A:xka:n ta:tah ne:, ye:wa nimitste:nkaktoya tite:chtapowihtoya *que** teh tiki:xmati o:me taman xo:me:t, miak taman, *bueno** n' tein teh tiki:xmati wa:n tite:chtapowih ya toni ne:n, toni n' kua..., kuali ika se: kichi:wa, *bueno** toni se: kikui i:n xo:me:t, pero neh i:ksá: nikinkakilia:ni okseki tokni:wa:n, neh a:mo ke:man nikchi:wa, kihtowah *que** i:n xo:met s..., seki:n tokni:wa:n kita:liliah ke:man kichihchi:wah yo:n, ke:man tamalchi:wah, wa:n a:mo motixnepano:s i:n taxkal *o** inintamal para, ata yo:n kihtowah i:ksá: kinin..., te:xo:xilia a:ksá: se: itapalo:l, kihtowah kita:liliah i:n xo:me:t, xa: tikmati n' teh. Pos neh no: ni..., no: nite:kakilia ihkó:n ne:, seki siwa:meh kichi:wah n' tamal wa:n ke:meh i:n a:ksá: kalpano:ti ne:, taxo:xa, yo:n taxo:xah no: yetok sah n' tein taxo:xa. Kipia n' ikechkochi:ka:n ichokoy yehwa yo:n taxo:xah yo:n tokni:wa:n, a:mo nochi:meh taxo:xah n' tokni:wa:n. Yetok sah n' tein te:..., tein taxo:xa, ke:meh ikua:i:ka:n, ma:ski siwa:t oso ta:kat, kipia n' ichokoy, nika:n ikechkochi:ka:n ke:meh itson moskaltia ihkuí:n pitsaktsí:n, iwki yo:n, mahyá: n' chiktehtsí:n ikuitapi:l, iwki mochi:wa, yehwa yo:n chokoyo:t tawehwelowa. Tein yeski pahpata oso tamal, tein yeski, *o** pio:tsitsi:n nochi kinixo:xa yo:n *porque** i..., nexi:kol kipia n' ikechkochi:ka:n. Yehwa yo:n taxo:xah, [es]ki siwa:t *o** ta:kat taxo:xa. Wa:n yehwa yo:n kita:liah seki n' tamal siwa:meh para kipahtiah para, para a:mo ne:, para kuali oksi *porque** seki neli a:mo oksi ok, moka:wa tixti sah, tayo:la:n tihtixtik wa:n a:mo we:lik ok n' taxkal, tihtixtik. Soh oksi sah tate:noh wa:n taihtik a:mo oksi ok. Yo:n kiwehwelowa *porque** kixo:xa. Pero a:mo *porque** ke:le:wia n' a:kin yo:n kita, sanoke i:pa nexi:kol sah, kipia chokoy n' ikechkochi:ka:n. Yehwa yo:n, yo:n kichi:wa *mal**. Pero ne: kita:liliah yehwa i:n xo:me:t neli, de kitamisa:lowah ne:n tamal ne:n siwa:meh, de kitikoketsah kita:liliah n' xo:me:t wa:n kite:ntsakuah de n' se: *na:ilon o** se: iswat *o** xiwit, kita:liliah se: *tap..., tapadera**, se: tapalkat *o de** tepos, wa:n ihkó:n kualtsi:n mani ne:n tamal, kualtsi:n oksi. Wa:n *igual** no: ne:, yo:n xo:me:t de miak taman kichi:wa, semi pahti nochi, no: tokni:wa:n tein tanamakah, ne: tikitah i:n Kuesala:n *o** ne: Zacapoaxtla kinamakah tokni:wa:n, tehsá: tanamaktsí:n mah kiltsí:n *o** tehsá: etsí:n kinamakah *o** exo:t kite:mah, pero kita:liliah ne:n kisowah n' *inna:ilohtsi:n** wa:n ompa kitaliah xo:me:t, n' i..., *ininesquina** nika:n wa:n seki