Ekintsi:n Tacho 'te:chnohno:tsa de i:n xiwit tein ye:wa tte:chtapowihtoya kuali ika se: *tacorraltia** tikihtowa, tto:ka:ytia kua:kualaxiwit, ke:niwki. A:, pos neh nik..., nikitaka ne: ke:man ne:n kua:kualaxiwit, ne:n, ma:alaxtik wa:n ye:kma:alaktik se: kima:xakualowa, yo:n alaktik. Pos yo:n wehka:w nijo:n tikitah, ne: ki..., kikuih *para corral**. *Para corral** hkó:n ke:masá: hkó:n ka:mpa mona:mikih n' tokni:wa:n, ka:mpa kipiah n' ta:l ompa kikehketsah ihkó:n oso ke:masá: kitatsakui:ltiah teihsá: ihkó:n *plantita**, ihkó:n kita:liliah wa:n kita:liliah yo:n *corral** se:lia. Yo:n *siempre** wehkapania, ihkó:n mochi:wa, wa:n xo:chiowa no:. Neh se: *viaje** nikitaka ne:n, ne:, kostik, pero, xa: ma:neliwtoya, *pero demás** seki tikitayah ne:n *morado** n' i..., n' ixo:chio pero nijo:n, neh nikitaka wehka:w ya. Nijó:n *solamente** kikuih *para, para corral** wa:n ki..., kitehtekih, ihkui:ntsitsi:n de seh se: takoto:n ihko:ni wa:n pos kikehketsah, kikehketsah wa:n selia. Selia wa:n mokehketsa ne:n i..., n' itsmol, wa:n mochi:wa we:i ihkó:n, Entó:s yo:n no: kikuih para ihkó:n mo..., mowe:ita:lia ya ne:, *se:cerca** kita:liah wa:n *después** mowe:ita:lia ya ne:, mowe:ita:lia kikuih para ne:n, teihsá: kitatsakuiah ihkó:n pio:tsitsi:n oso to:tolimeh oso yehwa ya nimitsilia ne:n, kita:liah tatsakuil ka:mpa ne:n mona:mikih. Ka:sá: ika kipiah ne:n *pedacito de** n' ta:ltsí:n, entó:s ompa mona:mikih para a:mo mopolowah. para a:mo pano:wa n' oksé: nika:n wa:n sepa n' oksé:, entó:s tatahko yetok, kualtsi:n kita:liah tatahkoya:n. Ke:meh eskia se: *surco** ihkó:n kita:liah wa:n pos ke:mansá: h..., hko:ni mochi:wa wehkapan, wa:n kua:..., 'kua:tekih. para m..., para kualtsi:n ihkó:n, kualtsi:n moka:wa. Nijo:n hkó:n tam..., tamanistik *parejo**. Entó:s a:mo wel ka:wah yo:n *porque** semi mah wehkapania *porque siempre**, ihkó:n wehkapania *siempre**. Yo:n a:mo semi wehwei kowit mochi:wa. Achi pihpitsa:wak, mochi:wa ihkuí:n de tohtoma:wak sah. Yehwa yo:n neh nik..., nikitaya pero, pos no: ke:masá: tehwa:n tikuiah wa:n no:pá:n, para yo:n kiliah tahpe:wal, yo:n no:, no: tikta:lia:yah. Se: kita:lilia:ya ka:mpa panowah ne:n okuilimeh, yehwa ne:n a:yo:to:chin oso takuatsi:n oso pe:soh. Tikta:liliah pahpata wa:n, wa:n *cada** xiwit wa:n *siempre serbirowa**. *[por]que** tikmattokeh *cada** ke:meh i:n tikowtahnemih, tikmattokeh ka:nika panowa ne:n takuatsi:n oso ne:n yehwa ya ne:n pe:soh, tikiliah *tejón** pero mono:tsa, pe:soh. Entó:s tikta:liliah sayoh yo:n, yehwa ya ne:n *corral** n' kua:kualakowit xiwit wa:n tikehketsah wa:n sepa *mismo** yeh tikta:liliah pahpata, *porque** ne:n pe:soh pos kikua ne:n pahpata wa:n *solamente** ne:n, *armadillo** tikiliah, a:yo:to:chin yo:n a:mo kikua pahpata, yo:n okuiltsitsí:n sah *mismo** yeh *serbirowa** ya ne:n *corral**, selia. A:mo, a:mo wa:ki. Yo:n ma:s se: kitamota ne:wí:n kahfe:ntah, ihkó:n kowtah itech n' ta:l, se: kitamo:ta wa:n nalwayowa, wa:n ompa sepa itsmoli:ni. Yo:n para kowtati:l a:mo, a:mo kualtia, *solamente**, paniá:n se: kite:mas wa:ki. Pero yo:n a:mo wa:ki. Yo:n se: kima:xakualowa ihkó:n, no: mochi:wa ke:meh yo:n xo:no:t, alaktik, *hasta** ika se: wehwetsi. E:mah, yehwa yo:n neh nikmattok ne:n, ihkó:n tikitayah, wa:n tikitah, ke:meh i:n ka:ns ika titawi:tekih miak onkak yo:n kua:kualaxiwit. Kua:kualaxiwit, kua:kualakowit, yehwa yo:n *hasta** se: kiteki wa:n se: kita:mota ne:wí:n, itsmoli:ntiw wa:n..., oso ke:masá: de take:s ihkó:n, se: moxohxola:wa *hasta** ika se: wetsi, pos ta: alaktik. E:mah, yo:n a:mo wa:ki, ka:ns ika tik..., *siempre** miakka:n tikitstinemih ihkó:n, yetok nijó:n kua:kualaxiwit, kua:kualakowit. E:mah. Yehwa yo:n neh nikmattok. ¿No: teyowa yo:n xiwit? Pos neh nijo:n a:mo, a:mo ke:man nikita pos mah, mah teyowa. pero kihtowah *que** seki no: teyowa. E:mah. Ne:, kihtowah *que** no: kikuah ne: chiktehtsitsí:n, pero neh a:mo ke:man nikita neh se:. Nikita sayoh n' ixo:chio. Ihkó:n no:, no: teyowa eski pos ta: ixwa ne:n *matitas**. E:mah, sayoh a:mo tikmatih ke:maniá:n nijó:n teyowa. ¿Wa:n yo:n i:pa se: taman oso miak taman? Pos neh nikitak sayoh se:, se: taman de yo:n. Se: taman ne:n kua:kualaxiwit. E:mah, kua:kualaxiwit, kua:kualakowit. Pos onkak n' okseki taman, ika selia ne:n, miak nik..., *bueno** niki:xmattok seki de n' selia pero no: oksé: taman, no: oksé: taman, de yo:n kue:kuetaxiwit, ke:ní:w n' kiliah kue:kuetakowit pos yo:n no: kikuih para ne:n tatsakuil, yo:n no:, yo:n no: taman. Wa:n, pero no:, nochi ta:taman ito:ka:y. Pero i:n, de i:n kua:kualaxiwit pos neh nikmattok se: taman sayoh. Wa:n tein yo:n ye:wa tte:chto:ka:ytilihtoya a:te:nxiwit, ¿yo:n no: taman? Pos yo:n no: taman. Pero yo:n no:, no:, yo:n seki kipia n' iteyo wa:n seki a:mo kipia, yo:n a:te:n mokehketsa itech..., hko:ni, kipia n' ixo:chio *morado**. ¿Wa:n yeh n' ita:kka ke:niwki? Pos n' i..., n' ita:kka tsikitsitsi:n ihkó:n mopihpilowa ihkó:n. Ke:meh eskia ihkó:n we:weyak mochi:wa, ke:meh eskia *racimito**, pero tsikitsitsi:n. Yo:n a:mo se: kikua ne:n ita:kka. A:mo se: kikua, a:mo. Wa:n yo:n xiwit, ¿ke:niwki ne:n tahtamati n' ima:wa:n? A:, n' ima:wa:n kualtsi:n nijo:n ihkó:n, we:weyak ihkó:n, we:weyak