Pos 'te:chnohno:tsa *compadrito**, t'nekih timitstahtani:skeh, ox tiki:xmattok yo:n kowtet kiliah tepe:tomat, ka:ni mochi:wa, ne: katí:n achi de wehkapan mochi:wa n' kuowit, o..., ox se: kikua oso oso ka:nah *compadrito**, yehwa n' tiknekih timitstahtani:skeh. żA:, tikneki tikmatis *compadrito**? Pos neh no: nikmattok, ke:meh nika:n a:nalpa ninemia, Ke:mah. ka:sá: ika onkak a:te:n, a:te:nte:noh oso ihkó:n ka:mpa paniá:n kahfe:ntah kasá: ika etok. Wa:n semi mochi:wa ka:mpa tepe:tah, itsi:ntan tepe:t no: onkak. Wa:n yo:n no:, no: we:lik, *cuando** nejo:n..., yo:n no: wehkapania, no: wehkapan momela:wa ne:n kowtsitsí:n wa:n nijo:n wehkapania wa:n ompa moma:ma:yo:tia ya. Yo:n moma:yo:tia, ihkuí:n yowi n' ima:y, wa:n ompa ya ne: mochi:wtiw ne:n iteyotsitsi:n. *Cuando** ihkó:n, *cuando** aya:mo, aya:mo chika:wak, pos nijo:n xohxoxoktik, xohxoxoktik, wa:n s..., de, de chika:waya ya nijo:n, chihchi:chi:lewi, achi kipia pané: n' ipanpohpoto ihkó:n, kiliah ihwitsitsí:n, n' ipaniá:n. Pom..., pampohpototik, mohmoloxtik. Mohmoloxtik. Wa:n nijó:n no:, no: welik. Seki, seki tikuah. Tikmase:wah nochi yo:ni, ke:meh yo:n, si..., we:lik. We:lik. Wa:n pos no: kikuah ne:n yo:n pe:sohmeh, yo:n no: kikuah. *Porque** yo:n no: semi we:lik, kipa:nxi:i:niah niman wa:n pos yo:n no: kualtia para seki ihkó:n se: kkuiti, pero para teihsá: ihkó:n se: kalyekawiltsi:n se: kite..., tekis nijó:n kowtsí:n, pos nijo:n nehwa nikita okuilowa. Ki..., ki:sah nika:n okuilimeh wa:n nijo:n *después** niman posteki. Yo:n a:mo kachi kikuih, a:mo kachi kikuih para teihsá: ke:meh i:n kaltsí:n se: kichi:wa, pos a:mo kachi kikuih *porque**, pos nijo:n ma:ski neh nikita, ma:s chika:wak me:tsti ihkó:n, pero nijó:n okuilowa. Yo:n kikuih no: s..., kow..., kowtati:l, se: kitahtapa:na, pero yo:n seki kualtsi:n tahtapa:ni wa:n seki achi tehtetsi:ltik. Melaktik. Mehmelaktik wa:n kipia ne:n ii:x, neli a:mo we:wehka *bueno** ihkó:n *cecerquita** nijo:n, kipia. *Cuando** se: kitapa:na seki tei..., ye:ktakua:wak, seki pané: yo:n ihilpitok. Wa:n seki kualtsi:n ne:n, mela:wak, de n' mela:wak kualtsi:n se: kitapa:na. Ke:masá: sake:ra na:wi se: kki:xtia. *Siquiera** na:wi wa:n pos yehwa yo:n imahma:yo achi hkuí:n pihpitsaktik, wa:n kualtsi:n ihkó:n yowi wa:n imahma:te:mpan ihkó:n mo..., mosahsa:lohtiw ne:n iteyotsitsi:n, N' iteyo. wa:n yehwa yo:n xohxoxoktik *cuando**, tsikitsitsi:n ok selik wa:n *cuando** chika:waya kualtsi:n ihkó:n kostitiw, kostitiw *hasta** chi:chi:le:wi a. De chi:chi:le:wi a, seki panxi:i:ni wa:n se: kiteki a wa:n se: kimahse:wa ya no: *porque** yo:n no:, no: tsope:k. Tsope:k no:. Cho:kiloh no: semi. Tsope:k sayoh *que** nijo:n ista:k ne:n icho:kilo, icho:kilo. Ista:k wa:n se:..., ka:mpa te:kui ihkó:n a:mo kineki ki:sas, *hasta** se: ima:ko ihkó:n moka:wa sasaltik. No: uwki n' a:makowit. Moka:wa sasaltik ihkó:n, a:mo, a:mo kineki niman ki:sas, ma:s se: momahtekia ihkó:n, pero a:mo kineki ki:sas *porque** semi telchika:wak nijó:n i..., icho:kilo, icho:kilo ista:k. Wa:n yehwa yo:n, pos moma:mehmela:wa ihkó:n miak mota:lia, wa:n yo:n no: wehweia. Wehweia. No: wehweia seki. Wa:n yehwa yo:n onkak tech n' a:te:n wa:n pos kikuih a:te:nte:noh oso ka:nsá: ika ihkó:n se: kita, ka:sá: ika kahfe:ntah yetok ihko:ni, pero a:mo no:wiya:n. Semi e:wi ihkó:n tehtepe:tsi:ntan ihko:ni wa:n pos yehwa yo:n tik..., tikiliah tepe:tomat *porque** pos nijo:n, seki tikiliah tepe:tomat *porque** seki tepe:yoh onkak. Tepe:yoh. Tepe:tsi:ntan onkak *por eso** kiliah tep..., tepe:tomat. Tepe:tomat nijo:n, ke:meh eskia yo:n tomat no:, pero ne: no: oksé: taman, tsikitsitsi:n. Wa:n tomat no: se: taman, ahalaxtik wa:n ne: achi mohmoloxtik, mohmoloxtik n' ipanko nika:n. Wa:n de yo:n ne:n moka:wa n' iteyotsitsi:n kualtsi:n ne:, pohpochiktik. Pohpochiktik n' iteyo de yo:n se: kki:xtilia n' ipane:wayotsi:n, moka:wa sayoh n' i..., n' iteyo ihkó:n ohololtik wa:n pos no: seki pampihpi:ktok, ke:meh eskia ihkó:n kipia n' i..., n' ipampi:kka. Pero pos yo:n a:mo, yo:n i:pa a:mo teh kualtia para nikihto:s n' i..., n' iteyo para teihsá: se: tama:chihchi:walis, yo:n se: kitamo:ta ya. A:mo, a:mo no:... Pos ne:, ka:nsá: se: kita ixwa ihkó:n, ompa ne: ka:nsá: ika ihkó:n mo..., i..., i..., kiowalte:mah ne:n pe:sohmeh, wa:n ki..., ompa ne: ixwa ya. Ompa ixwa, mia:kka:n ka:n..., se:, se: kita mehmelaktsitsí:n. Ke:meh yo:n, xa: yehwa yo:n *compadrito** nikmattok, *a ver** xa:, xa: kachi tikmati teh *compadrito, de que**, teh xa: kachi tikmati ke:meh i:n kowtah tinemi, xa: kachi tik..., tikita wa:n pos nehwa yehwa yo:n neh nikmattok sah *compadrito**. Pos ke:mah. Ke:mah pos yo:n kow..., yo:n kowtet no: niki:xmattok *que** tepe:tomat, nejo:n, Pero neli mochi:wa melaktsitsí:n, *cuando** kone:meh ok melaktsitsí:n kualtsi:n mochi:wa yo:n, yo:n kowit. Seki ki..., kikuih, tein kwelitah melaktsitsí:n, kitekih para kalkowit neli kihtowah ka:n taxi:kowa porin niman okuilowa wa:n a:mo chika:wak yo:n kowtsí:n wa:n moskaltia neli niki:xmattok ne: kowtahpa se: yowi, semi onkak i:n Masa:owatah. Ye:kwehwei kowit mochi:wa, ompa nochi yehwa yo:n, yo:n ka:mpa chamakihtah katka. Ye:k, ye:k miak mochi:wa yo:n tepe:tomat wa:n i:n *tiempo** mayo ihwa:k