Ekintsi:n xte:chnohno:tsa de yo:n xo:chit ta:lpa mowi:wila:na, yo:n kito:kah kanah ika kaltsi:ntan, yo:n mono:tsa yowalxo:chit, ke:niwki ne:n ixiwyo, ke:maniá:n poso:ni, ox tikmattok wa:n ox se: kikui ne:n xo:chit. Pos yo:n yowalxo:chit, neh niki:xmattok, *porque** no: nikpia ne: kaltsi:ntan, ne: kowtah tietoyah nikto:kak no: se: *we:imata**, ekintsi:n we:i *mata** mochi:w, wehka:w ya. Wa:n yo:n, yo:n a:mo kachi wa:ktani n' ima:xiwyo, tihtila:wak mochi:wa n' ima:xiwyo ke:meh tiki:xmattok yo:n kowke:span ne: we:ikowtah mochi:wa, yo:n kiliah noh..., nohpal, noh..., nohpalxo:chit, yo:n kowke:span mochi:wa, itech mayo poso:ni ata yo:n. No: iw..., no: iwki a i:n, ne:, pero i:n yowalxo:chit kachi tila:wak, kachi tila:wak ne: i..., ima:xiwyo, tihtilaktik ke:meh nohpal. Ke:meh nohpal yo:n seki:n kwa:lkuih ne: parahko kinamakah, yo:n se: kikua, yo:n, yo:n xiwit, ihko:ni, pané: we:weyak sah, yo:n nohpal wi:tseh parahko yeh tila:wak pero yewaltik sah mahyá: tilameh. A:mo, n' ta: ne: we:weyak, sake:ra oho:me *cuarta de** we:weyak xo:chit mochi:wa. Wa:n ompa tamiti a xo:chitsí:n, sepa se: ki:sa n' itsmol, mosa:sa:lowa ihkó:n, ke:meh nohpal mosa:salowa iwki. Kihki:sa ma:we:weyak xo:chit wa:n ke:meh, semi pata:wak ke:meh ke:meh ehe:yi mahpil de, na:wi mahpil de pata:wak xo:chit mochi:wa, ke:meh na:wi mahpil, de se: ma:kpal tikihto:ka:n. Iwki de pe:..., pa:pata:wak n' xo:ch..., n' xiwit mochi:wa, wa:n ka:mpa kua:tami sepa se: ki:sa n' i..., ixo:..., iitsmol sepa, mahyá: moskaltia i..., ixiwyo sah moskaltia. Ompa sepa se: ki:sa ne:n iitsmol, sepa ki:sa sepa se: achi mota:lia ihkó:n, wa:n iwki mosa:sa:lohtiw ihkó:n, wa:n ke:mah i:n *tiempo** ya, ekintsi:n i:n *tiempo** ne:, itech i:n, i:n julio, agosto, poso:ni a ne:n xo:chit, mota:lia ike:span na:lki:sa ne: xo:chit ke:meh yo:n nohpal moketsa, mochi:wa nohpal. Ki:sa xo:chit metsweyakaxtik, metsweyakaxtik ki:sa, ke:meh se: *cuarta** n' imets mochi:wa yo:n. Wa:n poso:niti a n' ikua:pan ne:n xo:chitsí:n, ma:we:weyak telpihpitsaktik n' ima:..., ima:y, ipanko pihpitsaktik mahyá: ima:y ima:y tein ika pi:ktok, wa:n mo..., mopata:wa tepitsi:n de ihkó:n, ach..., a:chipetik kostik, a:chi:petik yo:n xo:chit. Niki:xmattok neh *porque** nikto:ktok nepa ne: yo:n xo:chit. Wa:n yehwa n' kiliah yowalxo:chit yo:n. Wa:n tepitsi:n ahwiya:k tepitsi:n, pero a:mo semi, tepitsi:n ahwiya:k yo:n xo:chit. Wa:n yehwa n' kiliah yowalxo:chit, a:chi:petik sah, kostika:chi:petik a:mo kualtsi:n, a:mo kualtsi:n itapalo, sayoh kostika:chi:petik. Metsweyakaxtik sah mochi:wa n' xo:chit wa:n poso:ni ihkui:ni sah motapowa tepitsi:n wa:n ompa sepa wa:ki a. Yehwa n' kiliah yowalxo:chit, i:n *tiempo** poso:niti