Ekintsi:n *este** xite:chnohno:tsa de i:n xiwit no: ika se: tatsakua, de i:n, a:te:nkua:kualaxo:chit. Pos yo:n no:, a:te:nkua:kualaxo:chit no: kualtia para se: takola:ltia ika *o** kowkola:l, se: kita:lia wa:n se:lia ni..., yo:n *siempre** tel niman selia, a:mo mone:neki yo:n. Komo se: kito:kak pos ne:nke:n ok mochi:wa. A:, n..., se: k..., ne: kahfe:ntah se: kite:xi:ma, komo t'tamo:t a:mo wa:ki, yo:n sehselia nochi. *porque** semi a:yoh yo:n, kipale:wia ne:n ipane:wayo, *porque** tila:wak wa:n alaktik, nochipa mahyá: kuecha:wak. Wa:n no:, yo:n no: kualtia *para corral** komo se: kineki. Pero yo:n nejo:n, no: kuali pahti. Ke:meh eskia se: koyo:pah, ke:meh yo:n pomada kiliah, ne: koyo:meh kinamakah Kuesala:n itech *botica**. Ne:, kuali pahti yo:n para se: nekoko:l se: motsontekis *o** teihsá: ihkó:n se: mochi:wilia, yo:n, yo:n kipale:wia *para sereno** a:mo kalaki wa:n kipale:wia ki:xpahtia a:mo, a:mo ne:, a:mo we:iti ka:mpa se: mokokowa, ka:mpa se: moteki. E:mah, kipale:wia ika, ke:meh i:n se: mometsta:lilia *o** se: imetsko se: motek ika *machete o** teihsá: ika se: moteki teihsá:, teihsá:, ika kuowit, mochi:wa se:, ka:mpa se: mokokowa, yo:n tein selontsi:n, ata yo:n moskaltihtok sake:ra se:, sake:ra se: e:yi *cuarta** moskaltihtok selontsi:n, iselontsi:n, yehwa n' ka:n teh ima:y ya, wa:n se: kite:mposteki wa:n se: ki..., kki:xtia tepitsi:n ipane:wayo wa:n ke:mah se: kwawa:na ika *machete** ihkó:n mahyá: *raspado** kichi:wah, ki:sa yo:n ialakyo, ke:mah itech *machete** moka:wa ya, tikte:mpo:powa ya *momachete** weh..., mahyá: moka:wa n' alaktsí:n wa:n xta:li a n' ka:mpa *mocortada** ya. Se: kipepechowilia ya wa:n ke:mah, ke:meh sasaltik, sasaltik wa:n alaktik ompa moka:wa, wa:n ompa tewa:ki wa:n komo tia:s ma:ski, yo:n tewa:ki ompa. Wa:n a:mo, a:mo te:malowa, ompa moka:wa yo:n kokolis, a:mo we:iti, a:mo, a:mo teh mochi..., a:mo teh kichi:wa. Ompa ke:mah, mi..., ma:s..., i:n mitspale:wia de n' o:me taman, de mitspale:wia ika n' tikpahti:ti wa:n mitspale:wia ika *sereno**. Komo *timometsserenohwi:ti** ne:wí:n a:mo kalaki semi *porque**, no: te:kokoh, de te:malowa se: i..., komo se: mokokowa ika *sereno** ya. Yo:n semi, semi te:mach ika se: *icortada** komohkó:n se: kipia. Komo sepa se: kitanawih, we:iti wa:n te:malowa. Para yo:n se: kita:lilia yehwa yo:n ialakyo ne:n, ne:n, a:te:nkua:kuala, a:mo teh, a:mo teh, a:mo teh mochi:wa ok, nehnemi n' kokolis, sanoke a:mo pala:ni nio:n no: xokoya, kitsakuilia yo:n. Wa:n a:mo te:malowa *porque** kipale:wia ne:n ialakyo, komoh..., ma:ski kakaltik, ke:meh takua:wak moka:wa, *o** komo tika:palo:ti alaktia wa:n ma:s moka:wa, kalakiskia itech ne: se: i..., ka:mpa se: mokokowa ne:n a:t, n..., *sereno, pero** mopantalowa sah paniá:n wa:n a:mo kikui yo:n. Ahalaktik kipale:wia yo:n. Yo:n semi kuali para, ke:meh eskia yo:n *pomada** ya, e:mah, a:mo moneki *sulfatiazol**, sanoke yo:n semi kuali pahti yo:n. E:mah. żKa:nachi taman onkak i:n xiwit? Pos ne:, tehwa:n tiki:xmattok[eh] n' a:te:nkua[kua]la i:pa se: taman sah. E:mah, *cuando** chihchika:wak a ne:, xoxoktik, wa:n *cuando** selontsi:n yekin panki:sa pos ne:, me..., pané: *medio morado** ne:n, ne:n iselotsi:n. *Por eso** mopata ya, n..., *cuando** chika:waya mopata ya, xoxoktia ya. E:mah, wa:n ixo:chio pos ne:, *morado** no: n' ixo:chio. Ikua:pan mochi:wa n' ixo:chio, *morado**. Pero yeh a:mo kite:maka ta:kilo:t, nio:n tei, a:mo kikuah chiktehmeh, ompa pampi:xowi xo:chitsí:n wa:n selia ikowyo. Yehwa yo:n, a:mo, a:mo no:, a:mo no: teyowa. E:mah. żA:mo tikmati ke:yeh n' kito:ka:ytiah a:te:nkua:kualaxo:chit? Pos yo:n kito:ka:ytihkeh a:te:nkua:kuala, a:te:nkuala kiliah porin alaktik. E:mah. Wa:n semi tel *más** mochi:wa po..., ka:mpa aha:tawte:noh, ke:meh yo:n wehweia:te:noh, a:pitsakte:noh, yeh ka kiliah a:te:nkua:kuala, *porque** a..., alaktik wa:n a:te:n mochi:wa, *por eso** kiliah a:te:nkua:kuala. A:tawte:noh mo..., ka:mpa onkak a:t mochi:wa semi yo:n, yo:n a:te:nkua:kualaxiwit, a:te:nkua:kualatako:t kiliah, wa:n ih..., ihki po..., kiliah a:te:nkua:kuala *porque** a:te:n mochi:wa. Wa:n a..., wa:n yehwa yo:n sentaman ya *que** alaktik ne:n i..., ipanko ialakyo, *hasta** iihtik nochi alak..., nochi alaktik. E:mah, nochi alaktik. E:mah, pero yo:n, kuali, kuali pahti para se: mota:l..., se: *icortada** yo:n, semi kuali pahti. żI:pa kowtah sah mochi:wa? Kowtah mochi:wa, kah..., kahfe:ntah *o** ka:mpa yeski, komo a:mo se: tawi:teki mochi:wa yo:n, A:mo mone:neki yo:n xiwit. E:mah. żWa:n i:n, yehwa i:n xiwit i:pa i..., komo se: kito:kasneki i:pa ikowyo sah? Ikowyo se: kito:ka, pero ixo:chio a:mo ke:man, ixo:chio mochi:wa pero a:mo ke:man ta:ki n' iteyo. A:mo ke:meh xo:no:ochpawa:s, yeh mochi:wa iteyo. Pero i:n a:mo, a:mo nejo:n, a:mo ke:man tikitah ta:ki, xo:chit sah m' poso:ni wa:n pawetsi. Wa:n ikowyo, n' imestkowyo, n' i..., *iracimito** ya ne:n xo:chitsí:n, wa:ki wa:n ompa powetsi a no:. E:mah. Sepa itsmoli:ni a, ke:mah ikechtan, ka:mpa wa:ki a ne:n i..., ixo:chio itsi:ntayo, ka:mpa tsi:ntam..., e:..., tami a n' i..., ka:mpa xo:chiowa achto, sepa ki:sa ompa iitsmol, sepa ki:sa para mochi:wa *más**. E:mah, ompa sepa ki:sa, itech n' i..., n' itsmoli:ni a, de kechwa:ki sepa itsmoli:ni a. E:mah. *Bueno** pos *este** komohkó:n nochi ne:n, sayoh xte:chilwi ne:n moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n nika:n, noxola:l nika:n San Miguel Tzinacapan.