żTiki:xmati ne:n mowih? Ke:man, niki:xmattok. 'Te:chilwi ke:niwki ne:n ixo:chio, ikowyo. Pos neh nikitaya nijo:n a:mo semi wehkapantik, pos neh a:mo a:mo, *más bien** mah name:chilwi a:mo ke:man nikita n' ixo:chiyo. Pero n' ixiwyo kualtsi:n ma:alaxtik, wa:n yo:n ixiwyo, pos a:mo semi wehkapania, ke:masá: *hasta** se: kito:ktok kaltsi:ntan. Pos yo:n *cuando**, i:ksá: se: kone:tsí:n ihkó:n mokokowa de n..., netati:l, tehwa:n tikiliah netati:l, *que** netati:l tikiliah *porque**, nijo:n ke:meh eskia yo:n tatatiw, itech n' ima:y oso n' imetsko, nochi nika:n *ilomo**. Entó:s ihkó:n moso:wtiw yo:n, netati:l. Yo:n netati:l nijo:n, wa:n yehwa yo:n netati:l, kiliah *porque** ke:masá: ne:wí:n, kima:nelowah niwa:n ti:lmah, pos de n' imomá:n ne:n kone:t oso a:ksá: ihkó:n kitapa:kiah, kikuih yo:n kokolis. *Por eso** kiliah netati:l. Ompa ke:mah moliah, kihto:s katí:n tikuiskeh ne:n de n' kina:mikis. Entó:s kitekitih yo:n mowihxiwit, wa:n kimanah, kimanah kualtsi:n, motokotsowa, a:mo semi miak n' a:t, miak n' a:tsí:n kita:liliah pero mah motokotso ihkó:n. Pos ke:masá: no: kitai:ltiah, wa:n kitai:ltiah tepitsi:n wa:n ke:mah ika nochi ka:ltiah, *porque** yo:n mochi:wa n' i..., seki kokotsitsí:n ihkó:n, seki pihpitsi:ni, wa:n moso:wtih ihkó:n, ihkó:n yohyowaltik tata. *Después hasta** ti..., ti..., nijo:n, *cuando** yekinika pe:wa chi:chi:ltik. Wa:n *cuando** ihkó:n i:xpahtitiw nijo:n mochi:wa yehyewaltik ti:ltik. Ke:meh eskia yo:n yohyowaltik ihkó:n. Nochi itech se: ipa:nko, itech se: itsontekon, *de cada** se: kone:t nochi, nochi kikui. Wa:n yo:n mowihxiwit yeh yo:n kuali, *porque** miak, miak taman para yo:n netati:l, miak taman moneki, teh xa: tikmati, *porque** neh nikmattok wehka:w ika te:chpahtia:yah, seki kikuih yo:n o:mekilit, okotsokowxiwit, yo:n pi:na:wits, n' ochpa:wa:s n' i..., n' inalwayo, yo:n tsi:tsika:s yo:n tsikitsitsi:n, ka:ns ika te..., tepe:tsi:ntan e:wi ihkó:n, yo:n yeh se: mokui:ltia ye:kte:kokoh, yehwa yo:n nochi kikuih, wa:n sakapal no: kikuih, sakapal kikuih wa:n miak xiwtsitsí:n ihkó:n ki..., kima:nelowah. Yo:n kima:nelowah ke:masá: iwa:n nochi ne:n, i:n xiwit nochi *parejo**, wa:n kita:liah itech se: ko:mit. Tehwa:n tikilia:yah *antes** nijo:n, kilia:yah n' tota:tahwa:n me:liohko:mit, ekintsi:n tikiliah ko:ntsí:n, yo:n ik..., ika kimanayah. Wa:n, entó:s de kimanayah, kite:kilia:yah miak n' a:tsí:n wa:n motokotsohtiw, *después** nijo:n kitai:ltia:yah tsikilitsi:n wa:n ika ki..., nochi kika:ltiah se: kone:t. Ka:ltiah wa:n de ompa ke:mah ki..., kitasowiah itech n' kochtapech, kiliah