*Bueno, es que** nik..., nimitstahtani:ti de n..., kox tiki:xmati ne:n istawa:t *compadrito**. Ke:mah niki:xmattok yo:n kiliah istawa:t, istawa:kowit oso istawa:t, mochi:wa, mochi:wa no:ya:n kowtah. Pero yo:n nejo:n neli *cuando, cuando** kone:meh ok n' iitsmolmeh[iitsmolwa:n], tei:n yo:n mo..., ma:pata:wak ni..., n..., kualtia para, achto ika tapihpi:kiah ne:n yo:n kua:..., tamikti:anih de pitsot oso kua:koweh, wa:n no: kualtia n' tein wehweikowit mochi:wa ya, para tapialmeh kinimakah, no: kikuah n' kua:kuehmeh. Yo:n kua:kuehmeh kinimakah para ke:meh yo:n kua:kowte:na:meh, ne: i..., para me:yah no:, ki.., kimpahtiah no: mahyá: tikihto:ka:n ki..., pahti para n' kua:kowehtsitsi:n para kachi, kachi me:yah. E:mah wa:n de a:mo kinahsi, ke:man sakatsí:n kikuah pos a:mo kinahsi n' tapialmeh pos kite:miliah istawa:xiwit ya. E:mah wa:n, yehwa sah yo:n. Ne:, a: ki..., ke:meh eskia mah kinyo:lchika:wa. Kikuah yehwa:n tapialmeh ima:xiwyo. Yeh ka..., ki..., tepitsi:n kiniyo:lchika:wa wa:n pahti no:, para kimpahtia para Pos neh... kachi kite:makaskeh *leche** ke:meh yo:n kua:kowte:na:meh. A:, pos neh nikmati *de que**, Ke:mah. pos yo:n istawa:t neh no: nik..., niki:xmati, wehka:w ya ihkó:n seki ki..., kite:ntekih, *pues** kitekiliah para ne:n, kua:kuehmeh kinte:miliah wa:n pos seki kikuih nijo:n yehwa ya para ne:n nakatsí:n kipi:kiah pero kintsi:n pos a:mo, a:mo kikuih ok. Ke:mah. Wa:n nijó:n ixiwyo no:, no: kualtia para tapala:n, No: kualtia ke:meh semi, para tapala:n wa:n ikowyo no:, no: kualtia para tapala:n, pero para ihkó:n nikihto:s teihsá:, kaltsí:n tikchi:waskeh, ke:meh i:n tikchi:wah tokaltsí:n, tokalye:kawiltsi:n, pos a:mo kualtia *porque** semi yema:nik. Semi teiktik. Yo:n tehtetsi:ltik. E:mah, tetsi:ltik. a:mo wel tapa:ni kualtsi:n, ta: yo:n, A:m..., a:mo weli. tapa:ni pero ihkui:ntsitsi:n ki:sa sayoh. Ke:mah, tsihtsi:ke:wi. Tsihtsi:ke:wi wa:n Tsihtsi:ke:wi sah. pos yehwa yo:n no: ki..., se: kikui pero pos yehwa yo:n ke:meh yo:n kite:miliah tapialtsitsí:n para mah, Yehwa sah. ma:sá: a:mo tei ne:n, Ixiwyot... kikuah n' intakual, pos yehwa yo:n kikuih. Ke:m... Yehwa ki..., kimakah para ika moyo:lchika:wa tepitsi:n. Wa:n sepa ne:n i..., n' iteyo, yeh kualtsi:n niki:xmati tihti:le:wi yoksi wa:n kikuah ne: yo:n chiktehmeh. Ke:mah, tihti:le:wi. Chiktehtsi:n kikuah. *Hasta** se: yehwa no: se: kie:kowa, neh ke:masá: nikyekowa no:. Tsope:k ata. Ke:mah. Tsope:k, tsope:k. Tsope:k n' iteyo. Tsope:k wa:n pos yehwa yo:n kikuih para kikuah ne:n chiktehmeh. Yehwa n' kikuah chiktehtsitsi:n. Ke:mah. Chiktehmeh *o** xa: *a lo mejor** no: kikuah n' chechelo:meh. Kikuah nochi, kikuah. Iwa:n nochi ne:n, nikitak ihkó:n, pero, pos para ihkó:n teihsá: ihkó:n *de que**, teihsá: ihkó:n ke:meh i:n timopahtiah, pané: a:mo nikmati kox, kox kuali no:. Kanah, a:mo ttekakiliah ihkó:n, pero... Ke:mah. Yehwa sayoh yo:n nikmattok *de que**, pos kualtsi:n no: para tapala:n, Ke:mah. para tapala:n semi kuali no:. Ke:mah. Mah se: kololo ihkó:n de n' wa:kik, de n' pala:ni wa:n mah se: kite:mili ne:n kahfe:ntsi:n no: ki..., kio:lchika:wa. Ke:mah, mahyá: chalawihxiwit. Sepa i:n, E:mah. tapialtsitsí:n, kua:kuehtsitsi:n kinyo:lchika:wa para ne:n te:na:meh, para más** ne:nke:n moskaltiah ne:n kone:meh, ke:mah, para mah me:yaka:n. Ke:mah, me:..., me:yah ika. E:mah. E:mah. Para mah kinahsi n' intakual, Ihko:ni. *porque** ta:mo nijo:n, a:mo kinahsi. Ke:mah. Wa:n de yo:n pos yo:n ne:n kinte:miliah ihkó:n, neh nikmattok *porque** ne: a:na:l no: te:..., te:chyo:le:wayah, tiksakayah. Ke:mah. Tiksakayah ika *costal** wa:n tikinte:mili:tih ne:n tapialtsitsí:n, Ke:mah. de n' te:na:meh. *que** yo:n kinyo:lchika:wa semi. Ihkó:n para moskaltia n' kone:t, ne:n, Ke:mah. nentinemi chika:wak, a:mo wehwetsi. Ke:mah, ihko:ni. Pero komo a:mo pos wehwetsi. Ke:mah, de a:mo takualeh a:mo taxi:kowa. wetsi, ta: no: n..., te:nan no: para kipia chika:walis, pos ki..., kichi:chitia ne:n, ne:n de n' tsikitsi:n, n' ikone:w wa:n para no: ne:nke:n moskaltia. Ihkó:n neli kichi:wah neli. E:mah wa:n Ke:mah n' ta:... sayoh neh a:mo nikita ne:n n' ixo:chio nijo:n nik..., ki:niwki. Ixochio ista:k *compadrito** wa:n yo:lankoh..., yo:la:n kohkostik n' iyo:la:n *mero**, e:..., yo:n iyo:la:n *mero**, Ista:k. *De veras** ista:k, sayoh a:mo no: nik..., kostik wa:n i..., wa:n nejo:n i..., mahyá: iyo:lo kostik pero i..., i..., kiewalowa ne:n i..., ima:y i:xse: sah. Yo:n ista:k n' ixo:chio. Ke:meh eskia yewa:ltik ne:n mochi:wa wa:n... Ke:mah, ke:mah, ihsi..., tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n ke:meh yo:n xo:no:ochpa:wa:s. Pos neh ke:masá: nikita n' iteyo sah. Wa:n... A:, nikitani ne:n xo:chit poso:ni. *Cuando** selik xoxoktik. N' iteyo achi xohxoxoktik wa:n tsikitsitsi:n, *Cuando** selik wa:n *Cuando** chika:wak tihti:le:wi. *cuando** chika:wayati a seki chihchi:chi:le:wi, ke:mah tihti:le:wi de yoksi a. Ke:mah, tihti:le:wi. Ke:mah, oksi a. Yo:ksi ke:mansá: se: kita *o** mo..., mopi:pilowah ne:n chiktehmeh, yo:n, kuitatohtok oso okseki yo:n wi:likiso:meh kikuah yo:n. Kikuah n' chiktehtsitsi:n, kikuah, de oksi kikuah. Ke:mah. chiktehmeh. Pero tak a:chá: okseki yo:n mohmotmeh, a:chá: nochi kikuah no:. Kikuah. Ke:meh a:mo se: kita, pero, pos yehwa nijó:n, yehwa yo:n neh nikmattok *compadrito**. Wa:n no:, A:, ke:mah. Ke:mah, yehwa sah. Yehwa yo:n *de que** nikihto:s *que para** teihsá: se: ki..., kikuis para ke:meh i:n timopahtiah, A:mo. Kanah, ka:n no: tte:kakiliah, ka:n no: tte:kakiliah yo:n, pero, pos pané: a:mo nikmati kox, kox kualtia. Wa:n para kalkowit a:mo no: kualtia porin semi tele:ti:k yo:n kowit, de mehmela:wak ke:mah mochi:wa n' itsmol, pero ye:kehetiktik. E:mah, wa:n i:pa ka:n se: kikui ta: eheti:k wa:n tehteiktik semi. Pos no: kualtsi:n tata de n' ima:yo, de n' pihpitsa:wak, pero de n..., Tak ke:mah eski, de wa:ki tata, tata ya. tohtoma:wak pos no:, no: kualtia seki pero de kualtsi:n wa:kik pero, *por pedacito**, a:mo, a:mo wehwei es..., ki:sa Ka:nah wa:n tsikitsitsi:n. Ke:mah, tsikitsitsi:n tsihtsi:ke:wi. Ihkui:ntsitsi:n wa:n ke:meh eskia yo:n ahaktok. Ke:mah. Ahaktok sah, Tsihtsi:ke:wi. *porque** tehtetsi:ltik, tsihtsi:ke:wi. Ihkó:n *merito**. Wa:n se: kima: tatahkoya:n ika ne:n, ne:n, n' *hacha**, pos tepos, pos nijo:n tsihtsi:ke:wi. Tsihtsi:ke:wi sah. A:mo, a:mo yowi, a:mo ki:sa nijo:n ihko:ni *o**..., a:mo senki:sa. Ka:n, ka:n se: se:n.., ka:n se: senki:sa n' kowtatek, ta: tsih..., tsihtsi:ke:wi sah. E:mah, yehwa yo:n Tsihtsi:ke:wi sah wa:n pos yo:n no:, no: kualtia nijó:n kowit pero mah se: ki..., ki:xwa:tsa. *Sólo** ihkó:n. Se: kitahtapa:na xoxowi mah se: ki:xwa:tsa pero a:mo semi telwe:weyak ki:sa, a:mo semi, ihkó:n tsikitsitsi:n ki:sa. Ke:mah, tsikitsitsi:n. Yehwa yo:n neh nikmattok, pos yo:n ne:n, Ke:mah. n' es..., nijo:n neh nikita nijo:n se: kiteki ye:ka:yoh. Ye:ka:..., ye:ka:yoh semi ata. Tila:wak ne:n i..., n' ie:wayo. Tila:wak, Ke:mah, tilaktik wa:n iyo:l..., iyo:lo no: yo:l..., yo:la:nyoh semi, pané: xa:xawatik n' iyo:lo ata takua:wak. Pos n' iyo:lo kualtsi:n ihkó:n nijo:n kipia nijo:n ihkó:n, ihkó:n yetiw, yohyowaltik wa:n ihkui:ni n' iyo:lo. Ta: yoh..., yohyowaltik. E:mah. Ke:mah. Wehwei n' iyo:lo. E:mah. Ke:mah. Pero semi yema:nik n' iyo:lo, n' iyo:lo, ihkui:ntsi:n de toma:wak n' iyo:lo. Entó:s yo:n de se: kiteki, de wa:ki a ihkó:n ke:meh eskia ihkó:n, ihkó:n mochi:wtiw, mo..., taniki:stiw, ke:meh eskia yo:n, Mahyá: taxkal nepaniwtok. E:mah, iwki. taxkaltsí:n monepanohtiw, ihkó:n, de wa:ki a, yohyowaltik. Ihkó:n *merito**, iwki *mero**, e:mah, de yehyewaltik ki:sa. E:mah. Pero cuando** xoxowik ata ye:kista:k wa:n ye:k..., mosenkuitok, mahyá: a:yoh nochi. mahyá:... Mosenkuitok. Mosenkuitok. Wa:n yehwa yo:n ne:n, E:mah, mahyá: kahtso:t yo:n de nochi a:yoh *hasta** ahko. Pos no: se: kita ya de se:..., *cuando** wa:ki a n' se: kitapa:nas, ompa ya ki:sa ne:n, n' iyo:lo. *A ve...** ki:sa n' iyo:lo ista:k. Ki:sa ya yo:n, e:mah, ki:sa ya ata, yeh..., yewaltsitsí:n. Ke:mah. Ke:mah, pos yehwa sah yo:n neh nik..., nikmati. Pos no: *igual** neh *compadrito**, nikmati yehwa sah tapialmeh kinimakah para mehme:yaskeh oso nikita neh, Ke:mah. *pero cosas** teihsá: para pahti, tehwa:n a:mo, a:mo, a:mo tikitah yo:n, kikuih para pahti. Ke:mah. Pos neh a:mo, a:mo nikmati, yehwa sah para yo:n neh, para ke:meh yo:n se: kikui para t..., tapala:n de teihsá: ihko:ni, Ke:mah. masá: se: kita:lilia teihsá: *plantita** se: kite:milia, ompa pala:ni n' tahsol wa:n yehwa nijo:ni sah. *o** n' ikowyo no: kualtsi:n. Ke:mah, no: kualtia. E:mah. E:mah. Pos yehwa sah no: niki:xmati *compadrito**, nehwa. Yehwa sah no:. A:, yehwa sah. Ke:mah. Pos kintsi:n nijo:n, xa: sepa ki:ní:n moto:ka:y wa:n ne: xola:lpan. Pos neh niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, de Ke:mah. San Miguel Tzinacapan, kintsi:n ompa niwa:le:wak. *Ajá**.