Pos nika:n kuali tine:..., ne:chili:s para ton kualtia yo:n xo:me:..., xo:me:kowit, A:, xo:me:t. Ye:wa tikihtowa tiki:xmattok de o:me taman. Pos xo:met neh niki:xmattok sentaman tein pisi:ltik, wa:n tein wehwei xo:me:t. Yo:n wehweixo:met ye:kwehwei mochi:wa, tohtomaktik, ye:ktohtomaktik, seki mochi:wa tein wehwe:t a, *hasta** se: tanawa:l mochi:wa. Wa:n ye:ktohtomaktik mochi:wa wa:n ye:kweyakaxtik. Wa:n ye:kmay..., wa:n no: iwki ye:kma:wehwei, ye:kwe:weyak n' ima:kowyotsi:n wa:n ixiwyo ye:kma:wehwei no: wa:n teltihtilaktik. Wa:n komo semi kualtia *para corral** yo:n, semi tako:wtamach kita:liah *corral, para esquinero** tikiliah, wehkatan kito:kah wa:n niman selia yo:n xo:me:t. Pero yo:n tein wehweixo:me:t wa:n i:n seki pisi:ltik no: kualtia *para corral** wa:n no:, yo:n kualtia para pahti no:, ika tapahtiah n' tokni:wa:n kihtowah. Kikuih para ika t..., ta..., tachipa:wah, kkui..., kitekih wa:n ki..., ki..., kiko..., kkawa:ntiah koma:lko kit, wa:n kite:kiliah *aceite** wa:n kit kki:xtiah n' ehekat n' tein, n' tein tapahtiah n' kihtowah. pero yo:n kualtia porin ahwiya:k ika yo:n ika kikuih, para ti..., ika tachipa:wah, mahyá: ehekapah. Pero iwa:n kinelowah *aceite**, ki..., yehwa sah para iwa:n te:..., te:kuihkuih ika. *Casi** kima:nelowah. Kima:..., ki..., kikawa:ntiah de koma:li:xko kit yo:n ne:n xo:me:t tein pisi:ltik, wa:n ke:mah de kkawa:ntiah pos a:m..., kuetawi, ompa yema:nik moka:wa wa:n kite:kiliah *aceite** wa:n kite:..., ika tachipa:wah wa:n kki:xtiah yo:n teihsá: ehekat se: kipia, mah xa:l *o** mah tepisi:l kiki:xtiah. Yehwa yo:n kihtowah n' xo:me:t tein pisi:ltik. A:, wa:n se:, se: kita komo kki:x... Wa:n ke:mah, se: ki..., te:..., tein a:mo te:kaya:wa s..., s..., te:..., Kit se: kita ompa moka:wa itech n' xiwit ima:yo. Tein a:mo se: kita, ke:mah. Se:, se:, se: kita ne: kki:xtiah ya n' teyaoni wa:n tein a:mo pos te:kaya:wah sah a:mo neli. Nejo:n wa:n no:, no: n' tein pisi:ltik wa:n tein wehwei, xo:chiowa, ixo:chio ne:, ihista:k. Wa:n *cuan..., cuando* powetsi a yo:la:nkohkoyoktik mochi:wa ne:n ixo:chiotsi:n, pisi:ltik n' ixo:chiotsi:n, yehyewaltik, wa:n ihista:k, paxi:i:ni yo:la:nkohkoyoktik ata ne:n mote:ma ta:lpan ixo:chiotsi:n xo:me:t. yo:n xo:met wa:n teyowa *cuando** selik, xoxoktik. Wa:n *cuando** chika:wak ya mochi:wa tihti:ltik, ke:meh yo:n kapolin i:pa, tihti:ltik wa:n semi kikuah chiktehmeh, kikuah n' kuitatohtokmeh, kikuah ne:, kikuah yo:n te:ma:chiyo:tsitsi:n, kikuah wi:likiso:meh, kikuah chiwihkoyomeh kie:kkuah yo:n xo:me:tet no:, ka:mpa nemih chiwihkoyomeh kie:kkuah. Pampi:xowi wa:n kie:kololowah n' chiwihkoyomeh. Yehwa yo:n n'mattok ne:n tein kowtahxo:ko..., kowtahxo:me:t kikuah semi. Pos neh no: nikmattok *de que** yo:n o:me, taman de xo:me:t, Ke:mah. pos ke:meh tikihtowa ne:n, kikuah n' chiktehtsitsi:n i..., n' iteyo, *cuando** ni..., cuando ni..., xohxoxoktik, *cuando** tsikitsitsi:n ne:n ih..., ihkó:n moskaltihtiw. *Cuando** selik. de moskaltihtiw ihkó:n we:wehka ne: tihti:le:wi. Ke:mah. Yo:n tihti:le:wi wa:n *después** yoksi a. I:ksá: kikuah yehwa yo:n chiktehmeh, ke:masá: nikita kikuah yo:n wi:likiso:meh, yehwa yo:n [...], kuitatohtok *o** seki:n, miak chiktehmeh, yo:n te:na:ka:l no: kikua. Ke:mah, no: kikua. No: kikua wa:n pos neh no: nikitani, kowtah wa:n yehwa yo:n te:ch..., ko:nkuiah se:, hkó:n se:, [...] se: takechtil kiliah, wa:n ika te:xakualowa:yah se: hkó:n, Ke:mah. *o** ke:maná: kima:xakualowa:yah wa:n te:.., ika te:ohxilia:yah itech se: i..., nika:n se: ipa:nko Ke:mah. *o** se: ikechko, se: ii:xkua:ko *porque**, pos yehwa yo:n kihtowah *que**, pos te:ki:xtilia n' ehekat. Ehekat iwa:n ne:n, Ke:mah, mahyá: ehekapah yo:n xiwtsí:n. pio:tetsí:n kikuiah wa:n ika te:ohxilia:yah wa:n Ke:mah, te:chipa:wah ika. yo:n ki:sa ne:n hkó:n teihsá: kokolis, ehekat ki:sa. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nikmattok ne:n, no: n' ikowyo kikuih para nijo:n kkehketsah wa:n selia. Ke:mah, semi... ka:mpa mona:mikih n' tokni:wa:n kipiah se: *pedacito de** ta:ltsí:n, ompa kketsah ke:meh eskia yo:n ne:n, no: mah se: kita ke:meh eskia yo:n *seńa**. Ke:mah, yehwa yo:ni. Wa:n pos n' ik..., n' ikowyo no: yo:lkoyoktik, koyoktik. Yo:loh. Wa:n *antes** no: nikitaya, pos yo:n no: seki kkuiah neh nik..., nikitaya ne: a:na:l, kone:meh no: kkuiah para xokotatopo:n. No: kkuiah. No: kkuiah. Kkua:xihxi:mayah kualtsi:n ihkó:n, *porque** yo:n no: kkoyo:n..., de selik no: koyo:ni. Ke:mah. Se: kki:xtilia:ya ika yo:n *tarro** oso yo:n pe:pesmatsitsi:n, yo:n ne:wí:n kikuih para yo:n s..., t..., Ti:ltikpesma, yo:n ti:ltik, yo:n tein pisi:ltik. Kiliah ne:n, ke:mah. Ti:ltikpesma. Yo:n de m' pisi:ltik, kikuiah wa:n kikoto:nah, wa:n ika kki:xtilia:yah n' iteyo taihtik, n' iyo:lo. Iyo:lo. N' iyo:lo, ke:meh eskia n' iteyo *porque** nijo:n, ihkó:n sahsa:liwtok. Kki:xtilia:yah wa:n ki:saya, moka:wa koyoktik. Ihtikoyoktik, ompa ki:saya, kualtsi:n kkua:xihxi:mayah wa:n yehwa yo:n kkuiah ne:n xokot. Xokotatopo:n ya. Xokot ki..., kita:lilia:yah, kima:malakachowilia:yah, wa:n *siquiera** na:wi tanepan kichi:wayah, wa:n ke:mah, kkalakilia:yah wa:n kakistia, topo:nia. Kito:ponia:yah sepa sah kit..., kitope:wah wa:n topo:ni a. No: kualtia pos. *Ajá**. Kiliah x..., xokotatopo:n. Yo:n no:, no: kualtia yo:n para xokotatopo:n. Yehwa nijó:n neh no: nikmattok nijó:n, nijó:n kowtsí:n ne:n, no: ye:manik ne:n kowit. No: yema:nik. Ke:mah. De m' pitsa:wak, takua:wak de n' toma:wak. Ke:mah. Wa:n yo:n no: kualtia para ne:n kowtati:l. No: kualtia. Tata no:. Yo:n no: tata, no: tata wa:n pos nijo:n yehwa yo:n, para s..., ika se: mopahtia ne:n ma:pisi:ltik. Ke:mah, yehwa yo:n kikuih pahti. Ma:weh..., ma:wehwei. Wa:n de yo:n de kowtahxo:me:t, yo:n a:chi ma:pat..., pa:pata:wak wa:n kachi, wa:n ka:mpa ne:n ii:x, *más** we:wehka. Ke:mah. *Más** we:wehka n' ii:x. I:xwe:weyak. Wa:n i:n okseki *casi** yowi ihkó:n, achi mochihchihkolohtiw, achi pitsa:wak Pisi:ltsí:n ii:x, e:mah. wa:n a:mo semi moskaltia. A:mo wehkapania. A:mo wehkapania wa:n Ke:mah. pos yo:n onkak ne:wí:n, kahka:ltsi:ntan kka:w..., ka:wtiuweh, a:mo kite:xi:mah *porque** Pahti kikuih. pos tikuih para topah. Ke:mah, yehwa yo:ni. Ke:masá: tik..., ti..., se: kone:tsí:n ihkó:n tsahtsi, pos yo:n nijo:n kahsi ehekat. Ke:mah. Kitekitih se: *rollo** wa:n tota:tahwa:n kitekitih wa:n ika te:ch..., te:chxakualowah. Ika te:chipa:wah ya. Ke:mah. Pos achi, te:chipa:wah nochi de se: ii:xko oso se: ima:ko, Ke:mah. wa:n nijó:n ki:sa ne:n ehekat. Ki:sa. [Ke:]mih i:n ke:masá: se: ehko nijo:n, Ki:sa. tayowaya pos se: kwa:lkui n' ehekat. Ke:mah, yo:ni. Niman kimachilia ke:meh ke:... Ke:mah. Se: yehwa a:mo se: kimachilia pero se:, se: kone:t kimachilia *porque** nohne:l, selik. Ke:mah. Yehwa nijó:n neh nik..., nikmattok ne:n, pos ne:n *semillita** semi tihtilti:k, seki wehwei mochi:wa. Ke:mah. Pero n' xo:chit seki, kualtsi:n nijo:n yo:lkohkoyoktik wa:n ne: pané: kipia *esquinitas** ihkó:n ista:k. Ke:mah. Yehwa yo:n n'neltoka ke:meh tine:chilih *porque**, Ke:mah. pa:nxi:i:ni wa:n ta:lpan wehwetsi a. Wehwetsi a wa:n Wehwetsi ta:lpan ixo:chiotsi:n. pos ahko ne:n, kualtsi:n mochi:wa ihkó:n yohyowaltik wa:n ompa ne: poso:ni Mo..., moka:wa i..., moka:wati a *por racimo** ya. wa:n kualtsi:n ne:n pochi:ntok. Ke:mah. Pochi:ntok *cuando** mochi:wa ya ne:n, Xo:chit. E:mah. xochi:tsí:n pochi:n..., yo:n *porque** o:mpa e:wtiw ya de n..., ompa ki:sa n' xo:chitsí:n, ompa e:wtiw, ompa moskaltihtiw ne:n i..., n' iteyo, Iteyo ya. E:mah. Iteyo *hasta** ihkó:n tsikitsitsi:n *hasta** wehweia, seki wehweia wa:n yehwa yo:n ki..., wi:tseh ne:n, chiktehtsitsi:n wa:n kitila:nakih wa:n kwi:kah ne:wí:n. Kikuah ya. Kikuahtiuweh. Wa:n seki ompa ne: se: kita ne: mopi:pilowah ne:n, kikuah ne:n Ke:mah. Ke:mah. chiktehtsitsi:n ke:meh ne: a:na:lpa nochi tikitah ihkó:n itech se:, ompa mopi:pilowah, kikuah ne:n chiktehmeh n' iteyo. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nik..., nikmattok no: sah. Ke:mah, wa:n no: s..., no: yehwa m' pahti n' tikihtowa yehwa i:n pisi:lxo:me:t tein pisi:ltik, a..., no: kuali para ehekapah wa:n no: kualtia para i:n siwa:meh ika mahmowiah. para a:mo kua:xi:i:niskeh wa:n itson a:mo ke:man tepe:wi semi, mahyá: ke:meh yo:n ki..., koyo:meh kikuih n' tikiliah *shampoo** mokua:ohsah s..., yo:n tokni:wa:n. pero yehwa n' kuali yo:n ika ma:lt..., mahmowiah ika a:toto:n ka i..., kimolo:ntiah, wa:n ika mahmowiah ne:n siwa:meh para a:mo kua:xi:i:nih wa:n nochi mochi:wa we:weyak n' inintso:n. E:mah, no: pahti, kimpahtia yo:n siwa:meh, a:mo kua:xi:i:ni. E:mah. Pos no: hkó:n nite:kakilih seki ne:n, ke:meh i:n siwa:meh seki mo..., ma:ltiah ihko:ni pos xi:i:ni n' tsonti, A:, ke:mah. Ka:n, ka:n xi:i:ni ok. Xi:i:ni wa:n para yehwa yo:n mohxiliah ya wa:n a:mo, a:mo xi:i:ni, seki yo:n ik..., ikua:pan mochihchihkolowa. Ke:mah, seki yo:n... Ke:mah. mochihchihkolowa wa:n ika kipa:kah. Pos kintsi:n a:mo kachi kikuih ok. A:mo ok. A:mo kachi ok. A:mo. *Cuando** tehwa:n timoskaltihkeh ihkó:n te:chilia:yah, tikitayah ihkón ki..., ne: a:na:l kikuiah. Kikuiah nijó:n xo:me:t wa:n yehwa yo:n kikuiah seki mokua:ta:lilia:yah. Ke:mah. Ika mahmowia:yah. Ke:mah, *porque** n' i..., Para a:mo xi:i:ni ne:n tsonti. Xi:ini wa:n kom..., yeh, komo a:mo yehwa yo:n e:katahtapa:ni n' intson, yehwa yo:n a:mo kwelitah n' siwa:meh ye:katahtapa:ni, 'mati ke:yeh yo:n pero yo:n no: kokolis n' intson. Tahtapa:ni, pané: tsahtsaya:ni n' tsonti, tsahtsaya:ni, kua:mahmaxaltia. Ke:mah, tsahtsaya:ni, tsahtsaya:ni. E:mah, ihko:ni mochi:wa. Wa:n kintsi:n neh a:mo nikita ihko:ni, de tak..., Nijo:n kualtsi:n mehmela:wak ne:n tsonti. Ke:mah. Mohsah yo:n koyo:..., koyo:meh kinamakah ya mota:liliah ya yekintsi:n siwa:meh. Mehmela:wak moso... Pos kintsi:n a:mo kachi mota:liliah ok yo:n, *antes** mota:liliayah yo:n xiwit. A:mo ok, a:mo ok. Ke:mah, nochi yehwa. *Igual** n' o:mekilit no: mokua:ta:lilia:yah, no: iwa:n, *casi** no: kita:lilia:yah. No:, no:. No: kina:miki. Ke:mah. Para a:mo xi:i:ni, *porque** kihtowah *que**, yehwa nijó:n kinchi:wilia *mal**, ke:masá: se: ki..., Tak kua:tahyalkuih siwa:meh, maha:wiah pi..., a:t pitsotik ika yo:n a:mo, a:mo, a:mo kina:miki siwa:meh mahmowiah, mahmowiah no:ya:n ke:meh i:n a:tsí:n. Tein seki kua:tahyal... A:mo, ke:masá: kihiyah yo:n a:tsí:n *o** s..., yehwa yo:n xi:i:ni ne:n, Ke:mah. Ke:..., ke:mah yehwa yo:n tsonti, a:mo kinyo:lna:miki. Ke:mah, ke:mah. A:mo. E:mah. Pos yehwa sah ne: nik..., neh nikmati wa:n yehwa sah *como que**, tikmati pos kuali tine:chili:s nijo:n xa: tikmati ok *más** de i:n xo:me:t. Ke:mah, no: *igual** n'mati. Yehwa no:, yehwa no: ne:n, Kanah, yehwa sah n'mati yo:n ika te:chipa:wah, yehwa sah yo:n wa:n ika mahmowiah n' tokni:wan tein para a:mo wehweliwis n' intsontsi:n. E:mah. Ke:mah, pos kuali tine:chili:s nijo:n ki:ní:n moto:ka:y wa:n ka:ni tiwa:le:w, katí:n xola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. A:, pos neh ni..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: xola:l, ne: San Miguel Tzinacapan no:. *Ajá**.