tapech, kowtapech, tapech kiliah *porque** nijo:n hkó:n ki..., kita:lilia:yah. Entó:s ne:n, *después** ki..., kimilowah ika n' a:ya:t, mi:to:nia, pahti. Pahti yo:n kone:t pero yo:n moneki miak miak xiwtsitsí:n, yehwa yo:n iwa:n kima:nelowah ne:n mowihxiwit. Nehwa nikmati yehwa yo:n *porque** pos neh nikitaya ihkó:n, nokni:wa:n seki ki..., ika kina:ltia:yah, nochi ika kin..., nochi kinte:te:kilia:yah kualtsi:n. Ke:masá: ki..., [ni]jo:n kikokototsayah ihkó:n wa:n de n' xiwpach, ixiwyo ya, nochi de n..., nochi, de nochi mosenelowa ya, *hasta** nika:n kinta:lilia:yah itech n' intsontekon. Nochi nika:n impoxko oso nika:n, *porque** nijó:n kokolis yo:n sayoh para ika ne:, miki:skeh se: kone:t, komo a:mo se: kichi:wa *cuenta** mikih. *Porque** n' in[...] ke:meh eskia tatatiw, tatatiw nijó:n, yo:n tatatiw *porque**, pos yehwa yo:n kichi:wilia *mal** ne:n se: kone:t, oso *hasta** i:n tehwa:n komo te:chpa:kiliah totilmahtsi:n *de que**, ka:sá: ika kima:nelowah iwa:n se: siwa:..., siwa:tsí:n itilmah, kima:nelowah pos te:chkui de yo:n kokolis. Para yo:n kokolis pos yehwa yo:n xiwtsitsí:n name:chilia, o:mekilit, tasak o:mekilit wa:n yehwa yo:n ne:n pi:na:wits inalwayo, yehwa ne:n ochpa:wa:s kiliah, tikiliah. Wa:n yo:n tsi:tsika:s, yo:n okotsokowxiwit. Nochi kima:nelowah *hasta** no: tepitsi:n kita:liliah ma:ltantsi:n, ma:ltantsi:n no: semi kuali. Yo:n ika s..., no: se: tai. Se: kitai:ltia n' kone:t. Para te:chma:..., te:ch..., te:chna:miki oso kina:miki se: kone:t, pero miak, miak xiwtsitsí:n kima:nelowah, nochi iwa:n mowihxiwit kima:nelowah wa:n pos nijo:n, kina:miki se: kone:t. Nehwa ihkó:n nikmattok *porque** seki *hasta**, de yo:n pos, se: te:te:mi, komo a:mo se: kipahtia se: kone:t, se: te:te:mi *porque**, pos nochi tatatiw. Tatatiw, chi:chi:le:wtiw ihkó:n, wa:n de pe:wa ya se: kita se: kone:t de pahtitiw, nijo:n yohyowaltik ne: moka:wa, achi ti:le:wi. [Ke:]meh eskia yo:n tihti:le:wi de pahtitiw ya. Entó:s *después** moka:wa pos a:mo nochi, a:mo nochi kuali moka:wa ok, ke:masá: mo..., moka:wa ihkó:n yohyowaltik, achi nijo:n tihti:ltik ya, *porque** a:mo weli, a:mo kual..., kuali moka:wa ok, ke:meh eskia yo:n, xihxi:pe:wi. Yehwa yo:n neh nikmati de yo:n, de yo:n xiwtsí:n, yo:n semi kuali, yo:n semi kuali, *por eso** ka:ns ika ki..., kito:kto:keh. Kito:ktokeh, pero neh nikita pané: a:mo semi wehkapania, a:mo semi wehkapania pero yo:n semi kuali. Ka:ns ika kito:ktokeh ihkó:n xi..., kaltsi:ntan kito:ktokeh, no: ka:mpa mona:mikih ihkó:n kuali no: kita:liah yo:n *matita**, entó:s selia. Mochi:wa ihko:kó:n, ihko:kó:n