a ekintsi:n. E:mah, ka:m..., ma:ski tsikitsi:n ok ne:n ka:mpa kito:ktokeh ekintsi:n poso:niti a nochi, ekintsi:n i:n *tiempo** xo:chiowa. E:mah, a:man i:n xo:chiohtok, ih...., nikitani, miakka:n nikitak ihkó:n poso:niti a. kepotsitsi:n onkak. Pero metswe:weyak mochi:wa yo:n, mop..., mo..., ki:sa ike:span ixiwyotsi:n wa:n mochi:wa metsweyakaxtik xo:chit. Yehwa n' kiliah yowalxo:chit. E:mah. ¿Wa:n yo:n ke:yeh n' kiliah yowalxo:chit? Ta:k i:pa iwki kito:ka:ytiah sah, pero nejo:n a:mo poso:ni yowak, ta: komohkó:n yowak sah m' poso:niskia, n' ikintsi:n nika:n onkak kapotsitsi:n, nikihtowa neh, yeh ika nimolia, de poso:ni, pos iwki taxi:ko:skia sake:ra o:me, e:yi to:nal poso:ntok. E:mah, pero a:mo soh poso:ni yowak sah, sanoke, poso:ni, *de que** poso:ni chika:waya pos iwki ompa yetok xo:chitsí:n. E:mah. ¿Wa:n yo:n xo:chit kuali se: kikui teihsá:? Kanah, kanah. Nio:n se: ka:ketsas, se: kineki sah, a: pos yo:n kuali, a:kin kineki ka:ketsas, kuali kiki:xtia ne: ka:mpa yetok wa:n ka:ketsa pero, xo:chit sah n' kitekih. Komohkó:n kitek ne:n ima:xiwyo, kwehwelowa ya n' taktso:n. Kke..., kkechkoto:na wa:n i..., wehweliwi a, sepa itsmoli:ni pero se: kwehwelowa n' itaktsoyo. Komo se: kineki se: ka:ketsas mah se: kima:..., kitsi:nehke:wa n' ka:mpa aktok wa:n wa:n se: ka:ketsati a n' ika se: tehsá: se: kketsati a. Pero seh se: sah mochi:wa xo:chitsí:n, ihkó:n moahkokehketsa. Ke:mah, wehweitsitsi:n, ihkui:kui:ni n..., ke:meh, ke:meh yo:lohxo:chit de toma:wak ihkui sah poso:ni ihkuí:n ikua:pan. Kostika:chi:petik yo:n xo:ch..., wa:n mestwe:weyak ihkuí:n de me:tswe:weyak ke:meh ke:meh se: se: *cuarta** n' imets. E:mah. Wa:n pané: *medio**, wihwitstik ihkó:n tepitsi:n, ima:xiwyotsi:n ki:sa ihkó:n, ki:sti:w niman *cuando** yowi ikua:payo ihkuí:n poso:niti, yehwa yowalxo:chit. Wa:n kito:kah ixiwyo. Xiwit se: kito:ka, xiwit. Xiwit sah wa:n xoxoktik ne:n i..., ima:xiwyo, xoxoktik, pero tilaktik. ¿Wa:n yo:n, yo:n xo:chit i:pa ta:lpan mochi:wa, a:mo mochi:wa kowke:span? Ko..., mochi:wa [ko]mo,[ko]mo se: kuomakak panki:sa wehkapan, itech kahfe:n komo se: kito:kak, panki:sa komo se: kineki, yo:n a:mo mochi:wa ta:lpan, sanoke moahkokehketsa ihkó:n panki:sa, *porque** wehwei mochi:wa n' ima:xiwyo, motohtoma:wa no:. E:mah, ihkó:n panki:sa ihkó:n teihsá:, itech kahfe:n se: ki..., se: ki..., se: kkuomaka, pos ompa ihkatok, se: kkowkechia, panki:sa xo:chitsí:n. E:mah. A:mo mosowa ta:lpan yo:n, yo:n pa:nki:sa ahko komo se: kineki, se: kito:kas wa:n panki:sa. Pané: nochi a ne: i:n tte:chtapowih yowalxo:chit, moto:ka:y wa:n moxola:l. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n ne:n noxola:l ne: San Miguel Tzinacapan.