n' chik..., ihwa:k n' chika:waya, kie:kkuah m' pe:sohmeh, wa:n neli mo..., motekpa:na imahma:tsi:ntan, ke:meh kahfe:n *mero** ta:ki, ke:meh kahfe:n. Mopihpilowa imahma:tsi:ntan wa:n ompa ne:n ita:kka motekpa:na, wa:n *cuando** chika:waya, *cuando** selik ok xoxoktik n' iteyotsitsi:n ne:, ne:, de selik, *hasta** chi:chi:lewi *cuando** oksi a. De oksi a pos kipampi:xowah n' okuilimeh wa:n kie:kkuah n' chiktehmeh, papa:meh no: kie:kkuah. Yo:n kowtanchomeh no: kie:kkuah yehwa yo:n kowtet wa:n nejo:n neli no:, no: we:lik se: kikua, tein kone:t, kowkone:t ok kuali se: kite:nteki komo se: ki:sati ne: kowtah, se:, se: kitamo:ta wa:n se: kkualia n' iteyo. Wa:n yo:n i..., i..., tein tomatsitsí:n ya ye:k..., komohkó:n nejo:n miak se: kikuah ya pané: te:nenepi:lxole:w porin yo:n ye:k..., ye:kpohpotokyoh, mohmoloxtik yo:n i..., ke:meh *durazno mero** ata. *Durazno** no: iwki pamohmoloxtik, no: komo se: kipantetexoh iwki ke:meh yetok yo:n *durazno**, komo a:mo se: kipanchipa:w, ye:kte:te:nkokoh no: n' i..., ipane:wayo, no: iwki n' tepe:tomat no: te:te:nkokoh. Wa:n iteyo i..., iteyo itsi:ntan, ka:mpa se: kitse:oh..., kitsi:nkohkopi:na, ye:k no:, ye:kcho:kiloh ata. Wa:n *hasta** se: tea sah tea komohkó:n a:mo se: kichipa:w yo:n, iwki se: kikua nochi ika n' icho:kilo ta: pos, yo:n we:lik nochi iwa:n icho:kilo ya, pero se: te:..., te:te:nkokoh n' [...], pané: *fieroh** se: kimati se: ite:noh ya. Wa:n neli ye:kte:kui yo:n, ye:kcho:kiloh ke:meh a:makowit no: iwki yo:n, ye:ksasaltik ata. E:mah, yehwa yo:n niki:mxattok *compadrito** yo:n te:pe:tomat, mochi:wa ne: kowtahpa, nikahkuí:n a:mo mochi:wa, pero nehkuí:n kowtahpa mochi:wa semi ata. Ompa mochi:wa ne:wí:n kowtahpa wa:n pos neh no: nik..., nikitak ke:meh yo:n *a veces** kima:..., kima:pohpostekih ne:n Mochi:wa. E:mah. n' okuilimeh wa:n ompa n' ima:tampa, neh ke:masá: seki nikita ne:n ike:span, mota:lia yo:n kualtsi:n no:, *semillita** no:, no: we:lik, ihista:k, kiliah chiko:mpah. Chiko:mpah *porque** kualtsi:n nehnextik ihkó:n, xa: no: tiki:xmattok *compadrito**, ihkuí:n yohyowaltik wa:n ima:tampa n' ike:span mopihpilowa. Ompa n' ike:span mopihpilowa, ke:masá: pos ompa niman se: kita pos *cuando** se: kita nijo:n ne:stok ke:meh tehkoh ne:n N' okuilimeh. pe:sohmeh, okuilimeh, yehwa ya tak ne:n... A:mo nikitstok n' takuatsitsi:n kox kikuah, pero n' okseki okuilimeh, ki..., kikuah tein yeski ne:n okuilimeh ihko:ni ki..., kitekih. Ke:masá: se: kita nochi ma:wahwa:ktok, de kitila:nah kima:pohpostekih, n' ima:y nochi kipostekih *porque** yo:n achi teiktik. Ke:mah. Achi teiktik n' ima:y, ne:n, de