ne:n seki, nijo:n moyewalowa ihko:ni wa:n ihkó:n de wehkapania wa:n ompa se: kteki a. Se: kiteki wa:n yehwa yo:n kimanah. Yehwa yo:n sakapal no: semi kuali, n' sakapal. A:, pos yehwa a:mo nikelna:mikia, no: ne:n teahwach. Miak taman de yo:n xiwtsitsí:n nikmattok de n..., pos ika te:cha:ltia:yah *porque** tota..., tomomá:n, tomomá:n te:cha:ltia:ya ihkó:n wa:n yo:n teahwach xa: no: tiki:xmati, teahwach yo:n tsikitsitsi:n teke:span ne:n e:wi. Kualtsi:n, ke:meh eskia ihkó:n yowi, ihkó:n yowi n' i..., n' ixiwyo, momah..., mahma:yo:tia, wa:n yehwa yo:n se: kkuiti no:, se: kisenma:nelowa nochi n' xiwtsitsí:n, nochi. Entó:s ika ka:ltiah ya ne:n kone:t. Komo kuali, kuali, we:i a n' kone:tsí:n pos kitai:ltiah tsikilitsi:n, tai wa:n ke:mah nijo:n ki..., nochi ka:ltiah *hasta** nika:n kita:liliah n' ipanko nochi ne:n ihkó:n xiwpach, nochi ne:n tama:nelo:l, E:mah yehwa i:n, kimilowah ika n' a:ya:t, a:ya:t kimilowah wa:n kite:kah ya ne:n mito:nia, pos ika yo:n, yo:n kuali. Nijó:n semi kuali nijó:n, nijó:n xiwtsitsí:n. Ne: okotsokowxiwit xa: no: tiki:xmati, yeh we:ikowit mochi:wa. pero ne:n imahma:yo kualtsi:n nijo:n pané: ma:y..., ma:yohyowaltik wa:n kipia ihkó:n pané: n' ite:mpi:l, ihko:ni. Entó:s se: kima:xakualowa semi ahwiya:k. Ahwiya:k yo:n xiwtsí:n, katí:n ne:n tsi:tsika:s, yo:n, *porque** n' tsi:tsika:s miak taman onkak, wehwei seki. Wa:n yo:n de n' se: kikui para pahti yo:n ka:ns ika se: kita tep..., tepe:tsi:ntan *o** ka:ns ika nehkuí:n, tsikitsitsi:n ihkó:n, ma:nehnextik wa:n ma:ahalaxtik, se: mokui:ltia, ye:k semi te:kokoh. Chichinaka ka:mpa se: mokui:ltia, se: ima:ko *o** se: imetsko. E:wi *hasta** kokotsitsí:n, yo:n semi tel se: kimowilia ka:mpa onkak. Kans ika miak onkak ihkó:n. Ma:ski a:mo miak onkak, ihkó:n se: kita, [ko]mo ompa se: pano:tiw pos semi te:..., te:kokoh. Yehwa ya, pero yo:n semi kuali yo:n ki..., kima:nelowah, katí:n yo:n seki mochi:wa wehwei ihkó:n no: tikiliah tsi:tsika:s pero, a:mo kualtia, seki kualtia kikuih sayoh para *r...**, wehka:w tota:tahwa:n ika kipi:kiah nakat, pero yo:n a:mo kualtia para ne:n, ihkó:n teihsá: ti..., ika timopahti:skeh, kualtia yehwa yo:n tsikitsitsi:n. Yehwa yo:n neh nikmati, yehwa yo:n sayoh name:chilia. E:mah. Wa:n yehwa ne:n, yo:n mowih, de, tikihtowa kima:nelowah iwa:n okseki xiwit, komohkó:n ise:lti, pané: *este** kitapalwia n' a:t ata. Pos yo:n nijo:n, kualtsi:n no: ke:meh eskia yo:n, *moradito** kitapalwia ne:n a:tsí:n *porque** yo:n no:, se: kima:xakualowa nochi nijo:n, ti:ltik ne:n i..., n' ixiwyo wa:n ki:sa ke:meh eskia yo:n