wa:n kualtsi:n ihkó:n ahalaxtik no:. Ahalaxtik. E:mah, ahalaxtik n' ima:yo wa:n pos no: wehkapania, ihkó:n de we:wehkapan. Wa:n de we:wehkapan ne:, no: mochi:wa, pero, pos yo:n ne: ka:mpa aha:te:n onkak. Pero, yehwa nijó:n neh nikmattok sah. Yehwa ne:n, i:n a:te:nxiwit tikilia, ¿pos a:mo mochi:wa n' kaltsi:ntan? Pos a:mo ke:man nikita kaltsi:ntan. *Demás** ne:wí:n neh ne:wí:n ninemi kowtah pos ompa nikitstinemi. Ka:ltsi:ntan a:mo, a:mo, a:mo nikita. Yehwa yo:n neh a:mo nik..., a:mo nikmati. Pos kaltsi:ntan onkak yo:n kua:kualaxiwit, no: onkak ka:ns ika se: kita. Pero a:mo semi, *siempre** kachi se: kita ne:wí:n, kowtahpa, kah..., kahkahfe:ntah. Ka:ns ika miak hkó:n, onkak ihkó:n. Pero i:n oksé: a:mo kachi nikita, nikita ne:wí:n, a:te:n. ¿Wa:n i:n kualtia ne: i:n o:me taman xiwit, yo:n tikilia kua:kualaxiwit wa:n a:te:nxiwit, kualtia komo se: kikui kowtati:l? Pos ne:n okseki a:mo kualtia, n' kua:kualaxiwit. Nochi a:mo ye:kkua:ltia *porque** pos ne:n, a:mo wa:ki. A:mo wa:ki, ye:k nijo:n, itsmoli:ni ihkó:n. Wa:n komo se: kitamo:ta ne: pos itsmoli:ni, *solamente** paniá:n se: kita:li:s. A:mo, ke:meh pihpitsa:wak a:mo semi wehwei mochi:wa, ihko:kó:n. *Siempre** kimeh ne: ihkó:n. Wehkapania wa:n pos neh nikita pané: a:mo, a:mo kachi kikuih para ne:n kowtati:l. Kikuih *lo más para** ika se: tatsakua, *corral**. Para tatsakua ke:masá: pos se: kitehtektiw *siquiera** ihko:kó:n wa:n se: tatsaktiw ihkó:n, kualtsi:n, *después** se: kkawa pos neli its..., itsmoli:ni a. Ka:ns ika se: kita, kualtsi:n kitekpa:ntiowih ihkó:n, ihkó:n, *se:cerca, se:cerca**, *mismo** yehwa ya motatsakua. Motatsakui:ltia ihkó:n, ke:meh eskia no: tikiliah, motatsakuilia. Ihkó:n tatsakua, entó:s a:mo panowa ok m' pio. A:mo panowa ok m' pio, nio:n no: to:tolin. A:mo panowa ok, yehwa ya ne: kitsakuilia. Pos yehwa yo:n neh nikmattok. ¿Wa:n a:te:nxiwit yeh kualtia ne:n kowtati:l? Pos yo:n a:mo no: ye:kkualtia, ta: yeh nijo:n no: achi yo:n no: kualtia no: para se: t..., tatsakua, a:te:n..., *mismo** no:. Yo:n a:mo no: niman wa:ki, pero pos a:mo no: ye:kkualtia para kowtati:l. Nochi nijo:n a:mo ye:kkualtia. Yehwa yo:n neh nikmattok pero, ¿Yehwa n' a:te:nxiwit, pero a:mo semi wehwei mochi:wa. yehwa n' a:te:nxiwit no:, no: itsmoli:ni komo se: kitohto:ka? Pos yo:n seki no: itsmoli:ni wa:n seki wa:ki. Pero achi, achi wa:kkatik *siempre**. Katí:n ne:n kua:kualaxiwit, pos yo:n itsmoli:ni *porque** yo:n kipia a:yoh, kipia n..., ki:meh eskia a:t. E:mah, yo:n ke:meh eskia a:t kipia *porque**, pos nijo:n ka:mpa se: kitamo:ta pos nima:n..., ma:ski to:natok a:mo wa:ki. Wa:n i:n seki tepitsi:n no: w..., no: wa:ki. *Más** yo:lchika:wak yehwa n' kua:kualaxiwit. *Hasta** ka:ns ika se: kita:lia ihkó:n, se: kketsa tepitsi:n ka:mpa se: kto:ka se: *plantita** pos selia, selia wa:n itsmoli:ni. Seki se: kito:ka se: *mata de** kahfe:n, se: kito:ka wa:n se: kita:lia ka:mpa ne:, komo a:mo se: kahchi:wili pos we:ia. We:ia *porque** kipia n..., monalwayo:tia. Monalwayo:tia, nijo:n, komo a:mo se: kahchi:wilih ne: pos we:i, kitampawia ya ne:n *matita de** kahfe:n. Yehwa yo:n. Yo:n a:mo *delicado**, yo:n, semi kualtsi:n para n' tatsakuil. Yehwa yo:n neh niki:xmattok, *a lo mejor** xa:, xa: no: tikmattok, nan..., pos nika:n no: se: mo..., se: molia ke:meh i:n kowtah tinemih ihkó:n, pos tikitstioweh katí:n de n..., de n' selia, wa:n katí:n de n' wa:ki. Kati:yeh de n' kuali t..., tta..., se: tatsakuas ika wa:n kati:yeh de n' nochi *porque**, pos para se: tatsakuas yetok seki ke:meh ka:n o:me, e:yi de n' se: kimattok, katí:n ika de n' selia se: ki..., tatsakuas. E:mah. Wa:n yehwa i:n, ne:n, timonohnotstokeh i:n o:me taman xiwit, ¿ke:niwki ne:n ixo:chio? Pos no: ya..., n' oksé: ne:n, neh nikitaka ne: ke:man ya ne:, kostik wa:n oksé: *morado**. *casi** ke:meh eskia yo:n, kualtsi:n [...], wa:n hkó:n mo..., n' oksé: mokehketsa wa:n oksé: ihkó:n, yowi ihkó:n, ke:meh eskia mopampilo:ti ihkó:n. ¿Kati:ni ne: mokehketsa? Yo:n ne:n kua:kualaxiwit ne:n, ne:n i..., n' ixo:chiyo. Ne: wehka:w a nikitaka, kintsi:n okseki ni..., ka:ns ika nikita ihkó:n, wehwei pero aya:mo kipia n' ixo:chyo. Pero ke:masá: nijo:n, ta:ká:n niwi:tsa nikwa:lkuis ta:ká:n nikahsi. Wa:n tikih..., *porque** i:n a:mo, a:mo sepa ne:n nikitak ke:meh i:n ntawi:teki pos ne:n, pos aya:mo xo:chiowa. ¿Wa:n tein tikihtowa pos mopahpampilowa xo:chit, yeh kati:ni ne:n ixo:chio? Yehwa ya ne:n *morado, morado, morado**. ¿Yehwa n' a:te:nxiwit ixo:chio? A:te:n..., a:te:nxiwit, ate:nxo:chit. ¿I:n o:me taman xo:chit teihsá: kuali se: kikui? Pos n' o:me taman xo:chit ne:h a:mo, a:mo nikmati. Sayoh nikita ompa ne: ke:masá: wa:ki pero, pos a:mo nik..., a:mo nikmati ne:n ox kualtia para teihsá: pahti *o**, *o para** teihsá: ihkó:n se: kikuis, E:mah, sayoh nikita, nikitaya iwki, nikita ihko:ni yetok n' xo:chit ompa ompa seki wa:ki. Yehwa yo:n neh nik..., nikmati. Pos komohkó:n nochi a ne: i:n tein tite:chilih i:n o:me taman xiwit, xine:chili ne:n moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos nehwa nijo:n ni..., nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás: Damián, niwi:tsa nika:n xola:l, nika:n San Miguel Tzinacapan. E:mah, ompa niwa:le:w.