Pos *compadrito** kuali tine:chili:s katí:n ne:n ito:ka:y n' chi:lkowit, xa: tiki:xmati. Chi:lkowit wa:n oksé: tepe:chi:lkowit, de n' o:me:n. Kuali tine:chili:s ki:ní:n mochi:wa, ki:ní:n wehkapania, ki:ní:n moskaltia, para toni n..., toni kualtia. Ke:mah. Nijó:n nochi no: tikmatis *porque** no: kowtah ti..., tinemi, nika:n nochi timotahtani:tih ki:ní:n tiki:xmattokeh *cada** sehse:meh nijó:n kowit, chi:lkowit. Ke:mah, pos n' kowit niki:xmati ne:n chi:lkowit wa:n tepe:chi:lkowit. O:me taman, no..., nochi iwki se: kito:ka:ytia, pero se: chi:kowit wa:n se: tepe:chi:lkowit. Yo:n chi:lkowit ne:, mo..., mochi:wa ma:ahalaxtik, tepitsi:n ma:we:weyak, wa:n iteyo mo..., mochi:wa imahma:tsi:ntan ne:n, ne:n ka:mpa ima:y e:wa, pero te:..., te:..., te:..., pané: sisipoltik tikihto:ka:n, tel miak nimah i..., i..., iteyotsitsi:n mochi:wa. Yehwa ne:n chi:lkowit. Wa:n ne:n ikowyo tepitsi:n ti:ltik. Wa:n i:n tepe:chi:lkowit yeh Yo:n chi:lkowit no: kualtia para kalkowit wa:n wa:n komo se:..., komo wa:kik para kowtati:l semi tekoloh yo:n, ne:n chi:lkowit. *Cuando** mochi:wa melaktsitsí:n, no: kualtia para kalkowit, para e..., para kale:wal, para taihtiyo:t *o para** kuilo:t, no: kualtia yo:n se: kikui. Wa:n no:, no:, no: ye:keti:k ata. Wa:n nejo:n i:n tepe:chi:lkowit, yeh yo:n no: onkak nikahkuí:n *lomakopa o** ne: itech yo:n *tepe:loma**, yo:n mochi:wa ka:mpa *lohloma** n' kwelita yo:n tepe:chi:lkowit, a:mo mochi:wa no:ya:n ta:ltikpak te:n, ke:meh etok, a:mo mochi:wa noya:n yo:n. Mochi:wa sayoh ka:mpa yo:n *lohlomatipan** kowtah, ompa mochi:wa yo:n tepe:chi:lkowit, wa:n yo:n nejo:n wa:kkatik sah, komo s... yo:n se:..., komo se: kite:ntekito, a:mo teh kowit ke:meh i:n *tiempo** kiowa:tah, se: kite:ntekiti n' kowit wa:n se: kitehteki, se: kitatapatsa wa:n se: tepitsi:n se: kitipante:ma, wa:n ke:mah se: kixo:taltia, xo:ta kualtsi:n ke:meh okot yo:n wa:n yo:n kualtsi:n tahtapa:ni, ye:kpisi:ltahtapa:ni komo se: kineki, meh..., kualtsi:n mehmelaktik n' tapa:ni yo:n kowit. Wa:n, nejo:n, yeh ke:mah semi teleti:k. A:mo se: kixi:kowa miak, *porque** yo:n eti:k ke:meh yo:n a:wa:t, iwki de etiktik n' kowit wa:n tapa:ni, kualtsi:n tapa:ni, ma:s chihkoltik, yo:n kualtsi:n tapa:ni. Wa:n semi kualtsi:n tata wa:n no: kualtia para, tein wehwei, mochi:wa tohtoma:wak yo:n kowit, sehsentanawa:l mochi:wa sake:ra, wehweikowit, wehweikowit, kuali kitekih para kale:walmeh, kitsaya:nah kihtowah, wa:n kitekih kale:walmeh komohkó:n kinekih, wa:n yeh ke:mah teleheti:k para se: kkuiti:w, ye:keheti:k. Ke:mah, nejo:n, nika:wí:n Xa:ltepe:kkopa no: mochi:wa yo:n, yo:n tepe:chi:lkowiw wa:n ye:kwehwei mochi:wa, tak semi teltapala:ntok, wehwei mochi:wa n' ompa. Wa:n nejo:n ompakawí:n wehwei mochi:wa, neli kitekih para ki..., kitsaya:nah para, kki:xtiah *viga** kiliah, wa:n yeh ke:mah para se: kisakas teletiktik yo:n, a:mo se: kixi:ko:sneki ke:meh a:wa:t. Nejo:n, wa:n tein, pitsa:wak kualtia para kale:waltsitsí:n, w..., taihtiyo:tsitsí:n tein pihpitsa:wak, *cuando** kone:meh. Yehwa niki:xmattok yo:n, o:me taman onkak yo:n n..., chi:lkowit. Seki chi:lkowit wa:n seki tepe:chi:lkowit. Tein tepe:chi:lkowit wehwei a, mochi:wa s..., se: wei, se: we:i tan..., wehwei tanawa:l, *siquiera** oho:me tanawa:l mochi:wa. O:me taman tiki:xmatih *compadrito**. Ompa sah yo:n, *más** a:mo, a:mo mochi:wa toma:wak. wa:n motelmahmaxalowa wa:n telma:tako:yohpitsaktik semi yo:n tepe:chi:l, e:k e:k miak n' ima:..., imahmaxal, tahtako:tik wa:n tel miak kipia n' ahko n' ima:xiwyo. Wa:n i:n, i:n chi:kowit, yeh mochi:wa ka:mpa, nikahkuí:n, nikahkuí:n A:pi:pia:skopa, A:tekohkomol, *o** n' yo:n Ka:la:tsapotah mochi:wa semi yo:n chi:lkowit, wa:n nejo:n yeh a:mo semi wehwei mochi:wa, se: tanawa:l a:mo mochi:wa yo:n. Mas semi telwehka:wa mochi:wa, yo:n pitsa:wak mochi:wa n' kowit wa:n yeh moma:ytia no: taman, yeh mo..., moma:ytia ma:mehmela:wak moma:ytia ke:meh yo:n kahfe:n, ompa sah momahmaxalowa, pero a:mo ma:yeh ke:meh i:n se: tepe:chi:l, telma:yeh yeh wa:n telma:tako:pihpitsaktik. Wa:n yehwa yo:n nimitsilia tata xoxowik i:n tepe:chi:l wa:n i:n chi:lkowit a:mo tata xoxowik yeh. Tela:yoh yo:n, yo:n a:mo tata xoxowik, tata mah kuali wa:ki. Tekoloh no: pero mah kuali wa:ki tata. Kemah, yehwa niki:xmattok o:me taman chi:lkowit *compadrito**, n' chi:lkowit wa:n sepa tepe:chi:lkowit se:. O:me taman tiki:xmattok. Ke:mah, o:me taman niki:xmattok. Pos neh no: *igual**, o:me taman niki:xmati *compadrito**. Pos neh nijo:n, chi:lkowit, meh tikihtowa, nijo:n, moskaltia ta:lpan e:wi wa:n ihkó:n de pitsa:wak, moskaltihtiw ihkó:n mela:wak, wa:n ahko moma:ma:yo:tia ya. wa:n i..., iteyotsitsi:n ihkó:n kwi:ka, ihkó:n nijo:n mo..., nehnetechtik ihkó:n mosa:sa:lowa, wa:n no: ma:..., ma:pihpitsaktik wa:n de yo:n ahko no: moma:yo:tia wa:n niman s..., kikuih para taihtiyo:t, para kale:walmeh, kal..., kalihtiktakpayo:t nochi, ta:nka:yo:t, tate:nilpilmeh no: kualtia. Wa:n no: kikuih para n' i:i:xtapal ne:n kuilo:t, yo:n de n' tsikitsitsi:n, de m' pihpitsa:wak. Yo:n no: kualtia wa:n ie:wayo pos a:mo wel nikihto:s se: kehke:wati, ihkó:n se: kehke:wati mah ki:sa we:weyak, yo:n tsikilitsitsi:n se: ki..., kixihxi:ma ihkó:n, wa:n tsikitsitsi:n ki:sa, tsikitsitsi:n ki:sa n' ie:wayo, achi nehnextik ihkó:n, a:mo nikihto:s *que** tikehke:wati wa:n ki:sati ihkuí:n we:weyak, yo:n tsikilitsitsi:n, wa:n ne:n taihtik *cuando** yo:n se: kikui:kui ne:n ahko, ne:n ima:tako:yo para kowtati:l, wa:n no: de n' tohtoma:wak de n' seki mochihchihkolowa, a:mo we:li ok para ne:n teihsá: ki..., *bueno** se: kikui para kalkowit, nijo:n se: k..., se: kitahtapa:na, taihtik pané: kahkawaktik. Pané: kahkawaktik ihkó:n, ihtikahkawaktik de wa:ki, de wa:ki no: *igual** ma:ski xoxowik, n..., taihtik ne:, chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik wa:n yo:n pos no:, no: tapa:ni, no: kualtsi:n tapa:ni wa:n pos *de que** xoxowik ihkó:n, a:mo, a:mo tata, de wa:ki a, tata ya wa:n yo:n semi semi teleti:k tak porin kipia n' ia:yo. Yo:n de se: kiteki, ke:masá: se: kite:nteki pané: yo:n a:paltik, tak se:..., kipia n' ia:yo. Wa:n de i:n tepe:chi:..., chi:lkowit kiliah, pos yo:n no: nextik, nextik wa:n we:i ihkó:n mochi:wa, wa:n a:mo semi mela:wak mochi:wa ihkó:n de wehkapan, seki wehwei mochi:wa wa:n seki a:mo. Seki ompa ne: mo..., mo..., momahma:yo:tia ya ihkó:n, wa:n ompa hkó:n mota:lia ya *hasta** ahko, yo:n neh a:mo ke:man nikita ne:n i..., n' ixo:chio ke:niwki, ista:k oso chi:chi:ltik, yo:n neh, neh *siempre** nikita n' ikowyo, ke:meh ke..., a:mo ke:man nik..., nikita, nikita sayoh yetok ihkó:n kowit, pero yo:n, yo:n nijo:n kualtia para kowtati:l, yo:n semi teltakua:wak, ki..., wa:n ne: no:, no: tapa:ni, *pero siempre** ihi:xeh. N' ihi:xeh wa:n ista:k ne:n kowtsí:n de se: kitahtapa:na, pero, yo:n nijo:n neh nikmattok pané: a:mo nochi kualtia para ne:n, teihsá: kaltsí:n se: kichi:wa, ta: seki ye:k yo:n takua:wak seki ne:n a:mo moto:ka teihsá: ika se: kis..., siso[kiso], ne:n ta..., ke:meh eskia nijo:n tsahtsaya:ni, achi teiktik. Yehwa yo:n neh nikmattok, nijó:n kualtia para kowtati:l, no: kikuih seki para n' kowit ihkó:n, kita:ta:liah ka:mpa, ka:mpa sayoh kilpiah, *porque** yo:n semi takua:wak. Ke:masá: mochihkolowa yo:n tepos. se: ki..., kiso. Pero nijí:n okseki yo:n *siempre** yema:nik, sayoh de wa:ki pos nijo:n takua:waya. Takua:waya pos wa:n neh a:mo nik..., nikita kachi ni..., n' iteyo *o** n' ixo:chiyo, a:mo kachi nikita, nijo:n kox xa: wetsi ta:lpan, xa: kikuah chiktehmeh. Entó:s ikintsi:n neh nijo:n no: nik...., n'neki nimitstahtani:s *compadrito**, ki:ní:n, xa: tikita nijó:n tepe:chi:lkowit, ki:niwki n' ixo:chiyo *o** ki:ní:n moskaltia. Pos neh nikitani n' tepe:chi:lkowit n..., kiliah ne:n, n' tein kowtah mochi:wa, ixo:chio kostik wa:n mochi:wa ika taolo:ch ke:meh yo:n, momahmaxalowa n' iyo:la:n ke:meh yo:n, koyo:polxo:chit, iwki mochi:wa ne:n i..., mahmaxaltik no:. Iwki pero, pero ika *racimitos** ne: mochi:wa n' iyo:l..., iyo:l..., iyo:la:yo. Wa:n de xo:chiowa ya pos yo:n no: kostik n' ixo:chiotsitsi:n, ke:mah *de que** chika:waya ya mo..., moka:wa ya n' exo:tsitsí:n. De xo:chitsí:n moka:wa wa:n *cuando, cuando** chika:waya ya tahtapa:ni. Tahtapa:ni wa:n pampi:xowi n' iteyo, yo:n a:mo teh kikua nio:n tei. Sayoh que nejo:n wa:n de yo:n tahtapa:ni, pampi:xowi, ompa sepa ixwa ya n..., ka:mpa yetok n' tepe:chi:lkowit nochi n..., kone:t