tapal, ti:ltik. Entó:s komo kite:kiliah ya ne:n a:t ki..., ki..., ki..., ke:meh eskia ki..., kipa. Kipa *porque** ki..., ke:meh eskia kima:nelowa moka:wa ne:n, a:mo chi:pa:wak ok n' a:tsí:n, achi *medio** nextik, *morado**. E:mah. Yehwa yo:n ne:n, wa:n sepa ne: nochi, nochi kisema:nelowah yo:n xiwit, moka:wa kualtsi:n ke:meh eskia *morado**, nochi a ne:..., de nochi tama:nelo:l ya ne:n xiwit, ke:meh eskia mosenma:nelowa ya. Yehwa yo:n, moka:wa ne:, kipata n' a:t, ma:ski chipa:wak kite:kiliah n' a:t, pero nochi mosenkuia, entó:s ki..., moma:nelowa ya, moka:wa ya ihkó:n, ke:meh eskia te:n..., *moradito** kualtsi:n, nextik. Yehwa yo:n se: kikui a. Se: kikui a para ne: kikuih para ne:n..., pero, ika te:..., te:pahtiah ya, te:ta:liliah ya. *Hasta** se: yehwa, *hasta** se: yehwa, a:mo sayoh kone:t, *porque a veces** ke:masá: no:, no: te:kui, komo se:..., a:mo se: yo:lchika:wak, yo:n, yo:n semi tel..., sayoh para se: mikis oso miki se: kone:t komo a:mo se: kichi:wa *cuenta**. Wehweyah ne:n, *casi** se: mo..., se: te:te:mi, yo:n tikiliah *que** se: te:te:mi, we:ia *hasta** se: itsontekon. pero ika yo:n ih[i:n] xiwtsitsí:n, yo:n semi kuali. Semi kuali *porque, bueno** neh nikitaya nok..., se: nokni:w ne:n, nohne:l katka wa:n yehwa yo:n kkuika. Kitapa:kihkah tech n' a:te:nte:noh tech se: ihkó:n se:, teyowal ihkó:n wa:n kichi:wilih ne:n, ihkó:n kichi:wilih *dańo de que** a:mo, a:mo kina:mik, ompa kitapa:kihkah wa:n a:chá: ompa, ompa motapa:kihkah okseki:n, pos kima:nelohkeh n' tilmah, *después** ki..., kikuik yehwa yo:n netati:l, entó:s we:yak *hasta** n' itsontekon nochi. Entó:s pe:wa tehte:te:mi, ika i:n nochi xiwtsitsí:n tikte:mohkeh nochi, kise:ma:nelohkeh nochi iwa:n kichi:wkeh, pos ika yo:n ka:ltihkeh pahtik. Nochi kaxa:nik yo:n ke:meh eskia te:te:mi:lis. Te:temi:lis yo:n hkó:n mosahsama:wah ne:n se: i..., se: ima:ko, se: imetsko, wa:n a:mo se: takua ok, se:, koch..., ko:kochkamacha:lowa sah, yehwa yo:ni. Pero ika yo:n semi kuali, yo:n xiwtsitsí:n semi kuali. Pos miak kimatih wa:n miak a:mo kimatih. Neh nikmattok *porque** ke:masá: nikuiti nijó:n xiwtsitsí:n miak nikuiti ika se: *costal** ihkó:n, xo:me:t no: nikuiti. N' xo:me:t no: kuali n' iwa:n. Xo:me:t, nochi ne:n, kuali iwa:n se: kisenma:nelowa ya nochi iwa:n ma:ltantsi:n, yo:n miak xiwtsitsí:n. Para yo:n kinna:miki n' kone:meh, miak xiwtsitsí:n yo:n se: ki..., se: kkuiti, ika *costal** ya tak se: kkuiti. Neh ke:masá: nikuiti *hasta** nika:n, nika:n a:t..., ne: a:te:n de Tozán. Ompa nikuiti, *porque** ompa nochi nikahsi nijó:n xi..., a:..., chakayxiwit