kitila:nah posteki, posteki wa:n seki pa:nwetsi wa:n seki ompa moka:wa ya. Wa:n pos yehwa yo:n nikmattok, ika yo:n neh tepitsi:n nikmati *de que** pos nijó:n we:lik no: pero, pos nijo:n a:mo nochi tikmatih. Ka:n nochi se: kimati. A:mo nochi tikmatih, seki tiki:xmattokeh wa:n seki a:mo nochi tiki:xmatih, pero i:n tehwa:n tik..., Ke:meh nehwa no: tinentinemi ne:wí:n kowtah, pos no: tiki:xmati *compadrito**. E:mah. Ke:mah, ke:meh i:n se: nemi kowtah se: ki:xmati kowta:kilo:t wa:n se: mote:nakia san tein a:mo. Pero tein a:mo yowih kowtah ompakawí:n a:mo ki:xmatih yo:n kowtet *compadrito**, yo:n toni, a:mo kimatih ox we:lik. A:mo ki:xmatih. E:mah, neli, neli tsope:k yo:n kowtetsí:n, tsope:k wa:n ye:kaha:yoh wa:n wa:n niman pa:ti, ko:mo se: kehkoltih kalihtik, se: kwa:lkui ke:ski se: ikalihtik, [se:] kwa:lkui *puro, puro** iteyo ya sah, *porque** nochi a:ki:sa, pihpitsi:niki. Pos ne: ke:man neh nikitaya ne:n nota:tahwa:n kwa:lkuiah ika se: ko:ntsí:n, ika se: ko:ntsí:n ihkó:n kiliah me:liohko:mit. Kwa..., kkuitih ya ne: tikma:tekitih, *porque** yo:n se: kitsetselowa wa:n semi pa:ti, E:mah. *porque** yema:nik. Yema:nik. Entó:s kkuitih se:, ika se: ko:ntsí:n, ke:masá: pa:tiki moka:wa ta, itech n' ko:ntsí:n ompa n' ia:yo. Ia:yo. Nijó:n ia:yo no: kuali se: tai. s..., i..., no: se: tai, moma:nelowa iwa:n icho:kilo, pos n' icho:kilo a:mo se: kita ok, *porque** nijo:n, ista:k n' icho:kilo wa:n pos se: kita *porque** se: ima:ko mopepechowa. Mopepechowa ke:meh, yo:n sasaltik ke:meh yo:n chi:chiwala:yo:t, yo:n kiliah, kualtsi:n no: kikuih, s..., no: *hasta** no: se: kkuiskia ika se: tapepecho:skia, ta: sasaltik. Sasaltik neli. pero, a:mo, a:mo kikuih *porque** tsikilitsitsi:n sah ki:sa de itsi:ntan de ne:n, Kanah, yo:n a:mo. ne:n tepe:tomat, itsi:ntan sah ki:sa. Ompa sah. Pos yehwa yo:n neh nik..., nikmattok [...] *compadrito**. Ke:mah, no: yehwa niki:xmati neh *compadrito** yo:n. No: iwki niki:xmattok yo:n kowtet, neli ne:, ka:n teh *más** semi *serbirowa** soh se: kikua sah komo se: kineki, komo a:mo pos ompa moa:wilowa ne: kowtah, kikuah okuilimeh sah. E:mah, yehwa sah *compadrito** yo:n. A:, *bueno**. E:mah. Yehwa sah neh no: nikmati *compadrito**. Pos kuali tine:chili:s mo..., moto:ka:y, ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni n' tiwa:le:w. A:, pos neh nimono:tsa *compadrito** niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan niwa:le:w. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, de de xola:l nika:n San Miguel Tzinacapan no: niwa:le:w. A: *bueno compadrito**. Tasohka:matik *compadrito**.