Pos nika:n kuali tine:ch..., tine:chili:s katí:n nijo:n, tsan..., a:yakachkowit, teh xa: tikmattos *compadrito**, kuali nika:n tine:ch..., tine:chili:s ki:ní:n mono:tsa *o** ki:ní:n ki:ní:n iteyo *o** ki:ní:n i:n, n' ixo:chiyo *o** ki:ní:n nochi n' ima:yo, Ke:mah. wa:n para toni se: kikui, kox se: kikui para ne:n wapaltsitsí:n oso se: kikui para kale:waltsitsí:n, de n' te:chpolo:ti se: kaltsí:n kualtsi:n se: kichi:wa, wa:n yehwa yo:n tine:chili:s nochi, toni, toni we:lik, ox we:lik oso a:mo we:lik, pos nochi tine:ch..., tine:chili:s nika:n. Neh no: nikneki nikmatis *compadrito**. Pos yo:n a:yakachkowit yeh *compadrito** ne:, yo:n mochi:wa we:wehkapantik, wehwei kowit mochi:wa, semi ta:lpantsi:n mochi:wa *siquiera de** sempowal wa:n mahtakti *metro o** sempowal *metro** ne:, mochi:wa de wehkapan yo:n kowit. Wa:n nejo:n, ka:mpa t..., ka:mpa kowtampa moch..., moskaltia weyakaxtik, wehkapan mochi:wa wa:n ka:mpa tepitsi:n paniá:n pos ompa sah momahmaxalowa, pero mochi:wa wehkapantik yo:n kuowit, kite:maka *siquiera** e:yi, na:wi takoto:n, para t..., para wapalmeh kitekih yo:n. Wa:n semi kualtsi:n ne:n s..., n' i..., n' itapalo chi:chi:ltik yo:n kuowit. telkualtsi:n yo:n, yo:n kuowit no:. Sayoh *que** tein komohkó:n, i:n kowxihxi:manih yeh ompa kichihchi:wah teihsá: i..., para tatsakuil, de ke:meh i:n kalte:ntatsakuil, wa:n ki..., kowihitah *porque** semi ihi:xaktok yo:n, toh mahtakuachtik. A:..., a:mo ye:kweli n' kalaxowah ika yo:n tepos ika kala..., kalaxowah. Kininkuehmolowa yo:n, kowihitah. Ka..., kachi kualtsi:n mote:maka kalaxo:skeh tio:kowit, yeh ke:mah mel..., mela:wak, pero yo:n a:yakachkowit achi kowihitah wa:n kito:ka:ytiah a:ya:kachkowit *porque** n' ita:kka ne: mochi:wa, n' iteyo weh..., weh..., wehwei, *medio** pi:pitsakweyak tepitsi:n wa:n metswe:weyakaxtik ke:meh, ke:meh a:yakachmeh. I..., ke:meh a:yakach mochi:wa, pero achi, achi we:weyak wa:n tahtapa:ni, ki:sa nahwa:wi yo:n iteyo *cuando, cuando** tapa:ni, *cuando** chika:waya, wa:n pawe:tsi a yeh yo:n iteyo *o** tap..., ki:sa n' ie:wayo, *cuando** wi:tsa ehekat a, kipata:naltia ya n' iteyo yo:n, yo:n iteyo wa:n nejo:n [yeh] ika wehka pata:ni a *porque** te..., tepitsi:n mahyá: kahkana:wak n' i..., iteyotsi:n ie:wayo ya, wa:n yehwa n' kipata:naltia n' ehekat, pata:ni, kwi:ka wehka ya yo:n iteyo n' a:yakachkuwit. Wa:n yo:n iteyo n' i..., yo:n a:mo we:lik, yo:n nejo:n, chichi:k *porque** ke:masá: n' pehpena neh n' a:yakach, a:yakachkuowit nikto:kasneki, nikte:mo[wa] n' iteyo wa:n nik..., nik..., nikoto:na tepitsi:n, nikekowa ye:kchichipahtik yo:n, yo:n