Ekintsi:n xte:chilwi ne:n, ka:nachi taman wa:wkilit tiki:xmattok. Pos wa:wkilit n..., onkak miak taman, onkak ne:n wa:wkilit chi:chi:ltik, wa:n onkak wa:wkilit ne:n yo:n kiliah ista:kwa:wkilit, xoxoktik n' ikowyo n' ista:kwa:wkilit wa:n onkak n' i:x..., i:xkui:kuilwa:wkilit, Onkak xi..., ihkó:n ihkuí:n iwki ke:meh, tamati ke:meh i:n witswa:wkilit, ih..., kui:kui:ltik ihkó:n tepitsi:n chahchahkuiltik wa:n onkak n' kowtahwa:wkilit no:. ¿Wa:n i:n, nochi kito:kah? *Este**, pos A:, nimitsilia *pues este** ka:n..., ox no:, no:, i:n tikihtowa na:wi taman wa:wkilit tiki:xmattok, ¿ox nochi kito:kah? I:n, onkak ne:n nimitsilia ne: ista:kwa:wkilit xoxoktik n' ima:xiwyo, tikiliah ista:kwa:wkilit, wa:n onkak chi:chi:lwa:wkilit wa:n onkak yo:n i:xkui:kuilwa:wkilit. Yeh no: xohxoxoktik pero tikiliah wa:wkilit *porque** chahchahkuiltik n' ima:i:xko w..., wa:wkiltsí:n, kwa:lkuih parahkotokni:wa:n. Yo:n tsikitsitsi:n kitekih, yo:n, yo:n kui:kuilwa:wkilit, a:mo chi:chi:lwa:wkilit, Wa:n nika:n tehwa:n kito:kah n' chi:chi:lwa:wkilit wa:n kito:kah n' ista:kwa:wkilit, wa:n onkak n' kowtahwa:wkilit, a:mo kito:kah yeh, yeh mochi:wa sah kowtah. Wehwei mochi:wa n..., n' kowtahwa:wkilit. Pero no: we:lik ka:yohpatah, se: kkuiti wehwei, ma:alaxtik yo:n, ma:k..., ma:kahkawaktik mahyá: *na:ilon**. Ye:kma:alaxtsitsí:n pos no: kimanah wa:n ka:yohpatah kualtsi:n we:lik no: ke:meh yo:n wa:wkilit, tatsoyo:n we:lik kualtsi:n yo:n. We:lik tatsoyo:n wa:n i:n seki wa:wkilit nochi we:lik tatsoyo:n. Nochi we:lik, sayoh mah se: kikua, mah se: kikua sah. E:mah. Pero we:lik iwki sah, ta:a:manal sah, we:lik ta:a:manal sah, nochi we:lik. E:mah. Nochi i:n e:yi taman wa:wkilit, tein tikihtowa chi:chi:ltik, ista:k wa:n kui:kuiltik, ¿nochi tato:k? Nochi kito:kah yo:n, kito:kah, a:mo mochi:wa sah. Ke:mah, nejo:n ne:wí:n ahkokopa tak mochi:wa sah pero onkak *semilla** ompa kika:wah, chika:waya wa:n a:mo kitekih, ompa paxi:i:ni *semilla** wa:n *cuando**, *cuando** mi:lme:wah ya pos ye:..., *en lugar** kime:waskiah ehkaw mochi:waskia, kitekih me:..., wa:wkilit wa:n kinamakah tsikits..., *por eso** e:ktsikitsi:n kinamakah ata. Tsikitsi:tsi:n wa:n a:mo kikuih ika *rollo**, ki..., kololte:mah sah n' tokni:wa:n kinamakah. Pero mi:lah nikita n' ki..., kitekitih, ka:mpa mi:lme:watih ya, *antes** a kitekitih yo:n kiltsí:n para monamakiliah. Yehwa yo:n kui:kuilwa:wkilit wa:n nika:n tehwa:n pos ne:n, wa:wkilit kitepe:wah ka:mpa etah oso *chilar** kitepe:wah wa:wkilit. Nika:n tehwa:n tiki:xmatih, a:mo tiki:xmatih nika:n, n' Ecatlán nochi kinamakah *porque** a:mo ti..., a:mo tikto:kah ne:, ne: ke:meh yo:n *chilito** ne: kowtah, a:mo ika ttekitih pero, nikmattok neh *que** ta:tahmeh tein neh nota:tahwa:n kito:kayah ne:n, *chilito o** etsí:n ompa kite..., kitepe:wayah wa:wkilit. Wa:n mochi:waya nejó:n chi:chi:lwa:wkilit oso ista:kwa:wkilit. E:mah. Wa:n yo:n kowtahwa:wkilit pos a:mo se: kitepe:wa, yo:n mochi:wa sah n' kowtah, tehteyowa, wa:n iteyo xoxoktik n' *cuando** selik no: wa:n wa:n *cuando** chika:waya tihti:ltik yo:n kowtahwa:wkilit, pero yeh no: taman, yo:n ahalaxtik wa:n kahkawaktik nochi n' ima:xiwyo. Ma:i:ka:nkahkawaktik wa:n chi:chi:ltik *parejo** n' ikowyo wa:n ima:kowyo nochi n' ima:..., ima:ki..., ikilyo n' ima:kowyo, xoxoktik nochi n' ima:i:ka:n, chi:chi:ltik n' ima:i:ka:n wa:n ikowyo chi:chi:ltik, mahyá: tapaloh n' ikowyo wa:n telalaxtik semi. Yehwa yo:n kowtahwa:wkilit, wehwei mochi:wa, wehwehkapantik. E:mah, yo:n mochi:wa sah, a:mo se: kito:ka yo:n, ne: kowtahpa mochi:wa, we:ikowtahpa. Wa:n yehwa i:n, wa:wkilit, i:pa se: kikua sah *o** xa: no: pahti. A:, yo:n se: kikua sah i:pa, i:pa para tapalo:l. A:, para pahti a:mo, pero para, para tapalo:l. E:mah. ¿Wa:n ne:n ixiwyo wa:n ikowyo, ke:niwki? Pos yo:n tein w..., wa:wkilit tein chi:chi:lwa:wkilit, chi:chi:ltik *parejo** n' ima:i:ka:n wa:n ikowyo chi:chi:ltik nochi. Wa:n *cuando** kimanah yo:n kiltsí:n nochi kitapalo:tia, n' chi:chi:le:wi nochi n' i..., ia:yo. E:mah. Wa:n i:n tein ista:kwa:wkilit yeh, yeh ke:meh i:pa tomakilit sah, a:mo, a:mo ki..., a:mo kitapalwia. Xoxoktsí:n moka:wa ke:meh kilit sah moka:wa xoxoktik n' ia:yo:tsi:n. Iwki yo:n. Pero nochi iwki we:lik ke:meh, ke:meh chi:chi:ltik, ke:meh ista:kwa:wkilit, ke:meh, kui:kui:lwa:wkilit nochi iwki we:lik, nochi iwki sah we:lik. E:mah. ¿Wa:n ke:niwki i:n ixiwyo, ox we:weyak, yehyewaltik, pisi:ltik. I:n ixiwyo ne:, *bueno** n' i..., ixiwyo ma:..., ma:..., tepitsi:n *medio** ma:we:weyak pero a:mo semi san ke: ma:..., ma:we:weyak sah pero tepitsi:n kima:..., kiliah, ma:yehyewaltik tepitsi:n sah, *bueno** a:mo ma:pihpitsakweyak, *sino que** ma:meh..., ma:yehyewaltik wa:wkilit. Wa:n nejo:n n' ti..., nimitsilia n' ikowyo n' chi:chi:ltik tein chi:chi:ltik wa:n tein tein ista:kwa:wkilit xoxoktik nochi n' ikowyo, n' ima:xiwyo xoxoktik. Yehwa yo:n. Wa:n iteyo mochi:wa pos ne:, chi:chi:ltik n' iteyo mochi:wa ne:n iteyo, wa:n nejo:n ompa ki:sa ne:n iteyotsi:n ya, para i..., yo:n kiliah wa:wti. Wa:wti a n' iteyo, ki..., ki..., sepa se: kitepe:wa mo..., ka:mpa sepa ki..., tato:kah pos sepa kitepe:wah n' iteyo *cuando** chika:wak a. Onkak ne:n i:n, i:n chi:chi:lwa:wkilit nejo:n o:me taman, pero se: taman iteyo ti:ltik. wa:n se: taman iteyo ne: ista:k, ista:k iteyo yehwa tein kuali, tein..., wa:n yo:n tein yo:n ti:ltik n' iteyo yehwa n' tikihtowah *cimarronwa:wkilit** a, pero no:, no: tein chi:chi:ltik onkak yo:n wits..., witswa:wkilit, no: n' wa:wkilit tein chi:chi:lwa:wkilit o:me taman *porque**, nikita neh tel..., telchi:chi:ltik pané: esti n' ikowyo wa:n seki chi:chi:lwa:wkilit tepitsi:n sah chi:chi:ltik. Ata mochi:wa nika:n i:n kaltsi:ntan, ka:mpa ika n' Arturo etoya, etoya yo:n se: *mata** tein chi:chi:lwa:wkilit. Wa:n yo:n iteyo ti:ltik, yo:n a:mo ista:k n' iteyo, yo:n ti:ltik, yo:n kihtowah *mocimarronkeptok** a, pero we:lik no:, no: we:lik, no: we:lik. Pero i:n tein teh tikihtowa ista:k n' iteyo a:chá: yo:n, i:n Kuesala:n i:ksá: kwa:lkuih yo:n, kita:liliah *este** tak nekti tsope:k, ata kinamakah. I:n, yo:n, a:mo, yo:n, yo:n kwa:lkuih seki, seki pané: wa:wkilit mochi:wa ne: parahkokopa, nika:n ahkua:lkopa kito:kah, mochi:wa kimi:lowah ne:n wehweika n' tekitih, sake:ra seh se: *estajo**, nochi yehwa n' kitepe:wah yo:n pané: kilit, pero i:pa kitekih iteyo sah, a:mo kitekih ikilyo. A:mo n'mati ke:ní:w mono:tsa yo:n xiwit, nikita kitekih ke:meh wa:w..., ke:meh wa:wkilit ixo:chio, kitekih *por rollos** wa:n yehwa n' kitsetselowah, ika yo:n kichi:wah para kichihchi:wah nika:n Tlaxcala yo:n tsope:lik kinamakah de wa:wtet. Pero a:mo wawte..., a:mo wa:wkilit, sano no: taman yo:n xiwit. I:pa iteyo sah n' kikuih, a:mo kikuih ikilyo. E:mah, i:pa kikuih para yo:n, para sayoh kichihchi:waskeh yo:n, kiliah *palanquetas** kino:tsah n' koyo:meh. Yo:n kichi:wah, pero yehwa n' kito:kah, nochi yehwa ne: ahkokopa onkak. Kiki:xtiah n' *semilla** wa:n kinamakah *por kilo**, kkowatih ne: *dulceros**, kichihchi:wah *dulces** a. Yo:n kwa:lkuih nika:n kinamakakih, a:mo de wa:wti yo:, a:mo de wa:wti. E:mah. Wa:n i:n, nochi i:n e:yi taman wa:wkilit tein tato:k, tiki:xmattok nochi ne:n ixo:chio, ke:niwki ox mokehketsa *o** ke:ní:w? Pos tein, tein tato:k wa:n tein kuali wa:wkilit, tein tato:k, iteyo mochi:wa mela:wak mochi:wa, ompa teyowa wa:n, a:mo mopampilowa ihkó:n, ma:ski kuali wa:kik, kuali chika:wak, ihkatok *como siempre** ihkó:n. Tein, tein kuali wa:wkilit, tein tato:k. Wa:n yo:n seki *mocimarronkeptok** a mopampilowa *porque** mahyá: kuomekat mochi:wa ya. E:..., ki..., mochi:wa pitsaktsí:n wa:n ke:mah, mia:k n' ita:kka mahyá: kita:ni, pero i:pa iwki sah yo:n, pero yo:n mahyá: *cimarrón** ya. Wa:n i..., iteyo, nimitsilia ti:ltik n' iteyo. Wa:n yo:n seki tein moahkokehketsa ista:k n' iteyo. Wa:n i:n iteyo ne:n, ¿nochi tiki:xmattok? Niki:xmattok, ke:meh tehwa:n ttekitiah kowtah, tnohne:lmeh ttekitiah iwa:n nowe:ipopá:n pos i..., tiktepe:wayah yo:n *semilla de** n..., de wa:wkilit. Ika no: niki:xmati n' kilmeh ke:ní:w n' ixina:ch. E:mah, tte..., ttekitil..., ttekitiah *que de** et oso *de chile verde** tto:kayah. E:mah wa:n niki:xmattok ke:niwki iteyo ne:n wa:wkilit. Wa:wkilit n' iteyo ne:n ista:k, wa:n nika:n tehwa:n ke:meh tik..., kipiaya miak wa:wkilit nowe:ipopá:n niktepe:waya, [...] n' tiktekiah ne:n wa:wkilit s..., n' ixina:chyo, wa:n tikilpia:yah ika, ika, ihwa:k onkaya, ika tilmah tikwi:kayah, a:mo onkaya *na:ilon** ihwa:k, t'tetekuinowah ika tilmah, onkaya kiliah *harina bolsa** tik..., kkowaya nowe:ipopá:n, ki:xtapa:naya ika ttekuinowa:yah ne: para a:mo xi:i:nia n' *semilla** ne: ta:lpan xi:i:ntiwi:ts. Tkua:ma:mayah ika mekapal wa:n tiehkoh kalihtik wa:n ke:mah t'tsetselowa:yah n' iteyo wa:ki a, kitsetselowah, ke:mah ika se: teihsá: tapech ompa ki..., kololowah n' iteyo ista:k n' tein, tein kuali. Wa:n seki nimitsilia n' chi:chi:ltik ne:n, tein yo:n mopahpampilowa n' iteyo yo:n ti:ltik n' iteyo, tihti:ltik a:mo ista:k, yehwa yo:n *cimarrón** kihtowah, pero no: we:lik, n' ikilo no: we:lik. Wa:n yo:n i..., wa:w..., iteyo kiliah wa:wti, yehwa n' tehwa:n kichi:wa nowe:ipopá:n, ne: ki..., ki..., kitehtekia pane:lah kixi:maya wa:n kinelowa:ya tikua:yah mahyá:, mahyá: yo:n kichi:wah Kuesalan iwa:n, iwa:n pane:lah tein kixi:maya tikua:..., kinelowa:ya tikua:yah yo:n. Nochipa kitewa:tsayah kualtsi:n ihkó:n, tatewa:ts kualtsi:n we:lik yo:n pam..., wa:w..., yo:n kiliah wa:wti we:lik. Komo a:mo kichi:wah yo:n iwki, kichi:waya m' pino:l ne:n nowe:imomá:n, kikue:chowa:ya ne: yo:n, wa:n kkoma:lte:ma wa:n ne:nke:n tewa:ki ke:meh kanaktsí:n, wa:n kkue:chowa, k..., kichi:wa pino:l, kite:..., kite:miliaya sepa pane:lah, yo:n ke:man *más** i:n pane:lah, n' *azúcar** a:mo tikowayah, Nejo:n t'chi:wah pino:l pero de wa:..., de wa:..., de wa:wtet. E:mah, iwki t'chi:wah n' tehwa:n. Ekintsi:n a:mo tiki:xmatih ok yo:n, ta:tahmeh a:mo kichi:wah, pero d..., siwa:pi:pil a:mo kichi:wah, ki:xmatih m' pi:pilmeh ne: *calle** wa:n *celular** kitsahtsi:lti:skeh pero a:mo ki:xmatih kichi:waskeh pino:l. Ne:, pero yo:n tehwa:n tot..., tot..., nona:nahwa:n te:ch..., te:chchi:wilia:yah pino:l, pero kichihchi:wah de wa:wtet. I:n no: kualtsi:n kichi:wah ne:n pino:l komo se: kineki de tao:l, kitewa:tsah ne:n tao:l, kualtsi:n tatewa:ts ke:mah kkue:chowah ika metat *o** ika *molino**, wa:n s..., t'pane:lahwia oso *azúcar** wi:tsa, ihsiwka *porque azúcar** t'pante:milia wa:n, wa:n pino:l ya, de tao:l. Pero tehwa:n tikua:yah de n..., te:chchihchi:wilia:yah de wa:wkiltet, yo:n ista:k, kualtsi:n we:lik m' pino:l. E:mah. Wa:n yehwa i:n tikihtowa wa:wkiltet ista:k, ¿ke:niwki yeh n' ixiwyo? Ixiwyo t..., yehwa tein chi:chi:ltik pero a:mo telchi:chi:ltik, sanoke tepitsi:n sah, tepitsi:n, mahyá: tapaltsí:n sah. Ima:tampa sayoh, de ii:xpan tepitsi:n ne: chi:chi:ltik pero a:mo semi telchi:chi:ltik wa:n i:n seki telchi:chi:ltik, *hasta** imetskowyo pané: esti n' i...., n' seki, yehwa n' ti:ltik n' i..., iteyo wa:n achi ma:weyak tepitsi:n, wa:n de chika:wayati a maweyak tepitsi:n. I:n seki [...] tepitsi:n, pero a:mo telchi:chi:ltik, tepitsi:n sah n' chi:chi:ltik. Yo:n chi:chi:ltik, yeh moahkokehketsa n' iteyo wa:n a:mo, a:mo mopampilowa, sanoke moahoketsa, yo:n tein kuali, tein ista:k n' iteyo. Wa:n tein yo:n mopahpampilowa mahyá: komekat, yeh ti:ltik n' iteyo. E:mah. Wa:n yehwa ne:n tein tikihtowa ista:kwa:wkilit yeh xohxoxoktik n' ixiwyo, ¿wa:n iteyo? Iteyo no: ista:k *porque** no: s..., no:, no: k..., no: kito:kah. A:mo *cimarrón** tikihtowah yo:n, no: ista:k n' i..., i..., iteyo. Wa:n pisi:ltik n' iteyo, n' ka:n *igualito** ke:meh n' chi:chi:ltik, sayoh *que** no: se: taman tepitsi:n xoxoktik wa:n i:n seki tepitsi:n chi:chi:ltik. Ke:mah. Wa:n yehwa ne:n tikihtowa namehwa:n nakkua:yah iwa:n pane:lah, nochi ne:n, ¿ma:ski xoxoktik n' ixiwyo? Tikua:yah nochi, kitewa:tsayah wa:n kinelowah iwa:n pane:lah. E:mah, tikua:yah iwa:n. Ye:kahwiya:k, yo:n tatewa:ts kualtsi:n we:lik. E:mah. Wa:n, n' ompa ne: kowtah ka:mpa mochi:wa ne:n, ma:ski tato:k, ¿kikuah no: okuilimeh ne:n iteyo? *Este**, ka:n kikuah. Ka:n kikuah ke:meh pihpi:ktok yo:n iteyo pihpi:ktok kualtsi:n mahyá: yo:n, yo:n *merito** yo:n mochi:wa ke:meh yo:n xe:lahxo:chit. a:..., a:mo, a:mo k..., a:mo kikuah okuilimeh. *porque** pihpi:ktok wa:n soh se: kitsetselowa mo..., kuali wa:ki wa:n se: kitsetselowa para ki:sa n' iteyo. Se: kitsontawihwi:teki, ki:sa n' iteyo, xixiika. Yo:n a:mo ki:sa ihkó:n. *Porque** yo:n tein, tein se: kito:ka mone:neki, a:mo, tein *cimarrón** a:mo mone:neki, tapa:ni wa:n momoya:wa wa:n yetok a *semilla**. Ne: a:mo, ne: kualtsi:n miak tikuiti pero se: kitsetselowa para se: kikuiti *semillita**. Para ki:sa ne:, se: kitsontawihwi:teki para ki:sa n' iteyo. E:mah, iwki yo:n se: kichi:wa. Wa:n tein tikihtowa kowtahwa:wkilit pos *este** nehe:n yeh n' iteyo, tikihtowa... Yeh n' iteyo, yeh n' iteyo mochi:wa ne:, mo...., yeh mop..., i:n mopampilowa ki:sa n' ixo:chiotsi:n, mopampilowa ihkó:n, sake:ra se:, se: *cuarta** wa:n tahko mochi:wa n' ixo:chio, wa:n nika:n ki:sa ihkuí:n ima:tsitsi:n, ihkó:n *iramitas**, ompa pohposo:ni n' ixo:chio, ne:, achi ihista:k tepitsi:n, *medio** a:kostik n' ixo:chio, wa:n ikua:pan ima:tsitsi:n ompa mochi:wa xo:chitsí:n, wa:n ke:mah de wetsi a xo:chit moka:wa n' iteyo, xoxoktik, xoxoktik n' iteyo, tikihto:ka:n *azulitos**, wa:n ke:mah *de que**, *de que** chika:waya ti:le:wi a para yehwa m' para sepa ixwa ya. Yo:n kikuah chiktehtsitsi:n, *primaveras** kikuah n' iteyo no:. Mopahpampilowa ihkuí:n mochi:wa ne:n, yo:n tam..., no: taman teyowa, mopahpampilowa ihkuí:n. I:..., ke:meh se: *cuarta** wa:n tahko mochi:wa n' ixo:chiotsi:n mopampilowa ompa mo..., moka:wa ne:n iteyo. wa:n nejo:n ti:ltik *cuando** chika:wax[chika:waya o chika:wtok] ti:ltik wa:n ke:mah kikuah n' chiktehtsitsi:n, momoya:wa n' i..., n' iteyo ompa. No: taman iteyo yehwa yo:n, a:mo ke:meh i:n, yo:n ke:meh *cimarrón**, ke:meh i:n tsikitsitsi:n tato:k no: taman iteyo mo..., mochi:wa *que**, mosenki:tskia ke:meh yo:n xo:ch..., xe:lahxo:chit, ompa i..., de iteyo moka:wa ya. Wa:n iwa:n, i:n seki n' iteyo pos mopahpampilowa ihkó:n. Pero mopampilowa n' ihkuí:n *iracimito**. E:mah, mopampilowa ke:meh yo:n, ke:me yo:n, ke:meh yo:n kiliah ma:sakatao:l pero yeh *más** weyak, iwki mochi:wa weyakaxtik n' i..., ne:n wa:wkilit n' iteyo, *por racimito** ihkuí:n pihpitsaktik seh se:. Ki:sa n' ima:tsa:la:n se: sah, ki:sa nika:n i:n ixo:chio, ompa mo..., teyowa ya. pihpitsakweyak mochi:wa *medio**, tiki:xmati ke:meh, onkak, onkak n' teswat tein yo:n mopampilowa ne: i..., ihko:ni xo:chit. Yehwa n' *igualito** mochi:wa yo:n wa:wkilit de n' kowtah. Ke:mah. Wa:n nochi i:n miak ta:taman wa:wkilit, nochi:n, nochi teyowa. Nochi teyowa. Xo:chiowa wa:n teyowa, wa:n iteyo sepa ixwa, se:, se: ki..., se: kitepe:wa, komo a:mo se: kikuah nochi pos se: kitepe:wa seki a. E:mah, yehwa yo:n se: kichi:wa. Wa:n i:n, we:ikowtahwa:wkilit no: iw..., no: iwki yeh mochi:wa, teyowa ompa moka:wa n' *isemillita**, kikuah chiktehmeh, ompa momoya:wa sepa. Yo:n a:mo se: kito:ka, mochi:wa sah. Ka:mpa se: kite:xi:ma kowit *o* wetsi kowit ne: we:ikowtahpa ompa sepa ixwa n' kilit, e:kkuahkuali mochi:wa. Yo:n mochi:wa sah. *Bueno** pos *este**, komo nochi a i:n wa:wkilit, ne: sayoh xte:chili ne:n moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan.