*Bueno**, pos neh niknekia nimitstahtani:s, i:n kilwiah teswakuowit, ¿ka:nachi tiki:xmati, ka:nachi kuowtsitsí:n tikmati onkak?, n' teh tinemi, tiki:xmattinemi. Ke:mah, pos neh niki:xmati, nikaki ihkó:n kihtowa *que** miak taman teswat onkak, pero neh niki:xmati sayoh na:wi taman. Se: taman ne:n teswakuowit, yo:n kiliah ma:pa:pata:wakteswat oso ista:kteswat, ma:pa:patawak neli wa:n wehweikuowit mochi:wa yo:n teswat, wehweia, komo ne: we:ikuowtah mochi:wa ye:kwehweikuowit wa:n ma:pa:pata:wak wa:n i:xahalaxtik tepitsi:n, wa:n nejo:n no: teyowa, iteyo, iteyo no:, no:, no: tihti:ltik n' tein chika:wak a, kie:kkuah pe:sohmeh, kie:kkuah te:na:ka:l[meh], kie:kkuah, miak taman chiktehmeh kikuah yo:n iteyo. Yehwa yo:n ma:pata:wakteswat oso ista:kteswat tikiliah. Yehwa yo:n nejo:n kuawit. Wa:n ik..., se: taman. Wa:n ika o:me taman nik..., nik..., kiliah, tiki:xmatih tehwa:n takua:wakteswat. Yo:n takua:wakteswat mochi:wa ke:meh nika:n Tahchiktekopa, ka:mpa xihxiwka:wal, ka:mpa kahfe:ntah, de a:mo se: tawi:teki, mochi:wa yo:n takua:wakteswat, wa:n i..., ita:kilo *como que**, pero n' ixiwyo, ach..., tikihto:ka:n ixiwyo achto, ne:, ma:xoxoktik wa:n tepitsi:n ma:ka:na:wak wa:n ye:kma:i:ka:ntahtalwayoh n' ima:i:..., ima:ta:mpa yo:n teswat. Wa:n tein ike..., ikechtayo, ikechselo tein ikowyo xoxoktik. Wa:n takua:wak n' teswat, ye:ktakua:wak ne:n i..., i..., imetskowyo. Wa:n ne: mochi:wa n' i..., ita:kka ya, *iracimitos**, *por racimito** mochi:wa wa:n tei..., tein, tein selik ok xoxoktik wa:n *cuando** chika:waya ya ne:n, oksi yo:n kowtet no: ti:ltik mochi:wa. Wa:n yo:n kualtia no: para kuilo:t, para t..., tein, tein nohne:lmeh *más**, kualtia para kuilo:t wa:n tein tepitsi:n i:xtohtoma:wak a, kualtia para kale:waltsitsí:n *o para** taihtiyo:tsitsí:n de se: kali. Yehwa, yehwa n' tein tikiliah takua:wakteswat, ye:ktaxi:kowa, a:mo okuilowa wa:n semi eti:k. Yo:n kuowit se..., semi eti:k ata. Semi eti:k yo:n. Yehwa yo:n tikiliah ne:n takua:wakteswat, ika o:me taman. N' ika e:yi taman ne:n teswat, ne:n tikiliah yo:n ma:pisi:lteswat. Yeh mochi:wa nikahkuí:n ihix..., ka:mpa ihixta:wat, ka:mpa xiwka:wal, ke:meh nika:n A:tekohkomolkopa onkak yo:n ma:pisi:lteswat. Yo:n ata mochi:wa wa:n yo:n moma:ytia *más**, kachi moma:ytia n' ikechtan. Mahyá:, mahyá: yo:n ika mokua:tsakuah koyo:meh, yo:n kiliah *sombrilla**. Ahko ye:kma:yeh n' i..., ikechtan, telma:yeh n' ikech, wa:n ye:kma:pisi:ltik wa:n no: *cuando** teyowa, ye:kteyowa miak, ne: ika *racimo** we:i mopilowa, wa:n iteyo no: xoxoktik wa:n ye:kpisi:ltik kachi. Wa:n *cuando** oksi a, tihti:ltik n' iteyo n' tein chika:wak ya, wa:n kie:kkuah yo:n chiktehmeh, miak taman chikteh kikua yo:n, yo:n ma:pisi:lteswat, kikuah ke:meh yo:n te:na:ka:lmeh, kikuah yo:n kuitatohtokmeh, kikuah yo:n, yo:n koyoltsitsí:n wa:n kikuah papa:meh no: wa:n kikuah yo:n kuapeto:nchiktehmeh, ata yo:n pané: kua:pitstikeh, yo:n ika *montó:n** nemih. Yehwa yo:n kie:kkuah nochi yo:n kowtet kitelwelitah. Yowi ika e:yi taman ne:n teswat. Wa:n se: taman teswat ne:, yo:n ne:, kit tikiliah we:ikowtahteswat nikilia *porque** mochi:wa ne: kowtahpa, nika:n a:mo mochi:wa, kahfe:ntah a:mo mochi:wa. *o** ixta:wat nika:n a:mo mochi:wa. Mochi:wa ne: we:ikowtah se: kahsi, wehweikowit mochi:wa ata. Wa:n we:weyak wa:n seki no: kualtia, komo se: kahsik melaktsí:n kualtia para taihtiyo:t, yo:n no: teleti:k wa:n iwki ne: tikiliah ne:n, we:ikowtahteswat *porque** ye:kma:wehwei wa:n ima:kowyo chi:chi:ltik ne:n xiwit wa:n i:xahalaxtik n' ima:ko, semi i:xahalaxtik wa:n ima:tampa ne:, xaxakachtik. Yehwa yo:n tikilwiah ne: we:ikowtahteswat wa:n ikowyo ne:, tein, tein ikowyo ya, mochi:wa ne: *esquinado** mahyá: yo:n *esquinadoxokoyo:lin** kiliah, na:..., na:wi *esquina** kipia wa:n ka:mpa *esquina** eskia m..., eskia pata:wak, tekochtik yo:n kuowit mochi:wa, tehtekochtik na:wka:n. Wa:n ika yo:n mochi:wa yeh ne:, na:wi *esquina** kipia, wa:n yo:n *cuando** wa:ki, ihi:xtsahtsaya:ni, *mero** ka:mpa yo:n tekochtik tsahtsaya:ni e:witika:. Iwki n' kichi:wa yo:n kuowit takua:wakteswat wa:n teleti:k neli mochi:wa. Wa:n yehwa yo:n *cuan..., cuando** wa:ki i:xtsaya:ni, wa:n mochihkolowa, komohkó:n tepitsi:n pitsa:wak ata mochihkolowa yo:n kuowit, chihchihkoltia n' *cuando** wa:ki. Yeh, yehwa ika na:wi taman teswat niki:xmati. Wa:n yehwa yo:n, pos yehwa ya no: niki:xmati neh *o** teswakuowit kilwiah, ¿wa:n teh tiki:xmati *que** nochi *serbiro:s para** kalkuowit? Pos nochi kualtia tein yo:n teswat nimitsilia takua:wak, ne:, tein we:ikuowtahteswat, kualtia para kalkowit, para taihtiyo:t, para, para kale:wal, kualtia yo:n *porque** takua:wak. Wa:n a:mo okuilowa nochi, nochi n' taman de teswat a:mo okuilowa yo:n, porin takua:wak tak *o** a:it ke:ní:w, a:mo okuilowa nochi teswat, ke:meh i:n tein ma:pisi:lteswat wa:n i:n tein takua:wakteswat, wa:n yehwa i:n, i:n teswat tein seki tikin..., ma:pa:patawakteswat yo:n tein wehweiteswat, tein, tein ista:k tikiliah, Yo:n no: kualtia teih meh..., mihmiltsitsí:n no: kualtia para kale:waltsitsí:n *o para** taihtiyo:tsitsí:n kualtia yo:n, yo:n tein ma:pata:wakteswat. Nochi n' teswat na:wi taman nochi kualtia komo melaktik ne:n ikowyo. Wa:n a:mo okuilowa yo:n kuowit, ne:chiliah, yo:n ch..., n' iswat, yo:n kuowit, nochi a:mo okuilowa, taxi:kowa nochi wa:n takua:wak. Wa:n nochi eheti:k, *lo que, lo que es clase de** teswat nochi eti:k. E:mah, yehwa yo:n kuowit. ¿Wa:n ka:n teh kualtia para teihsá: oksé:? Para s..., pos neh nikimattok tein achi *regular** pos kualtia para kale:waltsitsí:n *o para** taihtiyo:t *pero para tabla o para, para** teihsá: ihkó:n a:mo *porque** a:mo wehwei mochi:wa semi, pihpitsa:wak. ¿Wa:n ita:kka, teihsá: *serbirowa**? Pos ita:kka kikuah chiktehtsitsí:n, okuilimeh kikuah, wehweiokuilimeh ke:meh yo:n ke:meh yo:n pe:sohmeh kikuah, yehwa:n kikuah n' ita:kka. ¿Ka:n, ka:n no: kuali se: kikua:skia? Tak ka:n se: kimati, ka:n, ka:n ke:man tikuah yo:n, tikuah n' tehwa:n semi ti..., kapolin tein yo:n ixta:wat mochi:wa pero yo:n seki kapolin a:mo, a:mo tik..., a:mo tikuah n' iteyo. ¿Wa:n itako:yo tein moka:wa ya? Pos n' itako:yo kualtia para kowtati:l, pos takua:wak yo:n wa:n xo:ta, semi kownexkowit n' kihtowah, pero, pero semi x..., xo:ta kualtsi:n. ¿Wa:n timolia, Yo:n a:mo tekoloh yo:n, nochi kownex sah. wa:n timolia *que** kualtias mah se: kise:sentili wa:n se: kwa:lkuis para se: icha:n? Pos, ke:n kanah, ta: pos para tiko:mit kualtia wa:n tein kuali ok, ke:meh yo:n tein kualtsitsi:n pihpitsa:wak mela:wak, kualtia para kalkowit. A:, pos neli. Yehwa sah yo:n nimitstahtani:snekia neh, *que, que** yo:n teswakuowit ne:chiliah *que** semi telkuali yetok para teihsá: te:chpale:wi:s. Wa:n nimolia neh para nitako:wtamatis, mah se:, mah nimitstahtani *porque** teh tiki:xmati ne:, ka:mpa tinentinemi *o** xa: teihsá: kualtiaskia, ita:kka xa: kuali se: kikua:s, it..., ikowyo tein ima:tako:yo, k..., ta:ká:n a:mo teh, ta:..., ta:ká:n a:mo teh kualtia, pero komohkó:n tikita *que** kuali se: kitati:s, mah se: kwa:lkui kalihtik, pos no: nikmati a neh para, ka:mpa nikitas wa:n ka:mpa nikahsis pos nimotehte:moli:s wa:n nikwa:li:kas a, nik..., nikitas kox neli. Pos yehwa sah nimitsilih ke:ní:w ne:n niki:xmati n' kuomeh, ke:ní:w mono:tsa, ke:niwki wa:n ka:ni mochi:wa wa:n wa:n ke:yeh, toni n' kitatekiwtiah. A:man no: xne:chili, ox iwki a n..., yo:n niki:xmati neh oso no: taman teh tikmati motatekiwtia yo:n kuowit. Teihsá: motatekiwtia oso n' ita:kka xa: we:lik, xa: tikmattos n' teh, *porque**, seki tikmattokeh *que** a:mo nochi we:lik, a:mo timo:tenakiah n' tein a:mo te:chne:xtilihkeh n' tota:tahwa:n *que** tikua:skeh yo:n kowtet, ta:ká:n te:pahwih. A:mo se: kimati, pero a:, yo:n a:mo, pané: tehwa:n a:mo tikuah yo:n kowtetsí:n, kikuah chiktehtsitsi:n. Pos neh no: niki:xmati, *que** yo:n kowtsí:n *cuando** ta:ki, nochi kowtahokuiltsitsí:n ika motekipanowah. Yehwa n' kikuah, *mientras** onkak, *cuando** onkak, motekipanowah ika wa:n *cuando** a:mo tei, no: kihyo:wiah. Pero yehwa:n kite:mowah okseki ta:kilo:tsitsi:n, tein ompaka onkak, a:mo a:mo semi kichi:xka:yetoskeh yo:n teswakuowit, *porque** pos a:mo nochipa n' onkas. Yo:n sayoh panowa sah n' *cuando** onkak wa:n *cuando** tami, pos n' tapialtsitsí:n kite:mowah sepa okseki, *porque** yo:n teswakuowit n' teh tiki:xmattok pos no: yehwa ya neh niki:xmattok. Kati:yeh n..., neh niki:xmati, *porque** nimotekilia i:ksá: para nokalkow, i:ksá: para nokuilo:w, ke:mih i:n nikchihchi:wa nokaltsi:n *de cartón**, wa:n a:man te:chmakah se: nepale:wi:l, ki..., te:chwa:ltemo:ltiliah n' koyo:meh, de para tikua:tsakuaskeh tokaltsi:n ika yo:n a:mat, pos semi tapale:wia yehwa yo:n kowtako:t, wa:n yehwa neh nimosentililia, *cuando** nohne:lmeh ok. Wa:n *cuando** wehweia ya pos tik[ta]tekiwtiah ya teihsá: okseki ika, tik..., tik..., tikta:liliah tokale:wal, t'ta:liliah totaihtiyo:w, wa:n nochi yo:n teswat n' tikuih *porque** yehwa n' kachi chika:wak de nochi:n. Yehwa ya no: *mero** niki:xmati neh. A:mo teh niki:xmati ok oksé: kipiaskia, nio:n no: se: kikua n' ita:kka, nio:n tei, i:pa tapialtsitsí:n sah n' ika motekipanowah *cuando** onkak wa:n yehwa sah. Yehwa sah pos nimitstahtania wa:n Yehwa sah no: nitako:wtamatisnekia neh no: ne:... xne:chyo:lmela:wa para ihkó:n no: nikmatis a *que serbirowa** toni, *o sea** toni mo..., toni n' kualtias. Ke:mah. Pos, yehwa sah tiknekia tikmatis wa:n soh ne:, nimitsili:ti noto:ka:y, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez, de, noxola:l San Miguel Tzinacapan. Pos neh no:, nikuowtahnemi, wa:n no: nikitstinemi, pero neh nimono:tsa Juan de los Santos, wa:n n..., yo:n ta:k..., yo:n kuowtsitsí:n nikitstinemi wa:n no: yehwa ya n' tiki:xmati, no: *que** yehwa yo:ni n' kualtias para te:chpale:wi:s i:n tehwa:n tima:se:walmeh.