Ekintsi:n xte:chnohno:tsa i:n xiwit mochi:wa i:n kahkaltsi:ntan i:n teh tikto:ka:ytia xokotatopo:nxo:chit, ka:nachi taman tiki:xmati wa:n xa: tikmati ke:yeh yo:n iwki kito:ka:ytiah. A:, yo:n x..., xokotatopo:nxo:chit, kiliah, tehwa:n tikiliah xokotatopo:nkowit, yo:n kiliah xokotatopo:nkuowit *porque** n' ikowyo, ikowyo nejo:n ihti..., ihtiyo:loh ke:meh po:chne. Wa:n yehwa yo:n, *bueno** tehwa:n tipi:piltsitsi:n a:mo onkaya *más** a:wiltsitsi:n te:chkowilia:yah n' tota:tahwa:n, wa:laya de parahko, *de plástico**, te:chchih..., timochihchi:wilia:yah *o** te:chihchi:wilia:yah n' tota:tahwa:n seki tein tanehnekih, tiktekih kowtsitsí:n wa:n tikihtiye:ktiah, wa:n yo:n ko..., yo:n nejo:n de kihtiye:ktiah ya mochi:..., ihkoyoktik mahyá: se: *tubo** moka:wa yo:n kowtsí:n, ompa ke:mah te:chakayah se: ohtatsí:n wa:n yo:n tikuiah xokotatopo:n *porque** tika:wiltiah xokoe:wat ika, ke:meh i:n *tiempo** xokot ya, e:..., t'tekitih xokot wa:n tikihki:xtiliah n' ie:wayo wa:n ika tik..., tikte:..., t'te:ntiah tepitsi:n, kite:xihxi:mah, mahyá: te:neh, [...] se: ima:ko wa:n se: ki..., kitahta:lia ihkó:n, mahyá: se: kiteki a ika yo:n xoko..., yo:n xokoe:wat, wa:n ke:mah se: kita:lia ika yo:n ohtatsí:n, kitope:wa *hasta** i..., ka:m..., *cerca** ki:sati a ikua:pan, n..., no: tiki:xeheko:s ka:n tamiti:w wa:n ke:mah sepa se: tiki:xtia oso e:yi, wa:n t'tope:wa sepa sah topo:ntiki:sa, kiliah xokotatopo:n tiki:xmatih yo:n, ika..., iwki tiki:xmatih yo:n pero kualtia para a:wil. Yehwa yo:n tikuiah tehwa:n toa:wil tehwa:n wehka:w, ekintsi:n pos a:mo kikuih ok m' pi:pilmeh, ekintsi:n kikuih *bicicletas, co:cochemeh**. Tehwa:n tiki:xmatkeh tota:tahwa:n, ke:mih *pobres**, te:chihchi:wiliah ne: a:wil pero de nika:n ti..., tein tehwa:n mochi:wa. A:mo wa:lah de parahko, yeh ika tikiliah xok..., ika mo..., mo..., mono:tsa yo:n kowtsí:n, xokotatopo:nkuowit. Wa:n no: kualtia *para corral** semi, yo:n kito:kah ka:mpa *tacorraltiah**, kite:mowah yo:n *porque** ihi:xeh wa:n itsmoli:ni kualtsi:n yo:n, kualtsi:n itsmoli:ni yo:n xiwit, a:mo mone:neki, mi:xtohto:ktiw mahyá: ma:talin. E:..., *por eso** kwelitah *para tacorraltiah** ika. E:mah, yehwa sah yo:n, a:mo teihsá: *más**, *más** kitatekiwtiah, nio:n para kowit, soh *para corral**. *Pero para** kowtati:l, no: kualtias tak, *pero más** kikuih *para corral** n' tikitah. pero semi a:yoh, e:mah, yehwa yo:n. Wa:n nikahkuí:n sah mochi:wa, nika:n xola:lpan, nika:n San Miguel onkak. Ika *tacorraltiah** tikitanih, kuowtah a:mo mochi:wa yo:n, a:mo mochi:wa. ¿Wa:n ne:n, i:n i:pa sentaman sah? I:pa sentaman sah, i:pa sentaman sah tiki:xmatih. Ixochio kostik wa:n weyak mochi:wa n..., mokehketsa ihkó:n pané:, pané: yo:n, te:..., te:e:kaeski:xtia:nixo:chit mokehketsa no: ke:meh mahyá: ike:span mo..., motahta:lia ihkó:n, e:witika: mochi:wa kostik. E:mah. ¿Wa:n i:n, i:n ixiwyo ke:niwki? Xokotatopo:nxochi:t n' ixiwyo ne: ma:ahalaxtik, yo:n xoxoktik no:. E:mah, ma:ahalaxtik, xoxoktik wa:n ma:ahalaxtik, ke:meh tomakilit *igual** tamati, iwki, ma:ahalaxtik ne:n ii:xko, wa:n nejo:n *medio** tehtekontik. Achto ke:meh i:n ya:ya nejo:n, nika:n ka:mpa ika n..., it..., Kali:ka:n talwiah, ka:mpa ekintsi:n mocha:ntihkeh ne:n Miliano ipi:pilwa:n, nochi yehwa n' onkaya yo:n no:, katka se: ohtsí:n panki:saya ka:mpa n..., Abelino icha:n katka, ka:mpa Modesto Martínez, panki:sayah *hasta** ne: ahko, ka:mpa Francisca icha:n, ka:mpa Tellezko se: panki:saya ihkó:n. Nochi yo:n ohti nochi yehwa n' onkaya. Wa:n *baños** a:mo onkaya *baños** ke:meh ekintsi:n de nochi, de kalan tiowih n' kalihtik, a:mah tiowih *baño** kalihtik ya, achto tia:yah kalan ne:wí:n xiwitah ya:yah, nochi San Miguel ompa ya:yah n' ka..., yo:n xokotatopo:nxiwtah. ompa ne:n yowih wa:n yo:n xiwit kkuiah ika mopo:powayah yo:n xiw..., ixiwyo kualtsi:n no:. Yehwa yo:n kkuiah ika, pero a:mo kkuiah a:mat ke:meh ekintsi:n de koyo:meh ya, a:mo, ihwa:k a:mo tiki:xmatiah a:mat. Ya:yah ne: xiwihtik, mota:li:ti wa:n yowi a n' kalan. E:mah, pero ekintsi:n a:mo, ekintsi:n nochi mopatak, ekintsi:n nochi kalihtik ne:n yowih n' kalan. Achto kihtowa:yah n' ta:tahmeh a:mo nia:s, a:mo nia:s kalan kalihtik mihkuitaka:n, n' ka:n nimisto:n, mihkuitah kalihtik misto:meh. Iwki ti..., ne: kalan tia:yah n' tehwa:n te:..., timokalawi:tih kalan. E:mah, pero ekintsi:n a:mo wel se: yowi ok, ta: no:, no: *lo mismo porque**, ekintsi:n ne:, timiakiakeh ya, para se: mota:li:s ne: ohti, te:wa:litstokeh ya n' tokni:wa:n, *mejor**, kachi kuali se: motachihchi:wia, se: tatsaktok kaltsi:ntan, ompa se: yetok, se: yowi kalan ya. A:mo no: wel se: yowi ok, ekintsi:n nochi kalmeh ya, achto pos kuali tia:yah *porque** a:mo miak kalmeh onkayah. O:me, eyi, ne: tehwa:n Kalika:n a:mo, a:mo miak kali onkaya, o:me, e:yi sah yetoya n' kaltsitsí:n. *Por eso** kuali tia:s ne: timota:li:ti:w ne: ahko, a:mo a:kin mitswa:litstok. E:mah. Yehwa yo:n kualtia ika mochi:pawah n' tokni:wa:n yo:n iwki katka, n' ixiwyo. E:mah. ¿Wa:n i..., i..., iteyo no: ta:ki? Ka:n teh mochi:wa iteyo yo:n, soh xo:chit sah pan..., pawetsi de kostik wa:n *después de que, de que** chika:waya pawetsi wa:n a:mo teh mochi:wa iteyo. E:mah, a:mo teh, wa:ki ompa n' itsihtsi:nkaxyo wa:n ompa tami. Yo:n xiwtsí:n, xo:chitsí:n a:mo, onkak ata seki de xo:chit, i:pa sayoh xo:chit sah wa:n ompa tami. A:mo teh kipia, momaka ta:kilo:t. E:mah, yo:n koyo:kopa kiliah ne: yo:n xo:chit ne:, *masculinos** ata kiliah wa:n xo:chit tein *femeninos** yehwa n' ta:ki. E:mah. Yehwa yo:ni mahyá: okichxo:chit, a:mo teh, poso:ni wa:n powetsi wa:n ompa tami. Yo:n selia ikowyo, a:mo, a:mo selia ita:kilo. E:mah. Yehwa yo:n. ¿Wa:n ikowyo tohtoma:wak mochi:wa? Pihpitsaktsitsí:n ke:meh i:n se: imahpil sah. Ke:meh se: i..., we:i ke:meh se: iwe:imahpil sah, *demás** a:mo mochi:wa wehwei. Wa:n tahkoxihxikitik ke:n..., ke:meh, mahyá: t..., tahkoxihxikitik, ka:mpa ii:xheka:n tahkoxihxikitia. *Por eso** kualtia kiliah xokotatopo:n *porque** tein, tein ka:mpa a:tik wa:n se: kite:ntia wa:n se: kiteki ne:n, ne:n xokoe:wat, wa:n i..., ike:ch motiti:chaki:ki a wa:n yo:n topo:ni a, ki:stiki:sa sepa sah. *Por eso** ne:, kuali topo:ni *porque**, te:nkoya:wak ne:n kowit, wa:n ahko pitsa:wak a, e:mah, iwki yo:ni, *por eso** topo:ni. E:mah. I:n mochi:wa komo se: kito:ka, ¿oso i:pa mochi:wa sah? Pos te:..., kanah, kas..., ka:sá: ika kkuitih *semilla**, se: k..., se: kinehneki wa:n se: kito:ka ya, para selias. Yo:n *que** semi kualtsi:n kiteltsakuilia *para corraltsí:n** wa:n a:mo, a:mo poliwi ok, yo:n sepa se: *kisemillarowa** a:mo poliwi ok, mochi:wa nochipa ya. E:mah. Wa:n wehwei *mata** mochi:wa, wehwei, nochi tako:tsitsí:n, a:mo mochi:wa wehwei tohtomaktik. I:pa tako:tsitsí:n sah. E:mah. ¿I:n kowtah ka:n mochi:wa? Kowtah a:mo se: kita tei, a:mo se:..., e:mah, ompa a:m..., a:mo onkak, e:..., mochi:wa kaltsi:ntan, ka:mpa se: kita:lia *corral**. I:pa yehwa sah ne:n tein teh tikmattok ne:n... I:pa yehwa sah, yehwa sah ne:n n'mati neh. E:mah. De i:n teh tikilia xokotatopo:n, ¿i:pa yehwa sah i:n kowit kualtia oso onkak okseki kowmeh tein no: ihtikoyo:ni? Para xokotatopo:n se: kichi:wa no: kualtia yo:n eskowit. no: se: kichihchi:wa xokotatopo:n, se: ki..., no: kualtsi:n, no: kualtsi:n ki:sa n' eskowit. E:mah, soh tohtoma:wak mochi:wa yeh wa:n i:n xokotatopo:n pitsaktsitsí:n mochi:wa. E:mah, wa:n takua:wak n' ikowyo *porque** mahyá: ohtat. E:mah, yeh ka..., *por eso** ki..., *más** se: kwelita yehwa yo:n, *bueno** tikchi:wayah n' a:wil yehwa n' achto. E:mah, kualtsi:n kiteki ne:n xokoe:wat *porque** se: kite:nkana:wka:xi:ma moka:wa mahyá: te:neh. E:mah wa:n yo:n eskowit a:mo kualtia, no: kualtia koyoktik no:, pero semi ye:mani:k, a:mo kiteki xokoe:wat. E:mah, niman xixipochtia n' ite:mpan, a:mo kiteki xokoe:wat. Wa:n ne: xokotatopo:nkowit takua:wak ke:meh ohtat ne:n ie:..., n' ikowyo. E:mah. Pos komohkó:n *este**, nochi a ne:n i:n tein tite:chtapowih sayoh xte:ili, Yehwa sah yo:n niki:xmati neh. E:mah. ne:, xte:chili ne: moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh de, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, e:.., niwa:le:w nika:n de San Miguel Tzinacapan.