a:yakachkuowit iteyo. Wa:n yeh ika nimitsilia kito:ka:ytiah a:yakachkuowit *porque**, paniá:n ya kachi ne:n ita:kilo, metsweyak ihkó:n wa:n tepitsi:n i:xtapalweyak n' kowtet. Wa:n na:..., na:wi ki:sa n' tapa:ni, *como que** na:wi n' tap..., i..., iwki a n' ita:kka ke:meh, ke:meh yo:n, kuowtsapot, iwkitisneki a, sayoh *que** ne: iwe..., weyakaxtik sah, tepitsi:n weyak mahyá: a:yakach, wa:n *cuando** tapa:ni pos ki:sa na:wi, na:wi ne:n i:xtapa:n, na:wi n' ie:wayo, wa:n ke:mah *de, de que** kimaga n' to:nal, ehehke:wi a n' iteyotsitsi:n wa:n kipata:naltia ya n' ehekat *cuando** eheka. Yehwa yo:n kiliah a:yakachkuowit. Wa:n nejo:n, i..., k..., ima:y ne: ma:xoxoktik wa:n ikowyo ne: a:y..., *cuando** selik ok, ti:ltik n' ikowyo, pero n' ik..., ike:span tei:n *cuando** chika:wak kowit a, ma:..., ke:stsa:tsaya:ni mahyá: ke:ske:kepo:ni ke:meh, ke:meh yo:n, ke:meh yo:n tein weli kowit, de ts..., ke:s..., mahyá: ke:s..., ke:stso:tso:pehtik de e:witika: ihkó:n mochi:wa ne:, mahyá: tso:tso:pehtik n' i..., ik..., ie:wayo. wa:n semi tila:wak n' e:wat, tein we:..., toma:wak kuowit toma:wak semi n' e:wat. Yehwa yo:n, yo:n kowit tsilia. Wa:n semi ki..., semi kualtsi:n ki..., ki:sa para wapalmeh kitekih yo:n, no: kualtia para ka..., para kale:waltsitsí:n, pero kachi kitekih wapal, *porque** para monamakiliah n' tokni:wa:n yo:n, kachi kipia ipati:w, ika ki..., kichihchi:mah ke:meh yo:n *mesitas**, ke:meh yo:n kowxi:la:meh, ke:meh yo:n kalte:ntatsakuil kiliah *puerta**, n' kiliah n' koyo:meh, yehwa yo:n kichihchi:wah ne:n taxihxi:manih wa:n ne: kachi kwelitah yo:n, yo:n a:yakachkowit telchi:chi:ltik, telkualtsi:n ne:n itapalo. E:mah, yehwa yo:n kiliah a:yakachkuowit, *compadrito** neh niki:xmattok. Wa:n a:mo n'mati ox o:me taman yo:n, pero neh nikitani *que** chi:chi:ltik n' kuowit, a:mo n'mati ox o:me taman yo:n. Pos neh *compadrito** nik..., nikmattok no: se: taman. Ke:mah. se: taman a:yakachkowit, n' a:yakachkowit nijo:n, ka:ns ika no: tekua:ko hkó:n mota:lia, ka:ns ika a:mo semi wehkatan moto:ka. Pero ne:n i..., inalwayo ihkó:n mo..., mo..., mokehketsa ihkó:n wa:n paniá:n mota:lia, ka:ns ika itech tet, paniá:n se: kita ompa, ompa yetok. Pero yo:n wehwei ihkuí:n de tohtoma:wak wa:n neh nikitani s..., ne:n yo:n a:yakachkowit, n' ike:span pané: kipia nijo:n, nehnextik de nika:n wa:n nijó:n a:yakachkuowit nijo:n kikuih yehwa ya para n..., kiitas ke:mansá: chihchi:chi:ltik wa:n pos neh nikneltoka *de que** yo:n seki wehkapania wa:n mehmela:wak seki. Wa:n ahko ka:mpa mo..., mota:lia nijo:n nochi n' itsmol ompa ya sepa pe:wa, nijo:n ahko wa:n sepa kualtia, sepa kualtia para se: kit..., kitehteki, kitekih *siquiera** e:yi kowtati:l, wa:n de ompa ke:mah nijo:n kualtia ya wa:n *por eso** ke:meh tikihtowa ihkó:n *de que** n' ima:te:mpan, mopihpilowa *siquiera** se:, *siquiera** ma:kui:l *o** chikuase:n yo:n i..., n' is..., n' its..., *semillita** ihkó:n wa:n tapa:ni, neh nikneltoka pata:ni *porque**, wehka kwi:ka, wa:n kui:kuí:n iahtapal ke:meh yo:n pa:pa:lo:t. Ke:meh yo:n pa:pa:lo:t ihkuí:n de: we:weyak, kostik, kostik ne:wí:n wetsiti a, wa:n ka:ns ik..., ka:ns ika nikita ne:, ompa ne: xi:i:ntok wa:n ixwa. Ixwa ka:ns ika ihkui:ntsitsí:n *matitas**, wa:n ixwa, pero yo:n no: taman ne:n i..., n' it..., n' iteyo, yo:n no:, yo:n kiliah a:mo ahwiya:k, yo:n achi tsohya:k, *porque** ke:yeh, nijó:n ka:ns ika se:, ihkó:n se: kihnekui, pos niman se: kihtowa, nika:n yehwa i:n kowit, i:n a:yakachkowit *porque**, pos yo:n a:mo nikihto:s *de que** tik..., tikihto:tih tehsá: chikt..., chiktehtsitsí:n kikua:tih, ta: yo:n, pos i:pa para nijo:n teih..., teihsá: kaltsí:n ihkó:n kichi:wah, I:n a:mo kikuah chiktehmeh. wa:n yo:n i..., iyakach kiliah *porque** pos yo:n, kualtsi:n no: tak kakisti, tak de wa:ki *o** porin pihpilkak ihkó:n ima:te:mpan. Ke:mah. N' ima:te:mpan wa:n tahtapa:ni. Nikneltoka ki:sa na..., na:wi, na:wi taman, na:wi, de nika:n se: kki:xtia na:wi. Ke:mah. *Después** tak de chika:waya, pos ki:sa ya n' iteyo wa:n ne:wí:n kwi:ka n' ehekat, pata:ni, ka:ns ika *hasta** ihkó:n se:, yetok itech se: xiwma:ko ihkó:n, ompa yetok yo:n i..., n' i..., n' ix..., n' ixo:chiyotsi:n, wa:n yo:n tak n' iteyo ne:wí:n wetsiti. Ne:wí:n wetsiti ka:ns ika tak yo:n, tak ox a:it ke:ní:w mochi:wa *porque** ka:ns ika se: kita, miakka:n ixwatok ihko:ntsitsi:n ne:n *matitas** wa:n pos seki no: se: kwiwita, wa:n komo se: kinehneki se: kito:kas pos se: ki..., mochi:wa wa:n se: kito:ka ne:wí:n. Pero yo:n pos no:, Ke:mah. no: yo:lik para moskaltia *compadrito**. Yo:n a:mo nikihto:s *de que**, Yo:li:k. moskalti:ti niman, yo:n wehka:wa. Ke:mah. Wehka:wa, niji:n, ka:ns ika tikitstinemih yo:n kuowtsitsí:n wehwei, pero a:mo tikmatih ke:maniá:n nijo:n, ixwak. Ke:mah. A:mo ke:man, *bueno** a:mo ke:man se: kitas, neh nikitstinemi, ka:ns ika ihkó:n weh..., wehweikowit ya, ihkó:n wehwei, *que** a:mo ke:man nikita mah, ihkó:n mah, *porque** yo:n yo:li:k, yo:n a:mo k..., nikihto:s ke:meh teihsá: ihkó:n *plantas** moskaltia. Yo:li:k moskaltia. Nijó:n *siempre** wehka:wa, x'mati ka:nachi, ka:nachi xiwmeh ne: kipia para, Ke:mah. para moskaltia nijó:n kuowit, yo:n a:yakachkuowit. Yo:n *lo más** kiliah a:yakachkuowit *porque**, *hasta** o:me taman, yo:n no: kiliah a:y..., ya:yakach yo:n se: kima:a:wiltia *cuando** yo:n se: kichi:wa, ne:wí:n se: mihto:tia, wa:n no: yo:n, yo:n kiliah, yo:n a:chá: tikimat..., tiki:xmati seki chiktehtsitsi:n, yo:n no: kiliah iya..., iyakachmeh. Chiktehmeh. Yo:n tehtekolotikeh. Yo:n seki pankui:kuiltikeh, yo:n iyakach no:. Tehtekolotikeh. A:, pos no: tiki:xmati *compadrito**. Yehwa yo:n no: *mismo**, ne: yo:n kowit, no:, no: ni..., ik..., iwki mono:tsa. No: kito:ka:ytiliah no: iwki. *Cuando** yehwa ihkó:n neh nik..., nikmattok nijo:n a:yakachkowit pos kiliah i:yakachkowit *porque**, mopihpilowa n' ite:mpan, pero, wa:n ixo:chio pos neh a:mo no: nikta:lihtok *cuidado** ki:ní:w. Kox yo:n, kox nijo:n nik..., e:mah, a:mo ke:man nikitstok nijó:n. mah nik..., nikte:mo, nijo:n mah nikita nijo:n, ki:ní:n yetok ne:n xo:chit. Kox chi:chi:ltik oso kostik oso *morado**, a:mo nikitstok. A:mo nikita ki:ní:w, sayoh nikita yeh yo:n, tahtapa:ni wa:n ki:sa ne:n ie:wayotsi:n wa:n pata:ni a yo:n, yo:n ihkuí:n ke:meh n' iahtapal ne:n, ne:n pa:pa:lot. Ke:meh tsi:kat n' i..., n' iato..., n' iahtapal wa:n Ke:meh tsi:kat. Ke:meh tsi:kat iahtapal. pos ne:wí:n wehwetsiti, ihkui:kuí:n de we:we:yaktsitsi:n, a:chá: no:, a:chá: no: tiki:xmattok *compadrito**, yo:n nochi Ke:mah, yo:n, yo:n tikita pata:ni yo:n pané: tsi:kameh iahtapal, we:weyak, ye:kakahkana:wak wa:n ka:mpa yo:n tepitsi:n tila:wak a n' itsi:ntayo ya, i..., ka:mpa tila:wak a, yo:n, yo:n nejo:n ompa ya n' kipia n' iteyotsi:n. Wa:n yo:n ika pata:ni a yo:n i..., kana:wak, ika pata:ni a para wehka yowi a, *cuando** wi:tsa ehekat wehka kwi:ka. Ompa kipia n' iteyotsi:n kwi:ka ya, ka:mpa yo:n tepitsi:n kua:tila:wak. Ompa ya nejo:n yetok n' iteyo wa:n ke:meh poxa:wak yo:n, yo:n ika pata:ni, wetsiti a ta:lpan wa:n ompa ixwa ya, tapa:ni yo:n wa:n ixwa ya ne:n iteyotsi:n. Ompa yowi n' iteyo itech yo:n pané: pa:pa:lo:tsí:n, yehwa n' ompa yowi n' iteyo, n' ka:mpa ikua:..., kua:tila:wak, ikua:payo ya, ompa kwi:ka n' iteyotsi:n, ke:meh, ke:meh ayohtet n' iteyo *compadrito** yo:n. E:mah, ihkui:ntsi:n iteyotsi:n ke:meh ayohtet. Ompa iwa:n, iwa:n iteyo ya yowi a, *por eso** kipata:naltia, iteyo pata:ni a yo:n ne:n, iteyo. E:mah. Pos yehwa yo:n neh a:mo nik..., ni..., nikitstok de n' ie:kapan ki:ní:n yetok pero, Ke:mah. Neh nikita sah nijó:n wa:n pata:ni wa:n pos yehwa ne:n ik..., n' ikowyotsi:n pos yehwa kualtia para nochi ne:n, nochi n' towapalwa:n, ihkó:n ke:masá: ne: ki..., kitekih ihkó:n. Ke:mah. Achi no: tepitsi:n, yo:n alaxtik moka:wa. Alaxtik, pero no: seki ka:mpa kipia n' ii:x, pos no: xixipochtik moka:wa *porque** takua:wak. Ke:mah. Ke:mah. Yehwa yo:n nochi k..., kikuih ke:ma:sá: pos no:, ke:ma:sá: kua:tsi:ke:wi, pero a:mo nochi. Seki n..., kua:tsi:ke:wi, pos ne:n de n' tsi:ke:wi pos no: ne:wí:n ke:ma:sá: ki..., kisoh. Pero ne:n okseki kualtsi:n, mela:wak no: kikuih para seki neh nikmattok seki para ka:..., kale:walmeh, yehwa ya para ne:n, tein mochi:wiliah kali ne:n, kuilo:t, pero tikiliah *cinta**. Wa:n yehwa yo:n nochi ne:n kikuih, wa:n ie:wayo yeh nijo:n, tihtila:wak. Ihkuí:n de tila:wak n' ie:wayo, Tilaktik. Tihtila:wak. Wa:n achi no:, no: taman, yo:n ie:wayo nijo:n, pos no: de, owih ya para kki:xtiliah, kki:xtiliah nika:n ne: kitekiliah para moka:wa ya ihkó:n tatahkoya:n, para kitekpa:ntiowih ya kitekih ya. Nijó:n a:mo nikihto:s ihkó:n kitekitih, yo:n kki:xtiliah n' ipania:ne:wayo, ihkó:n kka:wiliah ne:n kowit. Ke:mah. Kki:xtiliah nika:n i:n, pos seki kualtsi:n no: se:, para ikpal se: m..., se: kualtia ne:n tanakastanyo:t. Kualtia. Yo:n kiliah tanakastanyo:t *porque**, nika:n yetok ne:n kowtsí:n wa:n nika:n etok nika:n, kiliah nakastanyo:t, nika:n. Ke:mah. Nakastanyo:t yo:n. Niman kihtowah, ¿xa: tine:chtayo:koli:s ne:n nakastanyo:t? ¿De toni nakastanyo:t? Pos nika:n de n' kowit inakastan, nika:n i:n, nika:n kitekih wa:n nika:n yetok nakastanyo:t. Entó:s yehwa yo:n nochi kualtia no: para ikpalmeh ihkó:n para se: kita:lia ihkó:n, se: ki:xtapalta:lia wa:n ompa ne: se: mota:lia ya. Ke:mah. Yo:n no:, no: kualtia. Kualtia. N' kowit nochi se: kinemilia ki:ní:n para se: kita to:n *te:chserbiros**, *porque** i:n tehwa:n yeh..., yehwa ya no: tikuih. Ke:mah. N' ikpalmeh nochi ihkó:n timota:liah teihsá: tikchi:wah, pero yo:n no:, no: semi kualtsi:n. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nik..., nikmati *compadrito, porque**, yehwa sah yo:n. Ke:mah, pos kuali etok *compadrito**, yehwa no: niki:xmati no: yehwa yo:n kowit wa:n neli ke:meh tikihtowa nejo:n kitekih wapaltsitsí:n para kih..., kichi:wa teihsá: ihkó:n kitatekiwtiah kalihtik wa:n yehwa sah niki:xmattok *compadrito** yo:n kowit no:. Ke:mah, pos yehwa sah *compadrito**. Timosen... A:, yehwa sah *compadrito**. Pos kuali tine:chili:s mo..., moto:ka:y, ki:ní:n n' timono:tsa wa:n ka:n tiwa:le:w. [...] A:, pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n noxola:l San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** neh *compadrito que** *compadrito** nika:n neh niwa:le:wa nika:n San Miguel Tzinacapan, xola:lpa wa:n nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, *Bueno**, tasohka:matik ke:mah. Kuali etok.