mochi:wa ihkó:n, pettok ne:n i..., ipilwa:n. Yo:n mochi:wa yo:n tepe:chi:lkowit. Niki:xmattok n' ixo:chio, kostik wa:n, wa:n nejo:n mochi:wa ika *racimo** no: n' xo:chitsí:n, wa:n ke:mah *de que** chika:waya, *de que** wa:ki a ne:n xo:chitsí:n, moka:wa ya n' exo:tsitsí:n, wa:n yehwa yo:n mopihpilowa ne:n exo:tsitsí:n, se: sah n' iteyo kichi:wa. Tsikitsitsi:n ne:n mochi:wa n' exo:tsitsí:n, ikua:pan mota:lia ka:mpa xo:chitsí:n. Neh niki:xmati ne:n i..., iteyo. Iteyo tihti:ltik, tihti:ltik n' iteyo. A:, s..., se: sah n' iteyotsitsi:n, a:. Ke:mah, wa:n ixo:chio kostik. Pos yehwa yo:n, E:mah, yehwa y..., yehwa niki:xmati yo:n wa:n pané: Yehwa yo:n nimitstahtanihtok para, n' tikihtowa seki a:mo kitekih *para viga. Pero** tein wehwei, nika:wí:n Xaltepec, nochi wehwei kowit yo:n tepe:chi:lkowit, *porque** n'mattok se:, se:, ta:tahmeh, yo:n ke:mah ke:meh onkaya wehwei kowit kitekiah, kitsaya:nayah para kalkowit. T..., wa:n semi taxi:kowa, sayoh *que** neli ka:mpa kikui n' *clavos** a:mo kkahka:wa ok, ompa mo..., ompa moka:wa *hasta** ompa mo..., iwa:n se: kitikowakia komohkó:n se: kitehteki. Pero i:n..., pero nejo:n, neli semi eti:k, para se: kisakas semi eti:k yo:n. Ke:mah. Pos yehwa yo:n *compadrito, [por]que** nika:n nochi timolihtokeh, *de que**, ki:ní:n para te:ch..., para tikuih, para te:chpale:wia, Ke:mah wa:n... i:n para tokaltsi:n pos nochi tikmattokeh ki:ní:n i..., ki:n moskaltia se: kowito:ktsí:n de nijó:n, chi:lkowit wa:n tepe:chi:lkowit pos kintsi:n nochi ti..., ti..., tikmattokeh, ke:meh i:n tikowtahnemih pos nochi tikitah, neh ne:wí:n, A:tehkohkomol, ne:wí:n Tahchikteko *hasta** ne: A:tsa:la:n nochi yetok ihkó:n *matas**, ka:ns ika ohka:n yetok de n' o:me taman. N' chi:lkowit wa:n tepe:chi:lkowit ka:ns ika ne:n, kiliah tep..., tepe:chi:lkowit pero, pos yo:n a:mo no: mochi:wa nikihto:s tehtepe:yoh, yo:n kualtia ma:ski achi *lomita** oso ihkó:n ma:ski, Itech ta:l mochi:wa, ka:mpa *lomatipan**. itech ta:l wa:n pos pané: nikita neh a:mo semi mon..., mon..., monalwa:yo:tia, ihkó:n pané: paniá:n, Yo:n a:mo. paniá:n, ke:masá: wiwiti. Ke:mah, wile:wi ata. Wiwiti, no: *igual** nij..., n' oksé: no:, no: wiwiti, ne:n oksé: no: ke:masá: *cuando**, kipi:tsa, wi:tsa n' ehekatsí:n pos kitamo:ta. wetsi. Yehwa yo:n neh, yehwa sah. Pos yehwa sah *compadrito** yo:n, neh nimitstahtania kox tiki:xmattok yo:n, nehwa niki:xmati no: *igual** yo:n, tepe:chi:lkowit wa:n chi:lkowit. Yehwa nikini:xmattok. A:, *bueno pos. E:mah. Nijo:n kuali tine:chili:s ke:ní:w moto:ka:y *compadrito**. Pos neh noto:ka:y niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w nika:n San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** neh, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, de San Miguel Tzinacapan. Kuali yetok.