n mah moah..., mochi:wa nochipa ya. A:. *Ajá**. Nochipa ya. Yo:n tine:chilia onkak o:me taman, o:me taman, o:me taman xiw..., xiwtsí:n tikihtowa, tein chi:chi:ltik wa:n tein ista:k. ¿Wa:n yo:n ista:k n' ixo:chio:tsi:n no: iwki sah ke:meh n' chi:chi:ltik *o** xa: sentaman no:, xa: no: taman? Pos n' ixo:chiotsi:n *cuando** poso:ni a:mo n'mati pero neli, xohxoxoktik n' iteyotsitsi:n nikita no:, no: teyowa. E:mah. Wa:n oksi *igual** ke:meh n' okseki no:, *igual** ke:meh n' okseki a. N..., *igual, igual** oksi. E:mah, *igual**. Wa:n yo:n xiwtsí:n mah tikihto:ka:n *cuando** kimolo:ntiah ka:n kipata ne:n i:n tein *morado** ka:n, tein tikihtowah tei:n yo:n mo..., ma:chihchi:chiltik ka:n, ka:n kipata n' ia:yotsi:n *o** no: chi:chi:ltik n' ia:yotsi:n. *Ajá** no: chi:chi:ltik n' ia:yotsi:n ki:sa. *Ajá**. Wa:n tein ista:k ista:k no: n' ia:yotsi:n. Ista:k, pos ista:k. A:, wa:n *igual, igual** we:lik ke:mih, ke:meh n' okseki, *igual** ke:meh a:mo, a:mo n' tikihto:tih kipatati. A: pos neli. *Igual, igual** we:lik, *igual** pero n..., mah se: ka:yohpata. *Ajá**, sayoh mah se: ka:yohpata ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:n nik..., nikahsika:matisneki, neli ke:meh i:n nimitsilia neh. tehwa:n tikmahse:wanih pero aya:mo tik..., a:mo tikmati ke:ní:w n' ki..., ke:ní:w *mero** kichihchi:wah, ke:meh Ke:mah. namehwa:n na..., nana:nahmeh pos *más** nankahsika:mattokeh ke:ní:w n' ki..., ke:ní:w n' kichihchi:wah neli yo:n tapalo:ltsí:n. Tehwa:n tit..., tita:tahmeh pos tikmahse:wah sah, Ke:mah. te:chmakah mah t'mahse:waka:n, tikmatih *que** we:lik *porque**, pos neli tikmahse:wanih. Pos semi kualtsi:n, Ke:mah. a:mo, nikmati *este** xa:, sentaman ika tine:chnohno:tsas ok *o** xa: yehwa sah tein tikmattok, tein ika timonohno:tskeh, xa: tikmattok tehwa:tsi:n. Yehwa sah. Neh nimolia yehwa sah, tak yehwa sah. Pos semi kualtsi:n neh nimono:tsa, nik..., nimono:tsa neh niRubén Macario Martínez, niwa:le:wa de Chilcuauhta, kuali a *que** timonohno:tskeh, mah a:mo ke:man tikelka:waka:n to..., to..., tonei:xmati:lis ika yo:n xiwtsitsí:n. Ke:mah. Nimono:tsa niDeonila Zorrilla, ¿Tehwa:tsi:n ke:n timono:tsa? Damián. Niwa:le:wa de San Miguel. ¿De ka:n tiwa:le:wa? De San Miguel. Miak tasohka:matik.