kita:liah nika:n, ompa kite:mah ya n' tanamak wa:n ke:mah wi:tsa ya *marchante** takowaki, yo:n ki..., yo:n kitawelia para a:mo ki..., para a:mo kinexi:koli:skeh n' itanamak, ne: se: tanamakati *más** wa:n neh kanah. Yehwa n' kita:liah para a:mo kinexi:koli:s ne:n *mismo** yehwa:n monexi:koliah n' tanamakanih. Wa:n para tanamakas n' oksé: no: kita:lia xo:me:t no: nika:n wa:n tate:noh kita:lia, wa:n wi:tsa ya n' tanamakakeh[tako:wkeh], tanamakah ihsiwka n' tokni:wa:n. N'mattok neh *[por]que** iwki n' kichi:wa nona:nahtsi:n tanamaka ne:pa, kita:lia xo:me:t, kkuite:wa se: ma..., se: *rollito** wa:n kita:lilia n' tanamak wa:n ne:pa no: kita:lilia wa:n ne:nke:n ma:tami n' tanamak, wa:n yeh nochipa yowi ne: tanamakati, yeh ika n'mattok no: kichi:wah yo:n, tanamak no: kipale:wia. Ke:mah, yo:pa..., kuali pahti yo:n xo:me:tsí:n. Ke:mah. Tikihtowa:ya *que** i:n a:kin taxo:xa, a:mo sayoh tapalo:l oso tamal kixo:xa, tikihtowa *que** no: kixo:x..., kinxo:xa i:ksá: pio:tsitsi:n *o**... Nochi ki..., tein eski tapial kixo:xa oso *hasta** pilimeh kinxo:xah, yo:n pilimeh ok, tein nohne:lmeh ok, komohkó:n kwelitak se: pili n' yo:n a:kin taxo:xa, no: *kijoderowa** m' pili, tsahtsiskui oso i:xchikotia m' pili, sentapal n' ii:xtololo we:i mochi:wa i:xtapalkopitstia n' ii:xtololo. ¿Ke:yeh? *Porque** kixo:xa ne:n a:kin tokni:w tein yo:n, kipia chokoy. E:mah, wa:n wa:n i..., kipia ichokoy wa:n taman i:xchika:wak n' ii:xtololo ne:n tokni:w n' a:kin taxo:xa. Yehwa yo:n, *por eso** kwehwelowa mah tamal, ke:meh tapialmeh *o** ke:meh pili kwehwelowa. Ki..., kichi:wilia *mal** ne:n pilimeh. E:mah, tsahtsiskuih, oso komo a:mo tsahtsiskuih, i:xchikotia m' pili. E:mah, se: ii:xtololo we:i mochi:wa wa:n se: motsakua, kopitstia mahyá:. Yehwa n' kixo:xah m' pilimeh *o** wa:n para pahtih yo:n pilimeh no: ke:meh yo:n kixo:..., kinxo:xah, kita:li..., yo:n xo:me:t no: kixakualowah wa:n i..., ki..., se: chi:lwak kipo:powah wa:n kitikotamo:tah wa:n yahki kokolis a. Yeh ika xo:me:t se:..., tel miak taman pahti kichi:wa. E:mah. Tikihtowa *que** i:n, ne: se: pili ke:man kixo:xah no: ika xo:me:t kipahtiah, ¿wa:n pio:tsitsi:n? No:, no: ika xo:me:t kixakualowah. Wa:n *igual** kipo:powah ika, ika, ika chi:lwa:k wa:n kitikotamo:tah para ik..., para ki..., kelka:wa yo:n kokolis, komo a:mo pio..., pio ma:ski pio tsahtsiskui wa:n a:mo takua ok, kixe:lowa sah ne:n *o** kite:mpihpiswia n' tixti wa:n a:mo takua ok wa:n iwki *tontomiki** komo a:mo se: kipahtih. Pero komo se: kipahtih ika yo:n xo:me:tsí:n wa:n se: chi:lwa:k, wa:n yowi kokolis. E:mah. Yehwa yo:n kuali pahti, xo:me:t nochi kuali, tein eski kina:miki. E:mah. Wa:n timolia komohkó:n a:mo se: kita:lilih i:n xo:me:t i:n tamal ke:man mochihchi:wa, ka:n ke:man oksis tak. Pos a:mo oksis iwki motixnepano:s iwki sah wa:n iwki se: kki:xtia *hasta** komo *tanto y tanto** tiktatokilia wa:n a:mo tika:te:kih, tata ya wa:n tamantia kachi, po:kchihya:ya n' tamal. Yeh ika moneki mah iwa:n kita:lili xo:me:tsí:n para kipale:wia. Ke:mah, komo teh tisiwa:t tikmana n' tamal wa:n soh t'tatokilia, t'tatokilia mah oksi *porque** kipolowa ok, wa:n a:mo t'te:kilia a:t pos chichinowi a wa:n *más** tamantia, kitsohya:lia ya n' tein tatak tatsi:ntan moka:wa. E:mah, yehwa yo:n. Wa:n no: kichi:wah n' tamal no:, kitapechtiah, kita:liah komoh..., komo *bote**, [...] yo:n kinamakah *tamaleras** ne: Kuesala:n koyo:meh, kipia ne:n se: *tarimita** ata ka:mpa mota:lia n' tamal, wa:n tatampa a:t, yo:n para a:mo mopepechowa wa:n komo tehwa:n nika:n siwa:meh kita:..., komo *cubeta** itech kimanah yo:n tamal, i:pa kite:mowah kowtsitsí:n kitehtekih yo:n wa:n kita:liah nika:n teihsá: ki:xtapalta:liah para nika:n kita:liah n' tamal ihkó:n. A:mo ki..., a:mo kinetechohtok *bote** komo a:mo wehweliwi ne:n tamal, chichinowi. Yehwa n' kita:liliah teihsá: i:pa, ahko yetok ne:n tamal, wa:n nika:n a:t wa:n nika:n yetok n' tamaltsí:n, pero a:mo kinetechohtok *bote**. Iwki para kuali ki:sa wa:n kitaliliah m' pahti ok xo:me:tsí:n wa:n kuali moka:wa n' tamal, iwki yo:n kichi:wah. Ye:wa nikaktoya *que** tik..., *bueno** tikihtowa *que** onkak o:me taman ne:n xo:me:t, kowtahxo:me:t wa:n pisi:lxo:me:t. Ke:mah. I:n tein ika se: kipahtia ne:n tamal wa:n pio:tsitsi:n a:kin a:ská: kixo:xa, ¿se: kikui kati:yeh, ne: kowtahxo:me:t oso pisi:..., tein pisi:lxo:me:t? A:mo, se: kikui tein pisi:lxo:me:t, tein pisi:ltik yehwa n' kikuih pahti nochi tein yeski *serbirowa**, ne:n pisi:lxo:me:t, tein mochi:wa nika:n kaltsi:ntampa sah. Yo:n wehweixo:me:t mochi:wa kowtahpa ne:wí:n, mochi:wa kaltsi:ntan no:, pero a:mo kachi ki..., kitekih n' tokni:wa:n *porque** wehkapan, *aparte**, a:mo kualtia *porque** a:mo ahwiya:k wa:n i:n seki pisi:lxo:me:t telahwiya:k. *Por eso** ki..., t..., tapahtia, tein eski pahti[kokolis] kina:miki yo:n. E:mah, soh mah se: kineltoka sah. Komo a:mo se: kineltoka a:mo, a:mo mochi:wa pahti. Ke:mah. ¿Yehwa sah? Yehwa sah, a:xka:n xne:chili moto:ka:y. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez. Niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan.