Ekintsi:n xte:chtapowi ox no: tiki:xmattok yo:n xiwit kiliah mowih. A:, mowih, ke:mah niki:xmattok, yo:n nejo:n, yo:n ne:, no: k..., no: kito:kah *corral**, no: kualtia *para corral** wa:n no: kualtia para pahti. Yo:n nejo:n, komohkó:n onkak miak, miak taman, miak taman pahti kichi:waltiah, komohkó:n, seki pilimeh ne:, ke:meh yo:n pilkone:meh, *cuando** tsahtsih ne:, kinkui yo:n, koko:..., mokokowah ata se:nya:witiah, yehwa yo:n kimanah wa:n kina:ltiah m' pilimeh, kelka:wah yo:n. E:mah, ata *cuando** pilimeh seko onkak kokolis, *cuando** tsahtsiskuih ke:mah *hasta moradohtia** m' pili. Yo:n komo a:mo kipahtihkeh, ika miki yo:n kokolis. Pero yehwa yo:n xiwit semi kuali, yo:n kimanah, ke:meh *moradito** yo:n ia:yo mahyá:, kiliah sintatapal, *morado**, yo:n *cuando** molo:ni a, kualtsi:n moka:wa *mora[do]** ne:, ika ka:ltiah m' pili wa:n kelka:wa n' kokolis. Yo:n, yo:n pahti, a:mo, a:mo, tsahtsi pero a:mo ya:witia ok ke:meh yo:n. Ke:mah, yehwa yo:n mochi:wa. Wa:n no:, no: kuali pahti taih para siwa:meh, ke:meh yo:n siwa:pi:pil taih no: yo:n xiwit, yo:n, yo:n pahti. Tehwa:n a:mo t'matih pero nikte:kakilia ihkó:n. Ke:meh a:mo timokalakiah de siwa:pi:pil, tehwa:n tikihtowah tein de, de pilimeh yo:n, pahti kikuih no: yo:n mowih kiliah. Wa:n i:n tikuih tikihtowa ne:, kikuih pahti para pilimeh, ¿kimanah oso iwki xoxowik? Kimanah, tamanal. Tamanal *por eso** ki:sa n' ia:yo ne:, *moradito**. Kuali molo:ni para ki:sa niman yo:n *moradito**, ika ka:ltiah m' pilimeh, ompa kelka:wah yo:n kokolis, ya:witiah n' *cuando** tsahtsih. Mahyá: ta:we:lkuih pos ne: *hasta** ya:witiah hasta** mikih komo a:mo kita:lilihkeh m' pahti, pahti ika yo:n ka:ltihkeh, ika mikih m' pilimeh. E:mah. ¿Ka:nachi taman tiki:xmati? De yo:n xiwit, se: taman sah nikita neh, se: taman sah. ¿A:mo t'mati ke:n mono:tsa mowih? S..., kanah, ka:n mati ke:n kito:ka:ytiah mowih, *porque**, tehwa:n t'mattokeh mowih *porque** porin kikuih *corral** wa:n seki de para pahti kikuih. Yehwa yo:n. ¿Wa:n *corral** se: kito:ka, toni ne:n se: kikui? Ikowyo, ikowyo nochi n' selia. E:mah, ikowyo. ¿Toma:wak n' ikowyo? Pitsaktik, tahtako:t nochi yo:n, nochi tako:t mochi:wa. Toma:wak tein tepitsi:n sah n' onkak, ke:meh xokotatopo:nkowit sah, *pero demás** nochi pihpitsaktsitsí:n mochi:wa. Tako:tsitsí:n, itsmoltsitsí:n mochi:wa. E:mah. Motaktsonta:lia ke:meh yo:n *zalia**, komo se: kito:kak motaktsonta:lia ompa sah. E:m[ah], yo:n a:mo momoya:wa. ¿Wa:n ixiwyo ke:niwki? Xoxoktik wa:n ma:we:weyak. Ma:we:weyak n' ix..., ixiwyo. Mae:kapihpitsaktik ke:meh yo:n to..., ke:meh tikiliah to:tolkilit, iwki a *mero** ne:n ima:xiwyo. Soh *que** n' to:tolkilit *más** tepitsi:n ma:..., ma:pata:wak, pero no: e:kapihpitsaktik n' ima:xiwyo, pero ne: mowih *más** ma:pihpitsaktik. Yeh *más** ma:pihpitsaktik mowihxiwit wa:n yeh ma:mohmoloxtik. Wa:n i:n to:tolkilit yeh ma:ahalaxtik. ¿No: xo:chiowa? No: xo:chiowa no:, pero ka:n nikmati ka:n, ke:n[í:w] n' ixo:chio, ka:n nikmati ke:niwki. Pero neh nikitani nejo:n, xiwit sah, pero n' ixo:chio a:mo ke:man nikita ke:ní:w mochi:wa. E:mah. Tikpiah ne: kaltsi:ntan, pero ka:n t'ta:liah *cuidado** ke:ní:w mochi:wa n' ixo:chio. Komohkó:n nochi a ne:n, i:n xiwit mowih, a:man ne:, 'te:chili moto:ka:y wa:n ne:n moxola:l. Ke:mah, neh niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan. Wa:n ne:n, seki:n kitowah ne:, onkak, onkak oso onkaya kokolis netati:l, ¿no: kualtia? No: kualtia, yehwa yo:n mahyá: yo:n tehtewa:kih, mahyá: mahyá: yo:n tehtewa:ki kiliah, nejo:n, tehtewa:ki wa:n ehehke:wi mahyá: sa:wati. yehwa yo:n no: kuali ika ma:ltiah, kininkoto:nilia n' kokolis. E:mah. E:mah wa:n netati:l no: kualtia yo:n seki xiwit, yo:n kiliah *este**, yo:n kiliah nejo:n okotso..., okotsokowit ixiwyo. No: kuali para netati:l, no: kuali yo:n. Pero yo:n porin cho:kil wa:n ahwiya:k *por eso** ki..., *por eso** kipahtia. E:mah. Wa:n i:n netati:l *este** a:man pané:, a:mo kachi ne:si ok, a:mo a:kin se: kkakilia kin... Ekintsi:n a:mo tein, ekintsi:n a:mo tei, kinimakah miak pahti kinin..., tapahtia:nih kipiah miak taman pahti, ika yo:n ekintsi:n a:mo onkak yo:n kokolis, a:mo onkak. E:mah. ¿Yo:n i:pa pilimeh sah n' kinkuia? Pilimeh sah. Pilimeh sah, n' ke:meh yo:n tsahtsih i:pa pilimeh sah yo:n ya:witiah wa:n yo:n we:ikokolis para yehwa:n, a:mo ke:meh, nohne:lmeh, sanok ekintsi:n ika tepitsi:n wa:n i:xtayowah ya. E:mah. ¿Wa:n yehwa ya ne:n netati:l, no: i:pa pilimeh sah n' kini...? *Este** pilimeh sah no: wa:n tein wehwei no:, tein wehwei:n no: te:kui yo:n netati:l, te:kuia. Onkaya n' kokolis, pero ekintsi:n pos ekintsi:n a:mo tikitstokeh yo:n kokolis. E:mah. ¿Ka:nachpa ne:n kin..., kinaltiah komohkó:n kina:ltiah para ne:n netati:l? Pos para ki..., kelka:was, mohmo:stah se: *semana** wa:n koto:nia n' kokolis. E:mah. Wa:n ne:n tikihtowa pilimeh tsahtsih, ¿no: iwki? No: iwki, ika kina:ltiah ne: a:..., porin mo:stah ka:a:ltiah para y..., para ki..., kelka:wa yo:n kokolis para tawe:lkuih wa:n tsahtsih wa:n komo a:mo ki..., kinin..., kitak n' imomá:n, ya:witia wa:n yehwa yo:n kokolis a. E:mah.