Ekintsi:n Tacho 'te:chnohno:tsa de n' ka:nachi taman ne:n wa:wkilit n' teh tiki:xmattok. Nijo:n neh niki:xmati ne:n na:wi taman. N' ista:k wa:n de n' chi:chi:ltik wa:n de yo:n kowtah, kowtah ne:n ne: kuowtah pos yo:n ne:, tehwa:n no: tikiliah *mismo de** yeh, ahmo:lkilit. N' tikiliah yehwa yo:n, yo:n nochi ne:n, yo:n we:lik no: ka, se: kima:pa:ta wa:n se: kikui ne:n chi:ltamo:ltal, nijó:n tehwa:n tikiliah ne:n, kilto:ni:l, ki:lto:ni:l tikiliah, wa:n oksé: no:, no: *igual** yo:n chi:chi:ltik no:, yo:n no: we:lik para ne:n, ka chi:ltamo:ltal no: se: kima:pa:ta, kima:pa:tskah kualtsi:n, wa:n se: kita:lia ihkó:n wa:n seki kita:liliah ne:n *chilito** kkue:chowah, iwa:n se: ki..., se: kikua ya. Wa:n yo:n o:..., o:me taman para kichi:wah ne: tapalo:l, kitsoyo:niah no:. Kitsoyo:niah ne:n, kki:xtiliah n' iteyo, yo:n iwa:n moma:nelowa n' iteyo, iteyo tihti:ltik. A:mo n' iwa:n kita:liliah n' iteyo, *porque** komo kita:liliah n' iwa:n iteyo, nijo:n, ti:le:wi, moma:nelowa. Neh nik..., neh nikmati ne:n, de o:me taman se: ki..., *cuando** para, ka:manah wa:n kitsoyo:niah. Kita:liliah ne:n *manteca**. Wa:n pos, yehwa nijó:n ne:n nehwa nikmati ne:n ki..., kichi:wah yo:n wa:n pos wehkapania, ka:mpa, yo:n chi:chi:ltik de n' ima:ko pe:wa, ihkó:n kipia pané: yo:n, *venitas** ihkó:n, ihkó:n, *ra:ramitas**, *hasta** nijo:n ma:alaxtik wa:n pos yo:n, yowi ihkó:n ne:n iyo:lselo, wa:n ompa momahmaxalowa ompa ne:n kipia ya n' iteyo. N' iteyo tihti:ltik. Wa:n okseki s..., n'neltoka *porque**, yo:n de ista:k pos nijo:n, yowi *hasta** ihkó:n mopampilo:ti wa:n ista:k n' iteyo. Ista:k n' iteyo wa:n okseki ne:n, kowtah ne:n kilto:ni:l, tehwa:n tikiliah kilto:ni:l, pos yo:n mopihpilowa *por racimitos** ne:n i..., iteyo. Iteyo chihchi:chi:ltik no:, wa:n kosawia, de wa:ki a pos no:, no: tihti:le:wi. Pos yo:n no: semi kikuah ne:n chiktehmeh, yo:n kikuah, okseki pos a:mo nikitak ox kikuah. Yo:n kikuah, yo:n kiliah ne:n, chiwihkoyo, chiwihkoyo *porque** ne:wí:n, kowtah semi nemih ne:n chiwihkoyomeh. Xa: nanki:xmatih ke:meh yo:n piotsi:n, ke:meh yo:n piotsi:n tat..., taxe:lowa wa:n *igualito** nemi ne:wí:n kowtah, we:i ihkó:n. Entó:s yeh yo:n kikua, tatampa no:, ihkó:n *antes** tikitayah tota:tahwa:n, kinta:lilia:yah yo:n tamali:n, tamali:n kiliah ihkó:n, kiliah se: kowit wa:n itsi:nta:n ne: kita:liliah de ne:n kilto:ni:l, wa:n ompa mo..., ompa yowi nijó:n chiktehtsi:n, wa:n de ompa mokalakia ke:mah mo..., mokechpilo:ti wa:n papataka ya yo:n chiwihkoyo. Yo:n chiwihkoyo[meh] wehwei:n, ihko:kó:n de wehwei:n, ke:meh se: piotsi:n. Ke:meh se: piotsi:n, ke:meh yo:n, ihko:ko:n. Wa:n yehwa i:n, yehwa yo:n niki:xmati wa:n, Pos n' okseki ne:n, ne:n, *más** nik..., n' oksé: a:mo kachi nikita ne:n, seki [kil]to:ni:l, de yehwa ne:n ka:mpa..., yo:n a:mo, a:mo nikihto:s kitohto:kah ihkó:n, yo:n kixi:i:niah sah ka:mpa tachipa:wah kualtsi:n ihkó:n, wa:n tachi:pawah ne: wa:n kixi:..., kitepe:wah ihkó:n, tikiliah kitepe:wah *o** kixi:i:niah, nochi, kixi:i:niah kualtsi:n kie:ktiah wa:n kitepe:wah ke:meh ne:, ye:kkualtsi:n i:xmanisti *cuando** e:wi a. *Cuando** e:wi a ihkó:n, ye:kkualtsitsi:n ko:kone:meh, se: kitekiti wa:n ye:ksehselik, ye:kahwiya:k se: kikua, a:tamanal. Pos no: kualtia kita:liliah *mantequita** wa:n kitsoyo:niah, no: kualtsi:n we:lik kita:liliah ne:n *cebolla**. Pero tehwa:n tikitayah ne:n tota:tahwa:n kikua:yah, ki..., kipa:tayah kualtsi:n, kima:pa:tayah, wa:n kita:lia:yah itech se: yo:n sokikaxit, ompa kita:lia:yah wa:n tikte:kilia:yah ne:n chi:ltamo:ltal, chi:ltekpin, yo:n semi kwe:liltia. Semi kwe:liltia nijó:n, yo:n kiltsí:n wa:n ekintsi:n ne:n, yo:n para neh nik..., ompa ne: nikitak, pos, kualtsi:n we:lik, kualtsi:n we:lik nijó:n, nijó:n kilit, kilit nijo:n, yo:n ke:mah nochi, nochi se: kikua, de sehselik se: kikua *hasta** n' i..., n' ikowyotsi:n, yo:n de sehselik, pero de chika:wak a:mo wel se: kikua *porque** takua:wak *siempre**. Pero de sehselik nochi se: kikua, *pero cuando** aya:mo, ta: yo:n no: teyowa. De teyowa a:mo *igual** we:lik. A:mo *igual porque** moma:nelowa iwa:n ne:n, komo kimanah moma:nelowa ya iwa:n iteyo. Pos a:mo *igual** ne:n we:lik *siempre**, yo:n no: kie:ktiah *porque**, de chika:wak seki pos ki..., seki o..., no: kimanah, iwa:n iteyo, pos moma:nelowa ya, ti:le:wi ne:n tapalo:l wa:n yo:n, yo:n n' i..., n' ista:k pos yo:n, ia:yotsi:n a:mo, a:mo mopata, ista:k. Pero ne:n chi:chi:ltik ne:n, chi:chi:ltik, pos yo:n nochi *hasta** chi:chi:le:wi ne:n a:tsí:n, chi:chi:le:wi, ne:n a:tsí:n ki..., ma:s kita:liliah n' is..., *porque** yo:n nochi chi:chi:ltik n' ima:yo, de n' ikowyotsi:n *hasta, hasta** ahko nochi chi:chi:ltik. Entó:s *de que** kimanah ya ne:, nochi chi:chi:le:wi n' a:tsí:n, chi:chi:le:wi. Wa:n oksé: de n' ista:k yo:n a:mo, a:mo chi:chi:le:wi, yo:n pos, ihkó:n ista:k moka:wa *porque** a:mo, a:mo kipia ne:n tapal. Wa:n i:n se: ne:n, a:it ke:yeh, tak ki..., i:pa ihkó:n *hasta** n' ikowyo tak i:pa ihkó:n ne:n, *semilla** se: kitepe:wa, pero seki kihtowah kito:kah, Pos neh nik..., neh nikitak ne: ke:man ne:n ki..., kitepe:wah sah. Ompa ixwa, ka:ns ika se: kita ihkó:n, miak ixwatok tsikitsitsi:n. Ompa se: kkuihkui wa:n se: ki..., se: kwi:ka ya no:. Pos yehwa yo:n neh nik..., nik..., yehwa yo:n neh nikmattok. Wa:n tein i:n tikihtowa o:me taman *este** n' tein ista:k wa:n chi:chi:ltik, n' i..., n' i..., ¿n' ixo:chio ke:niwki, mokehketsa, mopahpampilowa? Pos de n' chi:chi:ltik ihkó:n yowi, wa:n ihkó:n mopampilowa tepitsi:n. Wa:n oksé ne:n, pos nikitaya ne:n de n' ista:k, yeh no: *igual** ihkó:n panki:sa, pa:nki:sa kua:..., *de que** ihkó:n wa:n ihkó:n motekpa:ntiw n' iteyo. Motekpa:ntiw kualtsi:n ihkó:n. Entó:s de chik..., chika:waya ihkó:n mopilowa ihkó:n, wa:n oksé: pos no:, no: *igual**, ihkó:n nas..., nakasikayowi ihkó:n, nijo:n a:mo, tak kita:ni de n' iteyo. N' iteyo ne: kita:ni *porque** kipia ne: ihkó:n ne:n miak n' iteyo pos ke:meh eskia no: mo..., no: kwi:ka. Ma:ski moketsa ihkó:n, *pero siempre** kita:ni, mi:xpilowa. E:mah, yehwa yo:n neh nik... ¿N' iteyo we:lik oso a:mo we:lik? Pos n' iteyo nijo:n a:mo, a:mo ke:man tikitah mah, mah se: kikua. *o** mah se: kita kikua chiktehsi:n, a:mo. I..., komo a:mo xi:i:ni wa:n tatampa ya de ne:n, ixwa n' iteyo. Yo:n ixwa. Wa:n a:mo ke:man nikita mah kikua ne:n, se: kikua. Yehwa sah ne:n se: kikua ne:n, yo:n a:mo nikihto:s tikihki:xtili:tih n' ima:yo sah, yo:n nochi se: kikua. Nochi de n' ikowyo komo seh..., sehselik, pos nochi se: kikua. Nochi, nochi we:lik. *Bueno** pos pané: nochi a n' tein i:n, tte:chnohno:ts i:n o:me taman wa:wkilit i:n tein teh tiki:xmattok. A:man xite:chili ne:n, moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de ne: xola:lpan, de San Miguel Tzinacapan.