n' iwa:n nochi, ma:ta:nkeh xiwit, yo:n nochi nikelka:wka pero yikintsi:n nimo..., name:chili:ti. Seko sah nochi, sayoh, ma:ta:nkeh xiwit tiki:xmati. Chakay xiwit n' iselo, miak nochi se: kisentilia wa:n seko sah kimanah. Kimanah wa:n yehwa yo:n nochi, motokotsowa n' a:tsí:n wa:n ika ki..., ka:ltiah se: kone:t. Yehwa yo:n semi, semi kuali yo:n. xiwit *o**..., yehwa ya n' topah, xiwpah. Tikiliah xiwpah. Xiwpah *porque** nochi miak xiwtsitsí:n kiliah xiwpah, para seko sah kimanah. Yehwa yo:n neh nikmati, yehwa sah yo:n neh nik..., nikitat... Ekintsi:n yehwa yo:n kokolis tikihtowa netati:l tak a:mo kachi onkak ok, *porque** a:mo, a:mo se: kita yo:n, neh a:mo niki:xmati, a:mo, a:mo se: kimati *que**, tak koto:n, ke:ní:w yo:n. Pos kintsi:n ke:meh i:n tehwa:n timonohno:tsah, nochi timotapowiah wa:n se:meh de n..., na:nahmeh no: monohno:tsah, niman kihtowah, kintsi:n, okseko tikta:lili:tih n' itilmahtsi:n se: kone:tsi:n *o** tehwa:n. wa:n at..., *antes** a:mo kimatiah, wehka:w ya ihkó:n na:nahmeh, pos ki..., kise:nta:lia:yah tilmah ma:s se:, de se: kone:tsí:n, *porque antes** kitapa:kia:yah itech n..., se: tetsí:n kintapa:kia:yah ihkó:n. Wa:n kintsi:n a:mo, kintsi:n te:chtapa:kiah kaltsi:ntan oso yowih ne:wí:n tapa:katih pos *aparte** kita:liah ya n' tilmahtsí:n. *hasta** kipihpilowah. Kintsi:n, nikneltoka ke:meh no: tikmati, ikintsi:n koto:nik de nejó:n ko..., kokolis de yo:n netati:l, kintsi:n a:mo okachi se: te:kakilia ok. A:mo kachi se: te:kakilia ok, kintsi:n pos no: kinkui n' kokolis n' kone:meh pero, pos no: se: taman. Pero netati:l kintsi:n a:mo wa:n wehka:w ya ne:n tota:tahwa:n te:chilia:yah, yehwa nijó:n nemia wa:n ika, ika mikiah ne:n kone:meh. Ke:meh eskia ne:n wa:kiah. Wa:kiah *porque** nijó:n ke:meh eskia se: tatatiw. Ke:meh i:n e:wat de i:n to..., toe:wayo, pos nochi ko..., ki..., tsahtsaya:nia ihkó:n, koto:nia. Koto:nia wa:n ya:ya ihkó:n. Ne:nemia, ke:meh eskia nochi te:ne:nemi. Te:ne:nemi se: ima:ko, se: imetsko, nochi se: *ilomo**, *hasta** itech..., *hasta** se: itson *hasta** xi:i:nia. Para se: kone:t nochi xi:i:nia n' itson. Wa:n kintsi:n a:mo, ekintsi:n tikitah se: kone:tsí:n, pos nochi kipia n' itson. Wa:n ke:masá: de yo:n te:kui yo:n netati:l, nochi xi:i:ni ne:n se: itson. We:wehka sah moka:wa, *o** k..., *antes** ihkó:n tikitayah. yohyowaltik xi:i:nia n' tson..., n' tsonti, se: itson. E:mah. Yehwa yo:n neh nikmati sah. Pos komo nochi yehwa ya, ne:, sayoh ne:n moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh niwa:le:wa de ne: xola:lpan, ne: kiliah San Miguel Tzinacapan.